Next Verse

Shloka 1

लोकज्ञान-वर्णन (Lokajñāna-varṇana) — Description of World-Knowledge / Cosmogonic Classification

इति श्रीब्रह्मांडे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषंगपादे लोकज्ञान वर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ततोभिध्यायतस्तस्य मानस्यो जज्ञिरे प्रजाः / तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह

iti śrībrahmāṃḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṃgapāde lokajñāna varṇanaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca tatobhidhyāyatastasya mānasyo jajñire prajāḥ / taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ kāraṇaiḥ saha

ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിൽ, വായുപ്രോക്തമായ പൂർവഭാഗത്തിന്റെ ദ്വിതീയ അനുഷംഗപാദത്തിൽ ‘ലോകജ്ഞാന-വർണ്ണനം’ എന്ന ഏഴാം അധ്യായം. സൂതൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ധ്യാനിച്ചപ്പോൾ മനസ്സിൽ നിന്നു പ്രജകൾ ജനിച്ചു; അവന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച കാര്യ-കാരണങ്ങളോടുകൂടി।

itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
FormQuotative particle (iti)
śrī-brahmāṇḍein the Śrī Brahmāṇḍa (Purāṇa)
śrī-brahmāṇḍe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootśrī (प्रातिपदिक) + brahmāṇḍa (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka, Saptamī (7th), Ekavacana; locative ‘in the revered Brahmāṇḍa’
mahā-purāṇein the great Purāṇa
mahā-purāṇe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmahā (प्रातिपदिक) + purāṇa (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka, Saptamī (7th), Ekavacana
vāyu-proktespoken by Vāyu
vāyu-prokte:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvāyu (प्रातिपदिक) + prokta (प्रातिपदिक/कृदन्त)
FormNapumsaka, Saptamī (7th), Ekavacana; ‘spoken by Vāyu’ qualifying purāṇe
pūrva-bhāgein the former section
pūrva-bhāge:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootpūrva (प्रातिपदिक) + bhāga (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Saptamī (7th), Ekavacana; locative ‘in the former part’
dvitīyein the second
dvitīye:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootdvitīya (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga/Napumsaka, Saptamī (7th), Ekavacana; ordinal ‘in the second’ (section)
anuṣaṃga-pādein the Anuṣaṃga-pāda
anuṣaṃga-pāde:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootanuṣaṃga (प्रातिपदिक) + pāda (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Saptamī (7th), Ekavacana; locative ‘in the anuṣaṃga-pāda’
loka-jñānaknowledge of the worlds
loka-jñāna:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootloka (प्रातिपदिक) + jñāna (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka, Prathamā (1st), Ekavacana; title-member
varṇanamdescription
varṇanam:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootvarṇana (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka, Prathamā (1st), Ekavacana; appositional title
nāmanamed
nāma:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootnāman (प्रातिपदिक)
FormAvyaya used as ‘named/called’ (nāma)
saptamaḥseventh
saptamaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsaptama (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā (1st), Ekavacana; ordinal qualifying adhyāyaḥ
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā (1st), Ekavacana
sūtaḥSūta
sūtaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsūta (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā (1st), Ekavacana
uvācasaid
uvāca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√vac (वच्, धातु)
FormLiṭ (Perfect/परोक्षभूत), Prathama-puruṣa (3rd), Ekavacana; Parasmaipada
tataḥthen
tataḥ:
Kāla/Hetu (काल/हेतु)
TypeIndeclinable
Roottataḥ (अव्यय)
FormAvyaya; adverb ‘then/from that’
abhidhyāyataḥof (him) meditating
abhidhyāyataḥ:
Kāla (काल)
TypeVerb
Rootabhi-√dhyai (ध्यै, धातु)
FormŚatṛ (present active participle/शतृ), Puṃliṅga, Ṣaṣṭhī (6th), Ekavacana; genitive absolute sense ‘while he was meditating’
tasyaof him
tasya:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Ṣaṣṭhī (6th), Ekavacana
mānasyaḥmind-born
mānasyaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootmānasa (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā (1st), Bahuvacana; ‘mental/mind-born’ qualifying prajāḥ (Vedic/Purāṇic usage)
jajñirewere born
jajñire:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√jan (जन्, धातु)
FormLiṭ (Perfect/परोक्षभूत), Prathama-puruṣa (3rd), Bahuvacana; Ātmanepada
prajāḥcreatures/offspring
prajāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootprajā (प्रातिपदिक)
FormStrīliṅga, Prathamā (1st), Bahuvacana
tatof that
tat:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormNapumsaka, Ṣaṣṭhī (6th), Ekavacana; used as genitive in compound ‘of that’
śarīra-samutpannaiḥby/with those arisen from (his) body
śarīra-samutpannaiḥ:
Karaṇa (करण)
TypeAdjective
Rootśarīra (प्रातिपदिक) + samutpanna (कृदन्त-प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga/Napumsaka, Tṛtīyā (3rd), Bahuvacana; ‘arisen from (his) body’ qualifying kāryaiḥ
kāryaiḥwith effects/works
kāryaiḥ:
Sahakāraka (सह)
TypeNoun
Rootkārya (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka, Tṛtīyā (3rd), Bahuvacana
taiḥwith those
taiḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga/Napumsaka, Tṛtīyā (3rd), Bahuvacana; demonstrative referring to kāryaiḥ
kāraṇaiḥwith causes
kāraṇaiḥ:
Sahakāraka (सह)
TypeNoun
Rootkāraṇa (प्रातिपदिक)
FormNapumsaka, Tṛtīyā (3rd), Bahuvacana
sahatogether with
saha:
Sahārtha (सहार्थ)
TypeIndeclinable
Rootsaha (अव्यय)
FormAvyaya; preposition-like ‘together with’