काम्येष्टयः — ऐन्द्राग्न-आग्नेय-वैश्वानर-ऐन्द्र-आग्नावैष्णव-सोमारौद्रादि निर्-वपन-प्रकरणम्
TS 2.2 functions as a catalogued ritual-grammar for Kāmya-Iṣṭis, embedding short mythic etiologies (arthavāda) into actionable nirvapana prescriptions. Across its anuvākas, the text maps desired outcomes—progeny, victory, social cohesion, restoration of ritual capacity, and luminous prestige—onto deity-pairs and offering-forms (puroḍāśa/carū) with specified kapāla counts. This creates a ‘ritual geometry’ where meter-number correspondences (gāyatrī/triṣṭubh/jagatī ↔ 8/11/12) and deity-functions (Agni as mediator, Indra as indriya/vīrya, Viṣṇu as yajña, Soma-Rudra as radiance/constraint) become interoperable modules. In the Śrauta calendar, these units are deployed as corrective or augmentative overlays upon standard Haviryajña cycles (e.g., Darśa-Paurṇamāsa) and as situational rites for conflict, travel, or communal alignment. The prapāṭhaka thus serves as an Adhvaryu-facing decision-tree: select aim → select deity-form → execute nirvapana with appropriate sequencing, recitations, and stabilizing bandhu logic.
Mantra 1
अग्नये ऽन्नवते पुरोडासम् अष्टाकपालं निर् वपेद् यः कामयेतान्नवान्त् स्याम् इति । अग्निम् एवान्नवन्तं स्वेन भागधेयेनोप धावति । स एवैनम् अन्नवन्तं करोति । अन्नवान् एव भवति । अग्नये ऽन्नादाय पुरोडासम् अष्टाकपालं निर् वपेद् यः कामयेतान्नादः स्याम् इति । अग्निम् एवान्नादं स्वेन भागधेयेनोप धावति । स एवैनम् अन्नादं करोति । अन्नादः ।
‘ഞാൻ അന്നവാൻ (ആഹാരസമ്പന്നൻ) ആകട്ടെ’ എന്നു ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അഗ്നി അന്നവതിനായി എട്ട് കപാലമുള്ള പുരോഡാശം അർപ്പിക്കണം; തന്റെ ഭാഗധേയത്താൽ അന്നവാൻ അഗ്നിയെയേ സമീപിക്കുന്നു; അവൻ തന്നെയാണ് അവനെ അന്നവാനാക്കുന്നത്; അവൻ അന്നവാൻ ആകുന്നു. ‘ഞാൻ അന്നാദൻ (അന്നം ഭോഗിക്കുന്നവൻ/ഉപഭോക്താവ്) ആകട്ടെ’ എന്നു ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അഗ്നി അന്നാദനായി എട്ട് കപാലമുള്ള പുരോഡാശം അർപ്പിക്കണം; തന്റെ ഭാഗധേയത്താൽ അന്നാദ അഗ്നിയെയേ സമീപിക്കുന്നു; അവൻ തന്നെയാണ് അവനെ അന്നാദനാക്കുന്നത്; അവൻ അന്നാദൻ ആകുന്നു.
