Shloka 68
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
अर्द्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगानि च / स्थाने स्रोतःस्वभीमानाः स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः
Transliteration
arddhamāsāśca māsāśca ayanābdayugāni ca / sthāne srotaḥsvabhīmānāḥ sthānākhyāścaiva te smṛtāḥ
Translation
അർദ്ധമാസം, മാസം, അയനം, വർഷം, യുഗം—ഇവയെല്ലാം തത്തത്ത സ്ഥാനങ്ങളിൽ പ്രവാഹസ്വഭാവത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവ ‘സ്ഥാന’ എന്ന പേരിലും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Word by Word
अर्द्धमासाःhalf-months
अर्द्धमासाः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootअर्द्ध (प्रातिपदिक) + मास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; षष्ठी/कर्मधारय-प्रायः तत्पुरुष (arddhasya māsaḥ)
चand
च:
समुच्चय (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)
मासाःmonths
मासाः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootमास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन
चand
च:
समुच्चय (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)
अयन-अब्द-युगानिsolstices/half-years, years, and yugas
अयन-अब्द-युगानि:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootअयन (प्रातिपदिक) + अब्द (प्रातिपदिक) + युग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; द्वन्द्व-समास (ayanāni ca abdāni ca yugāni ca)
चand
च:
समुच्चय (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)
स्थानेin (their) place/position
स्थाने:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootस्थान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरण (locative)
स्रोतःस्वभीमानाःself-identifying with the channels/streams
स्रोतःस्वभीमानाः:
विशेषण (Adjectival to implied subject)
TypeAdjective
Rootस्रोतस् (प्रातिपदिक) + स्व (प्रातिपदिक) + अभिमान (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; तत्पुरुष-समास (srotaḥsu svābhimānāḥ = having self-identification in the channels/streams)
स्थानाख्याःcalled ‘places’
स्थानाख्याः:
विशेषण (Adjectival)
TypeAdjective
Rootस्थान (प्रातिपदिक) + आख्या (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; तत्पुरुष (sthāna-ākhyāḥ = named as ‘places’)
चand
च:
समुच्चय (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)
एवindeed
एव:
सम्बन्ध (particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण (emphatic particle)
तेthey
ते:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; सर्वनाम (pronoun)
स्मृताःare remembered/are said
स्मृताः:
क्रिया (Predicate; passive)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formकृदन्त; भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कर्मणि प्रयोग (passive sense: “are remembered/called”)