Adhyaya 143
Hiḍimbā’s Petition, Conditional Union with Bhīma, and the Birth-Naming of Ghaṭotkaca (आदि पर्व, अध्याय १४३)
Upa-parva: Hiḍimbā-Upākhyāna (Episode of Hiḍimbā and the Birth of Ghaṭotkaca)
The chapter opens with Bhīma warning Hiḍimbā to leave the path used by his brothers, framing rākṣasas as remembering enmity and employing deceptive māyā. Yudhiṣṭhira intervenes with a restraint principle: even in anger, Bhīma should not harm a woman; dharma is to be guarded beyond mere bodily security. He then raises a practical concern—having killed Hiḍimba, what retaliation might Hiḍimbā attempt as his sister. Vaiśaṃpāyana narrates Hiḍimbā’s respectful approach to Kuntī and Yudhiṣṭhira, where she articulates her suffering and declares that the time has come for her welfare through union with Bhīma, asserting choice even at the cost of leaving her own community. She seeks Kuntī’s sanction to be joined with Bhīma and promises logistical protection: mental invocation to guide them, carrying them swiftly, and rescuing them from dangers—an explicit aidd-to-travel covenant. A short dharmic reflection follows on sustaining life in adversity (āpatsu dhāraṇa) as meritorious when aligned with dharma. Yudhiṣṭhira grants consent under ritual-temporal conditions: Bhīma is to be with her at night, after daily rites, and before sunset transitions, while daytime movement remains regulated. Hiḍimbā then carries Bhīma across scenic regions and pleasure-grounds; she bears a powerful son described with formidable features and rapid maturation consistent with rākṣasa attributes. The child honors parents, receives naming (Ghaṭotkaca), becomes devoted to the Pāṇḍavas, and later departs northward with stated duties. The closing verse adds a teleological note: Ghaṭotkaca is portrayed as instrumental in the eventual neutralization of Karṇa’s śakti-based advantage.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के आदेश की आड़ में दुर्योधन का षड्यंत्र आकार लेता है—पाण्डवों को ‘उत्सव’ के बहाने वारणावत भेजने की योजना। → कुशल मन्त्रियों द्वारा वारणावत नगर का रमणीय, उत्सव-समृद्ध चित्र खींचा जाता है—‘पशुपति के नगर’ जैसा महान समाज, ताकि यात्रा आकर्षक और निष्कपट लगे। भीतर-भीतर यह आमंत्रण एक फंदा है। → धृतराष्ट्र की ओर से संदेश आता है—“यदि तुम वारणावत का उत्सव देखना चाहो तो सगण-सान्वय वहाँ विहरो”—और युधिष्ठिर भीष्म, विदुर, द्रोण, सोमदत्त, गान्धारी तथा पुरोहितों-पौरजनों के सम्मुख दीन भाव से विदाई-वचन कहकर आशीर्वाद माँगते हैं। → स्वस्तिवाचन और आवश्यक कर्मकाण्ड पूर्ण कर पाण्डव राज्य-लाभ/राजनीतिक शांति के नाम पर वारणावत के लिए प्रस्थान करते हैं; सभा प्रसन्न मन से शुभाशीष देती है, अनजाने में उन्हें संकट की ओर विदा करती है। → उत्सव-यात्रा के पीछे छिपा उद्देश्य अभी प्रकट नहीं होता—पाण्डव वारणावत की ओर बढ़ते हैं, और जतु-गृह की छाया निकट आती जाती है।
Shlokas
Verse 1
ऑप---ह-< (_) हक २ द्विचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: धृतराष्ट्रके आदेशसे पाण्डवोंकी वारणावत-यात्रा वैशम्पायन उवाच ततो दुर्योधनो राजा सर्वा: प्रकृतय: शनै: । अर्थमानप्रदानाभ्यां संजहार सहानुज:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“അതിനുശേഷം രാജാവായ ദുര്യോധനൻ, തന്റെ ഇളയ സഹോദരന്മാരോടുകൂടെ, ധനദാനവും മാന-സത്കാരവും നൽകി, രാജ്യത്തിലെ എല്ലാ പ്രഭാവശാലികളായ ഘടകങ്ങളെ—അമാത്യാദി പ്രകൃതികളെ—പതുക്കെ തന്റെ അധീനത്തിലാക്കി.”