Mantra 2
एव ब्ʰअवति अग्नये ऽन्नपतये पुरोडासम् अष्टाकपालं निर् वपेद् यः कामयेतान्नपतिः सयम् इति अग्निम् एवान्नपतिं स्वेन ब्ʰआगद्ʰएयेनोप द्ʰआवति स एवैनम् अन्नपतिं करोत्य् अन्नपतिर् एव ब्ʰअवति अग्नये पवमानाय पुरोडासम् अष्टाकपालं निर् वपेद् अग्नये पावकायाग्नये सुचये ज्योगामयावी यद् अग्नये पवमानाय निर्वपति प्राणम् एवास्मिन् तेन दद्ʰआति यद् अग्नये
അങ്ങനെ തന്നെയാകുന്നു. ‘ഞാൻ അന്നപതി (അന്നത്തിന്റെ അധിപതി) ആകണം’ എന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അഗ്നി അന്നപതയേക്കായി എട്ട് കപാലമുള്ള പുരോഡാശം അർപ്പിക്കണം; തന്റെ ഭാഗധേയത്താൽ അന്നപതിയായ അഗ്നിയെ സമീപിച്ച് പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു; അതേ അഗ്നി അവനെ അന്നപതിയാക്കുന്നു; അവൻ അന്നപതിയാകുന്നു. അഗ്നി പവമാനനായി എട്ട് കപാലമുള്ള പുരോഡാശം അർപ്പിക്കണം; അഗ്നി പാവകനായി, അഗ്നി ശുചയേയും. ദീർഘരോഗബാധിതൻ—അഗ്നി പവമാനനായി നിർവപിക്കുമ്പോൾ അതിലൂടെ അവനിൽ പ്രാണനെ സ്ഥാപിക്കുന്നു; അഗ്നിക്കായി…
Mantra 3
पावकाय वाचम् एवास्मिन् तेन दधाति । यद् अग्नये सुचये आयुर् एवास्मिन् तेन दधात्य् । उत यदीतासुर् भवति जीवत्य् एव । एताम् एव निर् वपेच् चक्षुष्कामो । यद् अग्नये पवमानाय निर्वपति प्राणम् एवास्मिन् तेन दधाति । यद् अग्नये पावकाय वाचम् एवास्मिन् तेन दधाति । यद् अग्नये सुचये चक्षुर् एवास्मिन् तेन दधाति ॥
അഗ്നി പാവകനു അർപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ അവൻ ഇതിൽ വാക്കിനെ സ്ഥാപിക്കുന്നു; അഗ്നി ശുചിയ്ക്കു അർപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ അവൻ ഇതിൽ ആയുസ്സിനെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവൻ ശ്വാസമില്ലാത്ത (മൃതപ്രായ) നിലയിലായാലും അവൻ ജീവിച്ചുതന്നെ ഇരിക്കും. ദൃഷ്ടി ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഇതേ ഹോമം ചെയ്യണം: അഗ്നി പവമാനനു അർപ്പിക്കുമ്പോൾ അവൻ ഇതിൽ പ്രാണനെ സ്ഥാപിക്കുന്നു; അഗ്നി പാവകനു അർപ്പിക്കുമ്പോൾ ഇതിൽ വാക്കിനെ സ്ഥാപിക്കുന്നു; അഗ്നി ശുചിയ്ക്കു അർപ്പിക്കുമ്പോൾ ഇതിൽ കണ്ണിനെ (ദൃഷ്ടിയെ) സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Mantra 4
उत यद्य् अन्द्ʰओ ब्ʰअवति प्रैव पस्यति । अग्नये पुत्रवते पुरोडासम् अष्टाकपालं निर् वपेत् । इन्द्राय पुत्रिणे पुरोडासम् एकादसकपालम् । प्रजाकामस् अग्निर् एवास्मै प्रजाम् प्रजनयति व्र्द्द्ʰआम् । इन्द्रः प्र यच्ʰअति । अग्नये रसवते ऽजक्षीरे चरुं निर् वपेद् । यः कामयेत रसवान्त् स्याम् इति । अग्निम् एव रसवन्तं स्वेन ब्ʰआगद्ʰएयेनोप द्ʰआवति । स एवैनं रसवन्तं करोति ॥
ഒരാൾ അന്ധനായാലും, അവൻ മുന്നോട്ടു കാണുന്നതുപോലെ ആകുന്നു. പ്രജയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അഗ്നി ‘പുത്രവത്’ എന്ന നിലയിൽ എട്ട് കപാലമുള്ള പുരോഡാശം നിർവപിക്കണം; ഇന്ദ്രൻ ‘പുത്രിണ്’ എന്ന നിലയിൽ പതിനൊന്ന് കപാലമുള്ള പുരോഡാശം നിർവപിക്കണം. അഗ്നി തന്നെയാണ് അവനു പ്രജയെ ജനിപ്പിക്കുന്നത്; ഇന്ദ്രൻ വളർന്ന (വൃദ്ധമായ) പ്രജയെ നൽകുന്നു. ‘ഞാൻ രസവാൻ ആകട്ടെ’ എന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അഗ്നി ‘രസവത്’ എന്ന നിലയിൽ അജക്ഷീര (ആട്ടിൻ പാൽ) ചരുവിനെ നിർവപിക്കണം. തന്റെ ഭാഗധേയത്തിലൂടെ അവൻ രസവാനായ അഗ്നിയിലേക്കു സമീപിക്കുന്നു; അവൻ തന്നെയാണ് അവനെ രസവാനാക്കുന്നത്.
