Shloka 1
भण्डासुरस्य मन्त्रणा
Bhaṇḍāsura’s War-Counsel against Lalitā
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने बलाहकादिसप्तसेनापतिवधो नाम चतुर्विंशो ऽध्यायः ततः श्रुत्वा वधं तेषां तपोबलवतामपि / न्यश्वसत्कृष्णसर्पेन्द्र इव भण्डो महासुरः
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne balāhakādisaptasenāpativadho nāma caturviṃśo 'dhyāyaḥ tataḥ śrutvā vadhaṃ teṣāṃ tapobalavatāmapi / nyaśvasatkṛṣṇasarpendra iva bhaṇḍo mahāsuraḥ
Translation
ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ, ഹയഗ്രീവ-അഗസ്ത്യ സംവാദത്തിലെ ലലിതോപാഖ്യാനത്തിൽ ‘ബലാഹകാദി ഏഴ് സേനാപതികളുടെ വധം’ എന്ന ഇരുപത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. തുടർന്ന് തപോബലവാന്മാരായ അവരുടെ വധവാർത്ത കേട്ട് മഹാസുരൻ ഭണ്ഡൻ കറുത്ത നാഗരാജനെപ്പോലെ ഫുശ്ശെന്ന് ശ്വാസം വിട്ടു.
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formवाक्यसमाप्तिसूचक/उद्धरणसूचक अव्यय
श्री-ब्रह्माण्ड-महा-पुराणेin the Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa
श्री-ब्रह्माण्ड-महा-पुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक) + महा (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; ग्रन्थनाम; तत्पुरुष-समास-समूह
उत्तर-भागेin the latter section
उत्तर-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; ‘उत्तरः भागः’ (karmadhāraya/tatpurusha usage)
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादेin the dialogue of Hayagrīva and Agastya
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक) + अगस्त्य (प्रातिपदिक) + संवाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; ‘हयग्रीवागस्त्ययोः संवादः’
ललित-उपाख्यानेin the Lalitā episode
ललित-उपाख्याने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक) + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; ‘ललितायाः उपाख्यानम्’
बलाहक-आदि-सप्त-सेनापति-वधःthe slaying of the seven commanders beginning with Balāhaka
बलाहक-आदि-सप्त-सेनापति-वधः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootबलाहक (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक) + सप्त (संख्या) + सेनापति (प्रातिपदिक) + वध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; शीर्षक-समास: ‘बलाहकादीनां सप्तानां सेनापतीनां वधः’
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनामनिर्देशक अव्यय (title-marker)
चतुर्विंशःtwenty-fourth
चतुर्विंशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर्विंश (संख्यावाचक प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘अध्यायः’ इत्यस्य विशेषणम्
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
ततःthen, thereafter
ततः:
Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formततः = तस्मात्; हेतौ/अनन्तरार्थे अव्यय (then/thereupon)
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeIndeclinable
Root√श्रु (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund): ‘having heard’
वधम्the slaying
वधम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
तेषाम्of them
तेषाम्:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन
तपो-बल-वताम्of those endowed with ascetic power
तपो-बल-वताम्:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootतपस् (प्रातिपदिक) + बल (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित/प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन; ‘तपोबलं येषां ते’ (possessive sense)
अपिeven
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अपवाद/अवधारणार्थक निपात (even/also)
न्यश्वसत्sighed / breathed heavily
न्यश्वसत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि + √श्वस् (धातु)
Formलङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद; ‘he breathed/sighed’
कृष्ण-सर्प-इन्द्रःthe lord of black serpents
कृष्ण-सर्प-इन्द्रः:
Upamana (उपमान)
TypeNoun
Rootकृष्ण (प्रातिपदिक) + सर्प (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुष: ‘सर्पाणाम् इन्द्रः’ विशेषणेन ‘कृष्णः’
इवlike
इव:
Upamana-marker (उपमा-सूचक)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमावाचक अव्यय (comparative particle)
भण्डःBhaṇḍa
भण्डः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभण्ड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
महा-असुरःthe great demon
महा-असुरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + असुर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारय: ‘महान् असुरः’