Verse 2
धृतराष्ट्रप्रयुक्तास्ते केचित् कुशलमन्त्रिण: । कथयांचक्रिरे रम्यं नगरं वारणावतम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ നിർദേശപ്രകാരം ചില പ്രഗൽഭ മന്ത്രിമാർ എല്ലാദിക്കുകളിലും ‘വാരണാവതം അത്യന്തം രമണീയമായ നഗരം’ എന്നു പുകഴ്ത്തി പ്രചരിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 3
अयं समाज: सुमहान् रमणीयतमो भुवि । उपस्थित: पशुपतेर्नगरे वारणावते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“ഇത് മഹാസമൂഹമാണ്; ഭൂമിയിൽ ഏറ്റവും രമണീയമായത്; വാരണാവത നഗരത്തിൽ പശുപതി (ശിവൻ)ക്കായി ഇപ്പോൾ സമവേതമായിരിക്കുന്നു.”
Verse 4
सर्वरत्नसमाकीर्णे पुंसां देशे मनोरमे । इत्येवं धृतराष्ट्रस्य वचनाच्चक्रिरे कथा:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാ രത്നങ്ങളാലും നിറഞ്ഞു മനുഷ്യരുടെ മനസ്സിനെ മോഹിപ്പിക്കുന്ന ആ രമണീയ ദേശത്തിൽ, ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ വചനപ്രേരണയാൽ അവർ ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 5
कथ्यमाने तथा रम्ये नगरे वारणावते । गमने पाण्डुपुत्राणां जज्ञे तत्र मतिर्नूप,राजन्! वारणावत नगरकी रमणीयताका जब इस प्रकार (यत्र-तत्र) वर्णन होने लगा, तब पाण्डवोंके मनमें वहाँ जानेका विचार उत्पन्न हुआ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! വാരണാവത നഗരത്തിന്റെ രമണീയത ഇങ്ങനെ പുകഴ്ത്തി പറയപ്പെടുമ്പോൾ, പാണ്ഡുപുത്രന്മാർക്ക് അവിടേക്ക് പോകണമെന്ന ചിന്ത അവിടെ ഉദിച്ചു.
Verse 6
यदा त्वमन्यत नृूपो जातकौतूहला इति । उवाचैतानेत्य तदा पाण्डवानम्बिकासुत:,जब अम्बिकानन्दन राजा धृतराष्ट्रको यह विश्वास हो गया कि पाण्डव वहाँ जानेके लिये उत्सुक हैं, तब वे उनके पास जाकर इस प्रकार बोले--
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അംബികാസുതനായ രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ പാണ്ഡവർ അവിടേക്ക് പോകാൻ ആകാംക്ഷയോടെ ഇരിക്കുന്നു എന്നു ഉറപ്പിച്ചപ്പോൾ, അവരോടടുത്തു ചെന്നു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 7
(अधीतानि च शास्त्राणि युष्माभिरिह कृत्स्नश: । अस्त्राणि च तथा द्रोणाद् गौतमाच्च विशेषत: ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പുത്രന്മാരേ! നിങ്ങൾ ഇവിടെ സമസ്ത ശാസ്ത്രങ്ങളും പൂർണ്ണമായി അധ്യയനം ചെയ്തു; ദ്രോണനിലും ഗൗതമനിലും (കൃപനിലും) നിന്ന് പ്രത്യേകമായി അസ്ത്രവിദ്യയും അഭ്യസിച്ചു. ഇത്തരത്തിലുള്ള സാഹചര്യത്തിൽ, പ്രിയ പുത്രന്മാരേ, രാജ്യത്തിന്റെ സംരക്ഷണം, രാജകാര്യങ്ങളുടെ നടത്തിപ്പ്, രാജ്യഹിതത്തിന്റെ നിരന്തരസാധനം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ഞാൻ എല്ലാദിക്കിലും ആലോചിക്കുന്നു. രാജ്യത്തെയും അതിന്റെ ഭരണത്തെയും കാക്കുന്നതിൽ നിത്യവും ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന എന്റെ ഈ പുരുഷന്മാർ ദിനംപ്രതി വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു—‘ലോകത്തിൽ വാരണാവത നഗരം ഏറ്റവും രമണീയമാണ്.’
Verse 8
ते ताता यदि मन्यध्वमुत्सवं वारणावते । सगणा: सान्वयाश्रैव विहरध्वं यथामरा:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പുത്രന്മാരേ! നിങ്ങൾ വാരണാവതയിലെ ഉത്സവം കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ബന്ധുക്കളെയും പരിചാരകരെയും കൂട്ടി അവിടെ ചെന്നു ദേവന്മാരെപ്പോലെ വിഹരിക്കുവിൻ.
