Shloka 1
Jayantī–Kāvyā (Śukra) Saṃvāda: Varadāna and the Ten-Year Concealment
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे स्तवसमाप्तिर्नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः // ७२// सूत उवाच एवमाराध्य देवेशमीशानं नीललोहितम् / प्रह्वो ऽतिप्रणतस्तस्मै प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde stavasamāptirnāma dvisaptatitamo 'dhyāyaḥ // 72// sūta uvāca evamārādhya deveśamīśānaṃ nīlalohitam / prahvo 'tipraṇatastasmai prāñjalirvākyamabravīt
Translation
ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിൽ വായുപ്രോക്ത മധ്യമഭാഗത്തിലെ മൂന്നാം ഉപോദ്ധാതപാദത്തിൽ ‘സ്തവസമാപ്തി’ എന്ന പേരിലുള്ള എഴുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ദേവേശനായ ഈശാന നീലലോഹിതനെ ആരാധിച്ച് പ്രഹ്വൻ അത്യന്തം വിനയത്തോടെ കൈകൂപ്പി അവനോട് സംസാരിച്ചു.
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; समाप्ति/उद्धरणसूचक (thus)
श्री-ब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी (7th), एकवचन; कर्मधारय-समासः (honorific ‘śrī’ qualifying)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक; महा + पुराण)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी (7th), एकवचन; कर्मधारय-समासः
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootवायु-प्रोक्त (प्रातिपदिक; वायु + प्रोक्त, √वच् + क्त)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी (7th), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (agentive: ‘spoken by Vāyu’)
मध्यमभागेin the middle section
मध्यमभागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्यम-भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी (7th), एकवचन; कर्मधारय-समासः
तृतीयin the third
तृतीय:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (संख्याप्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी (7th), एकवचन; विशेषण (agreeing with पादे)
उपोद्धातपादेin the introductory quarter/section
उपोद्धातपादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपोद्धात-पाद (प्रातिपदिक; उपोद्धात + पाद)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी (7th), एकवचन; तत्पुरुष-समासः
स्तवसमाप्तिःthe conclusion of the hymn
स्तवसमाप्तिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootस्तव-समाप्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुष-समासः
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; नाम-शब्दः ‘called/namely’
द्विसप्ततितमःseventy-second
द्विसप्ततितमः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वि-सप्तति-तम (प्रातिपदिक; द्वि + सप्तति + तम)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; द्विगु-समासः (numerical: ‘seventy-second’)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन
सूतःSūta
सूतः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootसूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट्-लकार (perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
एवम्thus
एवम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (thus/in this manner)
आराध्यhaving worshipped
आराध्य:
Purvakala (पूर्वकाल/Anterior action)
TypeVerb
Rootआ-√राध् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
Formक्त्वान्त/ल्यबन्त अव्ययकृदन्त (gerund); ‘having worshipped’
देवेशम्the Lord of gods
देवेशम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootदेव-ईश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (देवानाम् ईशः)
ईशानम्Īśāna (the Lord)
ईशानम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootईशान (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन; देवेशम् इत्यस्य विशेषण/अप्पोजिशन
नीललोहितम्blue-and-red-hued
नीललोहितम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootनील-लोहित (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन; द्वन्द्व-समासः (नीलः च लोहितः च) विशेषण
प्रह्वःhumble
प्रह्वः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootप्रह्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (humble/bowed)
अति-प्रणतःdeeply bowed
अति-प्रणतः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootअति-प्रणत (प्रातिपदिक; अति + प्रणत, √नम् + क्त)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; अव्ययीभाव-समासः (अति + प्रणत)
तस्मैto him
तस्मै:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, चतुर्थी (4th), एकवचन (dative singular)
प्राञ्जलिःwith folded hands
प्राञ्जलिः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootप्राञ्जलि (प्रातिपदिक; प्र + अञ्जलि)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (with joined palms)
वाक्यम्words/speech
वाक्यम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootवाक्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन
अब्रवीत्spoke
अब्रवीत्:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Root√ब्रू (धातु)
Formलङ्-लकार (imperfect/past), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद