Shloka 23
Varāha-uddhāraṇa and the Re-constitution of Bhū-maṇḍala
Earth after Pralaya
Devanagari script
तस्मिन्संवर्त माने तु कल्पे दग्धास्तदग्निना / अप्राप्तायास्तपोलोकं पृथिव्यां याः समासत
Transliteration
tasminsaṃvarta māne tu kalpe dagdhāstadagninā / aprāptāyāstapolokaṃ pṛthivyāṃ yāḥ samāsata
Translation
ആ സംവർത്തമാന കൽപ്പത്തിൽ, തപോലോകം പ്രാപിക്കാതെ ഭൂമിയിൽ തന്നെ പാർത്തിരുന്നവർ അവന്റെ അഗ്നിയാൽ ദഗ്ധരായി.
Word by Word
तस्मिन्in that
तस्मिन्:
अधिकरण (locative: in that)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन (pronoun)
संवर्तमानेduring the dissolution
संवर्तमाने:
अधिकरण (time-locus)
TypeNoun
Rootसंवर्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; ‘in the dissolution’ (saṃvarta)
तुindeed/however
तु:
सम्बन्धसूचक
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषणार्थक-अव्यय
कल्पेin the kalpa
कल्पे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootकल्प (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
दग्धाःburnt
दग्धाः:
विशेषण (of याः/प्रजाः implied)
TypeAdjective
Rootदग्ध (कृदन्त-प्रातिपदिक, दह् धातु)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त (PPP)
तदग्निनाby that fire
तदग्निना:
करण (instrument)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + अग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (tasya agniḥ)
अप्राप्तायाःof (those) not having reached
अप्राप्तायाः:
सम्बन्ध (genitive qualifier)
TypeAdjective
Rootअ-प्राप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक, प्र-आप् धातु)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (PPP) with negation
तपोलोकम्Tapoloka
तपोलोकम्:
गति/कर्म (goal as object of reaching)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक) + लोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (tapasāṃ lokaḥ)
पृथिव्याम्on the earth
पृथिव्याम्:
अधिकरण (location)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
याःwho/which (those)
याः:
कर्ता (subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन (relative pronoun)
समासतdwelt/remained
समासत:
क्रिया (action)
TypeVerb
Rootआस् (धातु)
Formलङ् (Imperfect/लङ्), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन, परस्मैपदी; उपसर्ग: सम्-