Shloka 173
प्लक्षद्वीपवर्णनम्
Description of Plakṣa-dvīpa
Devanagari script
अनाद्यन्तां व्रजन्त्येव नैकजातिसमुद्भवाः / विचित्रा जगतः सा वै प्रकृतिर्ब्रह्मणः स्थिता
Transliteration
anādyantāṃ vrajantyeva naikajātisamudbhavāḥ / vicitrā jagataḥ sā vai prakṛtirbrahmaṇaḥ sthitā
Translation
നാനാജാതികളിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച ജീവികൾ അനാദി-അന്ത്യരഹിതമായ ഗതിയിലേയ്ക്ക് തന്നെ നീങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു; ജഗത്തിന്റെ ആ വിചിത്ര പ്രകൃതി ബ്രഹ്മത്തിൽ സ്ഥാപിതമാണ്।
Word by Word
अनादि-अन्ताम्to the beginningless and endless (state)
अनादि-अन्ताम्:
Karma (कर्म/object of ‘vrajanti’)
TypeAdjective
Rootअनादि (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक) → अनाद्यन्त (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; द्वन्द्वः (beginning and end) with privative ‘an-’ on ādi; used as object of motion—‘(towards) the beginningless-and-endless (state/extent)’
व्रजन्तिthey go/proceed
व्रजन्ति:
Kriya (क्रिया/predicate verb)
TypeVerb
Rootव्रज् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय (emphatic particle) — ‘indeed/only’
नnot
न:
Sambandha (सम्बन्ध/negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय (negation particle) — here in ‘na + eka’ = ‘not one’ → ‘many’
एक-जाति-समुद्भवाःarising from not just one kind (i.e., from many kinds)
एक-जाति-समुद्भवाः:
Karta (कर्ता/subject; of ‘vrajanti’)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक) + जाति (प्रातिपदिक) + समुत्-भू (धातु) → समुद्भव (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; न-एक (negated) + तत्पुरुषः—एकजात्या समुद्भवाः (arising from one kind); overall sense: ‘arising from many kinds’
विचित्राvariegated/wondrous
विचित्रा:
Visheshana (विशेषण; qualifying ‘prakṛtiḥ’)
TypeAdjective
Rootविचित्र (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
जगतःof the universe
जगतः:
Sambandha (सम्बन्ध/genitive relation)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
साthat
सा:
Karta (कर्ता/subject; apposition to ‘prakṛtiḥ’)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय (emphatic particle) — ‘indeed’
प्रकृतिःnature/primal matter
प्रकृतिः:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootप्रकृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
ब्रह्मणःof Brahman/of the Absolute
ब्रह्मणः:
Sambandha (सम्बन्ध/genitive relation)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
स्थिताestablished/abiding
स्थिता:
Karta (कर्ता; predicate adjective of ‘prakṛtiḥ’)
TypeAdjective
Rootस्था (धातु) → स्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; ‘standing/established’