Previous Verse
Next Verse

Shloka 5

Naimittika-pralaya and the Theology of Kāla: Seven Suns, Saṃvartaka Fire, Flood, and Varāha Kalpa

कूर्म उवाच नित्यो नैमित्तिकश्चैव प्राकृतात्यन्तिकौ तथा / चतुर्धायं पुराणे ऽस्मिन् प्रोच्यते प्रतिसंचरः

kūrma uvāca nityo naimittikaścaiva prākṛtātyantikau tathā / caturdhāyaṃ purāṇe 'smin procyate pratisaṃcaraḥ

കൂർമഭഗവാൻ പറഞ്ഞു—ഈ പുരാണത്തിൽ പ്രതിസഞ്ചാരം (പ്രളയം) നാലുവിധമായി ഉപദേശിക്കുന്നു: നിത്യ, നൈമിത്തിക, പ്രാകൃത, ആത്യന്തിക।

kūrmaḥKūrma
kūrmaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkūrma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
uvācasaid
uvāca:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद
nityaḥconstant; perpetual
nityaḥ:
Visheshya-bheda (विशेष्य-भेद)
TypeAdjective
Rootnitya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (one type of pratisaṃcara)
naimittikaḥoccasional; periodic
naimittikaḥ:
Visheshya-bheda (विशेष्य-भेद)
TypeAdjective
Rootnaimittika (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
evaindeed
eva:
Avadhāraṇa (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formनिश्चय/अवधारणार्थक-अव्यय (emphatic particle)
prākṛta-atyantikauthe natural and the absolute
prākṛta-atyantikau:
Visheshya-bheda (विशेष्य-भेद)
TypeAdjective
Rootprākṛta (प्रातिपदिक) + ātyantika (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन (Dual); इतरेतर-द्वन्द्व: ‘प्राकृतश्च आत्यन्तिकश्च’ (two types)
tathāalso
tathā:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
Formसमुच्चय/प्रकारवाचक-अव्यय (also; likewise)
caturdhāfourfold
caturdhā:
Prakāra (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootcaturdhā (अव्यय)
Formसंख्यावाचक-प्रकार-अव्यय (in four ways)
ayamthis
ayam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootidam (प्रातिपदिक; सर्वनाम)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; संकेत (this)
purāṇein the Purāṇa
purāṇe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootpurāṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन
asminin this
asmin:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootidam (प्रातिपदिक; सर्वनाम)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
procyateis declared
procyate:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु) with pra- (उपसर्ग)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (Passive): ‘is taught/declared’
pratisaṃcaraḥre-absorption; dissolution
pratisaṃcaraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootpratisaṃcara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Lord Kurma (Vishnu)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

K
Kurma
P
Purana
P
Pratisaṃcara
P
Prakṛti

FAQs

By distinguishing the “absolute” dissolution (ātyantika) from cosmic dissolutions, the verse points to liberation as a final cessation of bondage—implying the Self’s transcendence beyond changing cycles of creation and re-absorption.

This verse is classificatory rather than procedural, but it frames Yoga’s goal as ātyantika—liberative dissolution of ignorance and bondage—consistent with Kurma Purana’s Yoga-shāstra orientation (discipline leading beyond prakṛti and cyclical pralaya).

Spoken by Lord Kūrma (a Viṣṇu form) using shared Sāṃkhya-Yoga cosmological categories common in Śaiva and Vaiṣṇava traditions, it supports the Purāṇa’s synthesis: one spiritual truth expressed through convergent doctrinal language.