Shloka 52
अश्वमोचनम् (Aśvamocanam) — “The Release/Recovery of the Sacrificial Horse”
Devanagari script
भयभीतास्ततो देवाः समेत्य दिवि संस्थिताः / तुष्टुवुस्ते महात्मानं क्रोधाग्निशमनार्थिनः
Transliteration
bhayabhītāstato devāḥ sametya divi saṃsthitāḥ / tuṣṭuvuste mahātmānaṃ krodhāgniśamanārthinaḥ
Translation
അപ്പോൾ ഭയഭീതരായ ദേവന്മാർ സ്വർഗത്തിൽ ഒന്നിച്ചുകൂടി, ക്രോധാഗ്നി ശമിപ്പാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ആ മഹാത്മാവിനെ സ്തുതിച്ചു.
Word by Word
भयभीताःfrightened
भयभीताः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootभयभीत (प्रातिपदिक; भय + भीत)
Formकृदन्त (भी-धातोः क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Masculine, Nominative, Plural; तृतीया-तत्पुरुषार्थ: ‘भयेन भीताः’ (afraid due to fear)
ततःthen
ततः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय; तद्-प्रभव)
Formअव्यय (काल/हेतु-अर्थे); Indeclinable: ‘then/thereupon’
देवाःthe gods
देवाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Masculine, Nominative, Plural
समेत्यhaving assembled
समेत्य:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeIndeclinable
Rootसम्-इ (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund), ‘having assembled/come together’
दिविin heaven
दिवि:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootदिव् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; Feminine, Locative, Singular
संस्थिताःstanding, stationed
संस्थिताः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसम्-स्था (धातु)
Formकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Masculine, Nominative, Plural; ‘standing/remaining’
तुष्टुवुःpraised
तुष्टुवुः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्तु (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, बहुवचन; Parasmaipada; ‘they praised’
तेthey
ते:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Pronoun: ‘they/those (gods)’
महात्मानम्the great-souled one
महात्मानम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमहात्मन् (प्रातिपदिक; महा + आत्मन्)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Masculine, Accusative, Singular; कर्मधारय: ‘महान् आत्मा यस्य’/‘महान् आत्मा’ (great-souled)
क्रोधाग्निशमनार्थिनःseeking the quelling of the fire of anger
क्रोधाग्निशमनार्थिनः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootक्रोध + अग्नि + शमन + अर्थिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Masculine, Nominative, Plural; समास: (क्रोधाग्नि) षष्ठी-तत्पुरुष ‘क्रोधस्य अग्निः’; ततः ‘क्रोधाग्नेः शमनम्’; ततः ‘शमनार्थिन्’ = ‘desiring for the sake of pacification’