Shloka 11
Adhyāya 123 — Droṇa’s Pedagogy: Arjuna’s Preeminence, Ekalavya’s Self-Training, and the Bhāsa-Lakṣya Trial
प्राहु: क्षत्रे बलज्येष्ठं बलज्येष्ठं सुतं वृणु । (अश्वमेध: क्रतुश्रेष्ठो ज्योतिश्श्रेष्ठो दिवाकर: । ब्राह्मणों द्विपदां श्रेष्ठो बलश्रेष्ठस्तु मारुत: ।।
vaiśampāyana uvāca |
prāhuḥ kṣatre balajyeṣṭhaṃ balajyeṣṭhaṃ sutaṃ vṛṇu |
(aśvamedhaḥ kratuśreṣṭho jyotiśśreṣṭho divākaraḥ |
brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho balaśreṣṭhas tu mārutaḥ ||
mārutaṃ marutāṃ śreṣṭhaṃ sarvaprāṇibhir īḍitam |
āvāhaya tvaṃ niyamāt putrārthaṃ varavarṇini ||
sa no yaṃ dāsyati sutaṃ sa prāṇabalavān nṛṣu |)
atas tathokta bhartrā tu vāyum evājuhāva sā |
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—‘ക്ഷത്രിയരിൽ ബലമാണ് ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് പറയുന്നു; അതുകൊണ്ട് ബലത്തിൽ അഗ്രഗണ്യനായ പുത്രനെ തിരഞ്ഞെടുക്കുക. അശ്വമേധം യാഗങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠം, സൂര്യൻ ജ്യോതിസ്സുകളിൽ പ്രധാനൻ, ബ്രാഹ്മണൻ മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ—അതുപോലെ ബലത്തിൽ വായുദേവൻ പരമോന്നതൻ. ഹേ സുന്ദരിവർണ്ണിനി, പുത്രാർത്ഥമായി നിയമാനുഷ്ഠാനത്തോടെ സർവ്വപ്രാണികളാലും സ്തുതിക്കപ്പെടുന്ന ദേവശ്രേഷ്ഠനായ വായുവിനെ ആഹ്വാനിക്ക. അവൻ നമുക്കു നൽകുന്ന പുത്രൻ മനുഷ്യരിൽ പ്രാണശക്തിയിലും ദേഹബലത്തിലും അഗ്രഗണ്യനായിരിക്കും.’ ഭർത്താവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കുന്തി വായുദേവനെയേ ആഹ്വാനിച്ചു.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage frames a Kṣatriya ethic: for rulers and warriors, strength and vital energy are prized as enabling protection and duty. It also emphasizes niyama—disciplined, rule-bound ritual conduct—showing that desired ends (a powerful heir) should be pursued through lawful, regulated means rather than impulse.
Kuntī’s husband advises her to invoke the deity who embodies supreme strength—Vāyu—so that the son granted will be exceptionally powerful. Following this counsel, Kuntī performs the proper invocation of Vāyu, setting the stage for the birth of a mighty son (Bhīma).