Mantra 5
रसवान् एव भवत्य् अजक्षीरे भवति । आग्नेयी वा एषा यद् अजा । साक्षाद् एव रसम् अव रुन्द्धे । अग्नये वसुमते पुरोडासम् अष्टाकपालं निर् वपेद् यः कामयेत वसुमान्त् स्याम् इति । अग्निं वसुमन्तं स्वेन भागधेयेनोप धावति । स एवैनं वसुमन्तं करोति । वसुमान् एव भवति । अग्नये वाजसृते पुरोडासम् अष्टाकपालं निर् वपेत् संग्रामे संयत्ते वाजं ।
അവൻ രസവാനാകുന്നു; അവൻ ആടിന്റെ പാലിൽ (അജക്ഷീരത്തിൽ) നിലകൊള്ളുന്നു. കാരണം ഈ ആടു അഗ്നിയുടേതാണ് (ആഗ്നേയീ); അവൻ നേരിട്ട് രസത്തെ കൈവരിക്കുന്നു. ‘വസുമാൻ’ (ധനവാൻ) ആകണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അഗ്നി വസുമതിക്കായി എട്ട് കപാലമുള്ള പുരോഡാശം നിർവപിക്കണം. അവൻ തന്റെ ഭാഗധേയത്തിലൂടെ അഗ്നിയെ തന്നെ വസുമാനായി ആശ്രയിക്കുന്നു; അതുതന്നെ അവനെ വസുമാനാക്കുന്നു; അവൻ ധനവാനാകുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ ഇരുപക്ഷവും നേരിട്ട് സന്നദ്ധമായിരിക്കുമ്പോൾ വിജയത്തിനായി (വാജത്തിനായി) അഗ്നി വാജസൃതയ്ക്കായി എട്ട് കപാലമുള്ള പുരോഡാശം നിർവപിക്കണം.
Mantra 6
वा एष सिसीर्षति यः संग्रामं जिगीषति । अग्निः खलु वै देवानां वाजसृत् । अग्निम् एव वाजसृतं स्वेन भागधेयेनोप धावति । धावति वाजं हन्ति वृत्रं जयति तं संग्रामम् । अथो अग्निर् इव न प्रतिधृषे भवति । अग्नयेऽग्निवते पुरोडासम् अष्टाकपालं निर्वपेत् । यस्याग्नाव् अग्निम् अभ्युद्धरेयुस् । निर्दिष्टभागो वा एतयोर् अन्योऽनिर्दिष्टभागोऽन्यस् । तौ सम्भवन्तौ यजमानम् ।
യുദ്ധം ജയിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ മരണത്തെ നേരിടുന്നവനുപോലെ തന്നെയാണ്. ദേവന്മാരിൽ ‘വാജസൃത’ (വിജയം/ബലം നൽകുന്നവൻ) അഗ്നിയാണ്; അതിനാൽ അവൻ തന്റെ ഭാഗധേയ (ഹിസ്സ)ത്തിലൂടെ ആ വാജസൃത അഗ്നിയെ തന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നു. അവൻ വിജയത്തിലേക്ക് (വാജത്തിലേക്ക്) ഓടുന്നു, വൃത്രനെ വധിക്കുന്നു, ജയിക്കുന്നു, ആ യുദ്ധവും ജയിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവൻ അഗ്നിപോലെ അപ്രതിധർഷ്യൻ (അജേയൻ) ആകുന്നു. ആരുടെ അഗ്നിയിൽ ‘അഗ്നി’യെ (അഗ്നിയെ തന്നെ) ഉയർത്തിക്കൊണ്ടുവരേണ്ടതുണ്ടോ, അവൻ അഗ്നിവാൻ അഗ്നിക്കായി എട്ട് കപാലമുള്ള പുരോഡാശം നിർവപിക്കണം. ഈ രണ്ടിൽ ഒരാളുടെ പങ്ക് നിർദ്ദിഷ്ടമാണ്, മറ്റൊരാളുടെത് അനിർദ്ദിഷ്ടം; ആ രണ്ടും ചേർന്ന് യജമാനനെ (സഫലതയിൽ) സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Mantra 7
