Shloka 1
विषङ्गपलायनम् (Viṣaṅga-palāyanam) — Aftermath of the First Battle Day
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने विषङ्गपलायनं नाम पञ्चविंशो ऽध्याय प्रथमयुद्धदिवसः / दशाक्षौहिणिकायुक्तः कुटिलाक्षो ऽपि वीर्यवान् / दण्डनाथाशरैस्तीक्ष्णै रणे भग्नः पलायितः / दशाक्षौहिणिकं सैन्यं तया रात्रौ विनाशितम्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne viṣaṅgapalāyanaṃ nāma pañcaviṃśo 'dhyāya prathamayuddhadivasaḥ / daśākṣauhiṇikāyuktaḥ kuṭilākṣo 'pi vīryavān / daṇḍanāthāśaraistīkṣṇai raṇe bhagnaḥ palāyitaḥ / daśākṣauhiṇikaṃ sainyaṃ tayā rātrau vināśitam
Translation
ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ, ഹയഗ്രീവ–അഗസ്ത്യ സംവാദത്തിലെ ലലിതോപാഖ്യാനത്തിൽ ‘വിഷംഗപലായനം’ എന്ന പേരിലുള്ള ഇരുപത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം—ആദ്യ യുദ്ധദിനം. പത്ത് അക്ഷൗഹിണി സേനയോടെ വന്ന വീര്യവാനായ കുടിലാക്ഷൻ ദണ്ഡനാഥയുടെ തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ തോറ്റു പലയിടപ്പെട്ടു. ആ ദേവി രാത്രിയിൽ പത്ത് അക്ഷൗഹിണി സേനയെ നശിപ്പിച്ചു.
Word by Word
इतिthus
इति:
—
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्तिसमाप्त्यर्थक अव्यय (quotative/end marker)
श्रीholy, venerable
श्री:
—
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, अव्ययवत् उपपद (honorific prefix)
ब्रह्माण्डBrahmā’s egg (cosmic egg)
ब्रह्माण्ड:
—
TypeNoun
Rootब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (समासपूर्वपद)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; समासः—कर्मधारय (महत् पुराणम्)
उत्तरभागेin the latter section
उत्तरभागे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तरभाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (उत्तरः भागः)
हयग्रीवHayagrīva
हयग्रीव:
—
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (समासपूर्वपद)
अगस्त्यAgastya
अगस्त्य:
—
TypeNoun
Rootअगस्त्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (समासपूर्वपद)
संवादेin the dialogue
संवादे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसंवाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (हयग्रीव-अगस्त्ययोः संवादः)
ललितLalitā
ललित:
—
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (समासपूर्वपद)
उपाख्यानेin the episode/narrative
उपाख्याने:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (ललितायाः उपाख्यानम्)
विषङ्गViṣaṅga (proper name)
विषङ्ग:
—
TypeNoun
Rootविषङ्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (समासपूर्वपद; नाम)
पलायनम्flight, fleeing
पलायनम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपलायन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन
नामnamed
नाम:
—
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formसंज्ञासूचक अव्यय (indeclinable indicating title: ‘named’)
पञ्चविंशःtwenty-fifth
पञ्चविंशः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपञ्चविंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; क्रमवाचक (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन
प्रथमfirst
प्रथम:
—
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (समासपूर्वपद)
युद्धbattle
युद्ध:
—
TypeNoun
Rootयुद्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (समासपूर्वपद)
दिवसःday (of the first battle)
दिवसः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदिवस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (प्रथमयुद्धस्य दिवसः)
दशten
दश:
—
TypeAdjective
Rootदश (संख्या-प्रातिपदिक)
Formसंख्यावाचक (numeral; compound member)
अक्षौहिणिकconsisting of akṣauhiṇīs
अक्षौहिणिक:
—
TypeAdjective
Rootअक्षौहिणिक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (समासपूर्वपद)
युक्तःendowed (with)
युक्तः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootयुज् (धातु)
Formक्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘endowed/connected’
कुटिलाक्षःKuṭilākṣa (proper name)
कुटिलाक्षः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकुटिल-अक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—कर्मधारय (कुटिलम् अक्षि यस्य/कुटिलम् अक्षम्)
अपिalso
अपि:
—
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअप्यर्थक अव्यय (particle: also/even)
वीर्यवान्powerful, valorous
वीर्यवान्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवीर्यवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; मतुप्-प्रत्ययान्त (possessive)
दण्डनाथDaṇḍanātha (commander)
दण्डनाथ:
—
TypeNoun
Rootदण्डनाथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (समासपूर्वपद; title/name); समासः—तत्पुरुष (दण्डस्य नाथः)
शरैःwith arrows
शरैः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootशर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), बहुवचन
तीक्ष्णैःsharp
तीक्ष्णैः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतीक्ष्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), बहुवचन; शरैः इति विशेषण
रणेin battle
रणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootरण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन
भग्नःdefeated
भग्नः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootभञ्ज् (धातु)
Formक्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘broken/defeated’
पलायितःfled
पलायितः:
Kriyāviśeṣaṇa / Predicative (विधेय)
TypeAdjective
Rootपलाय् (धातु)
Formक्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘having fled’
दशाक्षौहिणिकम्consisting of ten akṣauhiṇīs
दशाक्षौहिणिकम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदश-अक्षौहिणिक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—द्विगु (दश अक्षौहिण्यः यस्मिन्)
सैन्यम्army
सैन्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसैन्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन
तयाby her
तया:
Karaṇa / Karta (करण/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन
रात्रौat night
रात्रौ:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन
विनाशितम्destroyed
विनाशितम्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + नश् (धातु)
Formक्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि प्रयोगभावः ‘was destroyed’