Shloka 101
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति / उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितो मण्डलाकृतिः
Transliteration
tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastātprasarpati / uddhṛtya pṛthivīchāyāṃ nirmito maṇḍalākṛtiḥ
Translation
അവരിരുവരോടും തുല്യനായി സ്വർഭാനു താഴോട്ടു സരിക്കുന്നു; ഭൂമിയുടെ നിഴൽ ഉയർത്തി മണ്ഡലാകൃതി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Word by Word
तुल्यःequal, similar
तुल्यः:
Vidheyavisheshana (विधेय-विशेषण/Predicative adjective)
TypeAdjective
Rootतुल्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन — Nominative singular; विशेषणम्
तयोःof those two
तयोः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formद्विवचन-षष्ठी (Genitive dual)
तुbut, indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषार्थक निपात (adversative/emphatic particle)
स्वर्भानुःSvarbhānu (Rāhu)
स्वर्भानुः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootस्वर्भानु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन — Nominative singular
भूत्वाhaving become
भूत्वा:
Purvakala (पूर्वकाल/Anterior action)
TypeIndeclinable
Rootभू (धातु) → भूत्वा (कृदन्त)
Formक्त्वान्त अव्यय (absolutive/gerund)
अधस्तात्below, downward
अधस्तात्:
Adhikarana (अधिकरण/Locative sense)
TypeIndeclinable
Rootअधस् (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (adverb of place)
प्रसर्पतिmoves/creeps forth
प्रसर्पति:
Kriya (क्रिया/Verb action)
TypeVerb
Rootप्र + सृप् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन — Present indicative
उद्धृत्यhaving lifted/raised
उद्धृत्य:
Purvakala (पूर्वकाल/Anterior action)
TypeIndeclinable
Rootउद् + हृ (धातु) → उद्धृत्य (कृदन्त)
Formक्त्वान्त अव्यय (absolutive/gerund)
पृथिवी-छायाम्the earth’s shadow
पृथिवी-छायाम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक) + छाया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन — Accusative singular; तत्पुरुषः (पृथिव्याः छाया)
निर्मितःformed, made
निर्मितः:
Vidheyavisheshana (विधेय-विशेषण/Predicative adjective)
TypeAdjective
Rootनि + मा (धातु) → निर्मित (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन — Nominative singular
मण्डल-आकृतिःa disk-like form
मण्डल-आकृतिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootमण्डल (प्रातिपदिक) + आकृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन — Nominative singular; तत्पुरुषः (मण्डलस्य आकृतिः)