अब्ʰइ सम् ब्ʰअवतस् स ईस्वर आर्तिम् आर्तोर् यद् अग्नये ऽग्निवते निर्वपति ब्ʰआगद्ʰएयेनैवैनौ समयति नार्तिम् आर्च्ʰअति यजमानस् अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडासम् अष्टाकपालं निर् वपेद् यस्याग्निर् उद्द्ʰर्तो ऽहुते ऽग्निहोत्र उद्वायेद् अपर आदीप्यानूद्द्ʰर्त्य इत्य् आहुस् तत् तत्ʰआ न कार्यं यद् ब्ʰआगद्ʰएयम् अब्ʰइ पूर्व उद्द्ʰरियते किम् अपरो ऽब्ʰय् उत्
യജമാനൻ അഗ്നിവതനായ അഗ്നിക്കായി ‘ഭാഗധേയം’ നിവേദിക്കുമ്പോൾ, ആ ഈശ്വരനായ അഗ്നി ദുരിതത്തിലായവനെ ദുരിതത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കുന്നു; ഭാഗധേയത്തിലൂടെയേ അവരെ (ഇരുവരെയും) സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു; യജമാനൻ ദുരിതത്തിൽപ്പെടുന്നില്ല. ആരുടെ അഗ്നിഹോത്രത്തിൽ അഗ്നി ഉദ്ധൃതമായിട്ടും (പുറത്തെടുത്തിട്ടും) ആഹുതി നല്കാതെ അഗ്നി ഉയർന്നു പോയാൽ, അല്ലെങ്കിൽ (ചിലർ പറയുന്നതുപോലെ) മറ്റൊരു അഗ്നി ജ്വലിച്ചിട്ടും ഉദ്ധൃതമാകാതെ ഇരുന്നാൽ—അപ്പോൾ യജമാനൻ ജ്യോതിഷ്മതനായ അഗ്നിക്കായി എട്ട് കപാലമുള്ള പുരോഡാശം നിർവപിക്കണം. എന്നാൽ ഭാഗധേയം മുൻപേ തന്നെ ഉദ്ധരിക്കുന്നത് ശരിയല്ല; അങ്ങനെ ആണെങ്കിൽ പിന്നെ മറ്റൊന്നിനെ എന്തിന് ഉദ്ധരിക്കണം?
Mantra 8
ह्रियेतेति तान्येवावक्षाणानि संनिधाय मन्थेत । इतः प्रथमं जज्ञे अग्निः स्वाद् योनेरधि जातवेदाः । स गायत्रिया त्रिष्टुभा जगत्या देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्निति । छन्दोभिरेवैनं स्वाद् योनेः प्र जनयत्येष वाव सोऽग्निरित्याहुः । ज्योतिस्त्वा अस्य परापतितमिति यदग्नये ज्योतिष्मते निर्वपति । यदेवास्य ज्योतिः परापतितं तदेवावरुन्द्धे ॥
“ഹ്രിയേതേ” എന്നു പറഞ്ഞ്, ആ അവക്ഷാണങ്ങളെ ഒന്നിച്ചു ചേർത്ത് മഥനം ചെയ്യണം: ‘ഇവിടെ നിന്നാണ് ആദ്യം അഗ്നി ജനിച്ചത്—സ്വയം യോനിയിൽ നിന്നു ജനിച്ച ജാതവേദാ; അവൻ ഗായത്രി, ത്രിഷ്ടുപ്, ജഗതി ഛന്ദസ്സുകളാൽ ദേവന്മാർക്കു ഹവ്യം വഹിക്കട്ടെ, പ്രജയെ അറിയുന്നവൻ’ എന്നു. ഛന്ദസ്സുകളാൽ തന്നെയാണ് അവനെ തന്റെ സ്വയം യോനിയിൽ നിന്നു വീണ്ടും ജനിപ്പിക്കുന്നത്. ‘ഇവനാണ് ആ അഗ്നി’ എന്നു പറയുന്നു. ‘നിന്റെ ജ്യോതി അവനിൽ നിന്നു അകന്നു വീണിരിക്കുന്നു’—എന്നു, അഗ്നിക്കു ജ്യോതിഷ്മത് അർപ്പണം നിവേദിക്കുന്നതിലൂടെ, അവനിൽ നിന്നു അകന്നു വീണ ജ്യോതിയെ തന്നെയായി വീണ്ടും തടഞ്ഞു നിലനിർത്തുന്നു.
Read Krishna Yajur Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.