Verse 9
ब्राह्मणेभ्यश्ष रत्नानि गायकेभ्यश्व सर्वश: । प्रयच्छध्वं यथाकामं देवा इव सुवर्चस:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ബ്രാഹ്മണർക്കും ഗായകർക്കും എല്ലാതരത്തിലും, നിങ്ങളുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം രത്നങ്ങളും ധനവും ദാനം ചെയ്യുവിൻ. പിന്നെ ദേവന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തരായി അവിടെ കുറേക്കാലം മനസ്സിനിഷ്ടം പോലെ വിഹരിച്ച് പരമസുഖം അനുഭവിക്കുവിൻ.
Verse 10
कंचित् काल विहृत्यैवमनुभूय परां मुदम् । इदं वै हास्तिनपुरं सुखिन: पुनरेष्यथ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ കുറേക്കാലം വിഹരിച്ച് പരമാനന്ദം അനുഭവിച്ച ശേഷം, നിങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ വീണ്ടും ഈ ഹസ്തിനാപുരത്തിലേക്കു മടങ്ങിവരും.
Verse 11
वैशम्पायन उवाच धृतराष्ट्रस्य तं काममनुबुध्य युधिष्ठिर: । आत्मनश्लासहायत्वं तथेति प्रत्युवाच तम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ ആ ആഗ്രഹത്തിന്റെ ഉള്ളർത്ഥം യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ മനസ്സിലാക്കി; എങ്കിലും സ്വന്തം അസഹായാവസ്ഥ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ‘തഥാസ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവനോട് സമ്മതിച്ചു.
Verse 12
ततो भीष्म॑ शांतनवं विदुरं च महामतिम् | द्रोणं च बाह्विकं चैव सोमदत्तं च कौरवम्
അപ്പോൾ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ശാന്തനുപുത്രനായ ഭീഷ്മനെയും, അത്യന്തം ജ്ഞാനിയായ വിദുരനെയും, ദ്രോണനെയും, ബാഹ്ലീകനെയും, കുരുവംശീയനായ സോമദത്തനെയും സമീപിച്ചു. തുടർന്ന് മറ്റു മാന്യവൃദ്ധന്മാരെയും മന്ത്രിമാരെയും തപോധന ബ്രാഹ്മണരെയും പുരോഹിതരെയും നഗരവാസികളെയും, കൂടാതെ യശസ്വിനിയായ രാജ്ഞി ഗാന്ധാരി ദേവിയെയും കണ്ടു വന്ദിച്ച്, ദീനതയും വിനയവും ചേർന്ന ഭാവത്തിൽ മന്ദമായി സംസാരിച്ചു.
Verse 13
कृपमाचार्यपुत्रं च भूरिश्रवसमेव च । मान्यानन्यानमात्यांश्र ब्राह्मणांश्न तपोधनान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ കൃപാചാര്യനെയും, ആചാര്യപുത്രനായ അശ്വത്ഥാമാവിനെയും, ഭൂരിശ്രവസിനെയും, കൂടാതെ മറ്റു മാന്യ മന്ത്രിമാരെയും തപോധന ബ്രാഹ്മണരെയും സമീപിച്ചു കണ്ടുമുട്ടി. തുടർന്ന് ശാന്തനുപുത്രനായ ഭീഷ്മൻ, പരമജ്ഞാനിയായ വിദുരൻ, ദ്രോണൻ, ബാഹ്ലീകൻ, കുരുവംശീയനായ സോമദത്തൻ, കൃപാചാര്യൻ മുതലായ പൂജ്യന്മാർ, പുരോഹിതർ, നഗരവാസികൾ, യശസ്വിനിയായ രാജ്ഞി ഗാന്ധാരി ദേവി എന്നിവരെ വന്ദിച്ച്, ദീനതയും വിനയവും ചേർന്ന് മന്ദമായി സംസാരിച്ചു.
Verse 14
पुरोहितांश्व पौरांक्ष गान्धारीं च यशस्विनीम् | युधिष्ठिर: शनैर्दीन उवाचेदं वचस्तदा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ പുരോഹിതന്മാരോടും നഗരവാസികളോടും, യശസ്വിനിയായ രാജ്ഞി ഗാന്ധാരി ദേവിയോടും, ദീനവും ദുഃഖഭരിതവുമായ ഹൃദയത്തോടെ മന്ദമായി ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 15
रमणीये जनाकीणर्णे नगरे वारणावते । सगणास्तत्र यास्यामो धृतराष्ट्रस्य शासनात्,“हम महाराज धृतराष्ट्रकी आज्ञासे रमणीय वारणावत नगरमें, जहाँ बड़ा भारी मेला लग रहा है, परिवारसहित जानेवाले हैं
മഹാരാജ ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം, ജനക്കൂട്ടം നിറഞ്ഞ മനോഹരമായ വാരണാവത നഗരത്തിലേക്ക് ഞങ്ങൾ നമ്മുടെ മുഴുവൻ സംഘത്തോടുകൂടെ പോകും.
