Next Verse

Shloka 1

गणेश-एकदन्त-उत्पत्तिः (Origin of Gaṇeśa’s Single Tusk) / Bhārgava–Gaṇeśa Encounter

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४१// वसिष्ठ उवाच एवं संभ्रामितो रामो गणाधीशेन भूपते / हर्षशोकसमाविष्टो विचिन्त्यात्मपराभवम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite ekacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ // 41// vasiṣṭha uvāca evaṃ saṃbhrāmito rāmo gaṇādhīśena bhūpate / harṣaśokasamāviṣṭo vicintyātmaparābhavam

ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിൽ, വായുപ്രോക്ത മധ്യമഭാഗത്തിലെ തൃതീയ ഉപോദ്ധാതപാദത്തിലെ ഭാര്ഗവചരിതത്തിൽ ഏകചത്വാരിംശത്തമ അധ്യായം. വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭൂപതേ! ഗണാധീശൻ ഇങ്ങനെ കലക്കി വിട്ട രാമൻ ഹർഷവും ശോകവും നിറഞ്ഞ് തന്റെ ആത്മപരാജയം ചിന്തിച്ചു തുടങ്ങി।

itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
FormQuotative particle (इत्यादि-निपात)
śrī-brahmāṇḍein the Śrī Brahmāṇḍa (Purāṇa)
śrī-brahmāṇḍe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootśrī+brahmāṇḍa (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Locative (7th/सप्तमी), Singular; title compound ‘in the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)’
mahā-purāṇein the Mahāpurāṇa
mahā-purāṇe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmahā+purāṇa (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Locative (7th), Singular; ‘in the great Purāṇa’
vāyu-proktespoken by Vāyu
vāyu-prokte:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvāyu+prokta (प्रातिपदिक; √vac-क्त)
FormNeuter, Locative (7th), Singular; षष्ठी-तत्पुरुष ‘spoken by Vāyu’
madhyama-bhāgein the middle part
madhyama-bhāge:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmadhyama+bhāga (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Locative (7th), Singular; ‘in the middle section’
tṛtīyein the third
tṛtīye:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roottṛtīya (प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter, Locative (7th), Singular; ordinal ‘third’
upoddhāta-pādein the introductory pāda
upoddhāta-pāde:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootupoddhāta+pāda (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Locative (7th), Singular; तत्पुरुष ‘in the introductory section (pāda)’
bhārgava-caritein the Bhārgava episode
bhārgava-carite:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootbhārgava+carita (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Locative (7th), Singular; तत्पुरुष ‘in the Bhārgava narrative’
eka-catvāriṃśattamaḥforty-first
eka-catvāriṃśattamaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rooteka+catvāriṃśat+tama (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st), Singular; dvigu numeral + superlative suffix -tama ‘forty-first’
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st), Singular
vasiṣṭhaḥVasiṣṭha
vasiṣṭhaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvasiṣṭha (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st), Singular
uvācasaid
uvāca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√vac (धातु)
FormPerfect (लिट्), Parasmaipada, 3rd Person, Singular
evamthus
evam:
Prakāra (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootevam (अव्यय)
FormAdverb (प्रकारवाचक-अव्यय)
saṃbhrāmitaḥagitated
saṃbhrāmitaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootsam-√bhram (धातु; क्त)
FormMasculine, Nominative (1st), Singular; past participle ‘confused/agitated’
rāmaḥRāma (Paraśurāma)
rāmaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootrāma (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st), Singular
gaṇa-adhīśenaby Gaṇeśa
gaṇa-adhīśena:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootgaṇa+adhīśa (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Instrumental (3rd/तृतीया), Singular; तत्पुरुष ‘by the lord of the gaṇas’
bhūpateO king
bhūpate:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootbhū+pati (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Vocative (8th/सम्बोधन), Singular; ‘O king’
harṣa-śoka-samāviṣṭaḥovercome by joy and sorrow
harṣa-śoka-samāviṣṭaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootharṣa+śoka+samāviṣṭa (प्रातिपदिक; sam-ā-√viś-क्त)
FormMasculine, Nominative (1st), Singular; द्वन्द्व (harṣa+śoka) + participle ‘possessed by joy and grief’
vicintyahaving pondered
vicintya:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootvi-√cint (धातु)
FormAbsolutive/Gerund (क्त्वान्त) ‘having reflected’
ātma-parābhavamhis own defeat
ātma-parābhavam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootātman+parābhava (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative (2nd), Singular; तत्पुरुष ‘his own defeat/humiliation’