Brahmanda Purana — Anushanga Pada, Shloka 42
सगरदिग्विजयः
Sagara’s World-Conquest / Digvijaya
Devanagari script
सरः स्वंबुज कह्लारकुमुदोत्पलराशिषु / शनैः परिवहन्मन्दमारुतापूर्णदिङ्मुखम्
Transliteration
saraḥ svaṃbuja kahlārakumudotpalarāśiṣu / śanaiḥ parivahanmandamārutāpūrṇadiṅmukham
Translation
ആ സരോവരം തന്റെ കമലം, കഹ്ലാരം, കുമുദം, ഉത്പലം എന്നീ കൂട്ടങ്ങളിലൂടെ മന്ദമാരുതം പതുക്കെ ഒഴുക്കി, ദിക്കുകളെല്ലാം പരിമള-ശീതളത കൊണ്ട് നിറച്ചിരുന്നു।
Word by Word
सरःthe lake
सरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसरस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्व-अम्बुजits own lotuses
स्व-अम्बुज:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootस्व (प्रातिपदिक/सर्वनाम-आधार) + अम्बुज (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘स्व’ = ‘स्वकीय’ इत्यर्थे; समासः (षष्ठी-तत्पुरुषः)
कह्लार-कुमुद-उत्पल-राशिषुin heaps/masses of kahlāra, kumuda, and utpala flowers
कह्लार-कुमुद-उत्पल-राशिषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकह्लार + कुमुद + उत्पल + राशि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), बहुवचन; ‘राशि’प्रधानः, पूर्वपदानि षष्ठी-सम्बन्धेन (कह्लाराणां कुमुदानामुत्पलानां राशिषु)
शनैःslowly
शनैः:
Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootशनैस् (अव्यय)
Formअव्यय, क्रियाविशेषण (adverb)
परि-वहन्carrying/wafting around
परि-वहन्:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootपरि√वह् (धातु)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘सरः’ इत्यस्य विशेषणम्
मन्द-मारुत-आपूर्ण-दिक्-मुखम्whose horizons/directions were filled with gentle breeze
मन्द-मारुत-आपूर्ण-दिक्-मुखम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमन्द (प्रातिपदिक) + मारुत (प्रातिपदिक) + आ√पॄ (धातु) + दिक् + मुख (प्रातिपदिक)
Formसमासः बहुपदः; ‘आपूर्ण’ = भूतकृदन्त (क्त) ‘आ√पॄ’; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘सरः’ इत्यस्य विशेषणम् (यस्य दिङ्मुखं मन्दमारुतेन आपूर्णम्)