Verse 16
प्रसन्नमनस: सर्वे पुण्या वाचो विमुज्चत । आशीर्भिब॑हितानस्मान् न पापं प्रसहिष्यते
നിങ്ങൾ എല്ലാവരും പ്രസന്നമനസ്സോടെ ഞങ്ങൾക്കായി പുണ്യവും മംഗളവും നിറഞ്ഞ ആശീർവചനങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കുവിൻ. നിങ്ങളുടെ ആശീർവാദബലത്തിൽ ഞങ്ങൾ വളരും; പാപം ഞങ്ങളെ കീഴടക്കാൻ കഴിയുകയില്ല.
Verse 17
एवमुक्तास्तु ते सर्वे पाण्डुपुत्रेण कौरवा: । प्रसन्नवदना भूत्वा तेडन्ववर्तन्त पाण्डवान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡുപുത്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ കൗരവർ എല്ലാവരും പ്രസന്നമുഖരായി പാണ്ഡവർക്കനുകൂലമായി നിന്നു. അവർ പറഞ്ഞു—“പാണ്ഡുനന്ദനാ! വഴിയിൽ സദാ സർവ്വഭൂതങ്ങളാൽ നിനക്കു മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ; ഏതൊരു ദിക്കിൽ നിന്നുമുള്ള അശുഭവും നിന്നെ സ്പർശിക്കാതിരിക്കട്ടെ.”
Verse 18
स्वस्त्यस्तु व: पथि सदा भूतेभ्यश्वैव सर्वश: । मा च वो>स्त्वशुभं किंचित् सर्वश: पाण्डुनन्दना:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“വഴിയിൽ സദാ സർവ്വഭൂതങ്ങളാൽ നിങ്ങൾക്കു സ്വസ്തി ഉണ്ടാകട്ടെ; ഓ പാണ്ഡുനന്ദനന്മാരേ, ഏതൊരു വിധത്തിലുള്ള അശുഭവും നിങ്ങൾക്കു ഒരിക്കലും സംഭവിക്കാതിരിക്കട്ടെ.”
Verse 19
ततः कृतस्वस्त्ययना राज्यलम्भाय पार्थिवा: । कृत्वा सर्वाणि कार्याणि प्रययुर्वारणावतम्,तब राज्य-लाभके लिये स्वस्तिवाचन करा समस्त आवश्यक कार्य पूर्ण करके राजकुमार पाण्डव वारणावत नगरको गये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം രാജ്യലാഭത്തിനായി സ്വസ്തിവാചനം നടത്തിച്ച്, ആവശ്യമായ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കി ആ രാജകുമാരന്മാർ വാരണാവതത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.
Verse 141
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत आदिपरववके अन्तर्गत जदुगृहपर्वमें दुर्योधनपरामर्शविषयक एक सौ इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിനകത്തുള്ള ജതുഗൃഹപർവത്തിൽ ദുര്യോധന-പരാമർശവിഷയകമായ നൂറ്റി നാൽപ്പത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 142
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि वारणावतयात्रायां द्विचत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत जतुय॒हपर्वमें वारणावतयात्राविषयक एक सौ बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിനകത്തുള്ള ജതുഗൃഹപർവത്തിൽ വാരണാവതയാത്രാവിഷയകമായ നൂറ്റി നാൽപ്പത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond to a hostile rākṣasa context after lethal force has already been used: Yudhiṣṭhira insists that retaliation and fear do not justify harming a woman, while still addressing legitimate security risks from potential reprisal.
Dharma is presented as disciplined restraint coupled with pragmatic protection: safeguarding life and group survival in adversity can be righteous when governed by ethical limits and transparent agreements.
A direct phalaśruti formula is not stated; however, the chapter supplies meta-causality by explicitly linking Ghaṭotkaca’s origin to later epic outcomes (notably the eventual countering of Karṇa’s decisive weapon), framing the episode as purposeful within the broader narrative economy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.