Shloka 1
Rāma’s Inquiry into the Hidden Identity of the Radiant Stranger
Dialogue Frame
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तेन भूपाल रामो मतिमतां वरः / निरूप्य मनसा भूयस्तमुवाचाभिविस्मितम्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde trayoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ vasiṣṭha uvāca ityuktastena bhūpāla rāmo matimatāṃ varaḥ / nirūpya manasā bhūyastamuvācābhivismitam
Translation
ഇങ്ങനെ ശ്രീബ്രഹ്മാണ്ഡ മഹാപുരാണത്തിൽ (വായുപ്രോക്തം) മധ്യഭാഗത്തിലെ തൃതീയ ഉപോദ്ധാതപാദത്തിൽ ഇരുപത്തിമൂന്നാം അധ്യായം. വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവ് രാമൻ മനസ്സിൽ വീണ്ടും ആലോചിച്ച്, അത്ഭുതത്തോടെ അവനോട് പറഞ്ഞു.
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यन्त-निदर्शक-अव्यय (quotative/closure particle)
श्री-ब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (श्रीमत् ब्रह्माण्डम्); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
वायु-प्रोक्तेspoken by Vāyu
वायु-प्रोक्ते:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु (प्रातिपदिक) + प्रोक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (वायुनाऽ प्रोक्तम्); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; पुराण-विशेषण
मध्य-भागेin the middle section
मध्य-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
तृतीयthird
तृतीय:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; उपोद्धातपाद-विशेषण
उपोद्धात-पादेin the introductory quarter/section
उपोद्धात-पादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपोद्धात (प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
त्रयोविंशतितमःtwenty-third
त्रयोविंशतितमः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्रयोविंशति (संख्याप्रातिपदिक) + तम (प्रत्यय)
Formक्रमवाचक (ordinal); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अध्याय-विशेषण
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
वसिष्ठःVasiṣṭha
वसिष्ठः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यन्त-निदर्शक-अव्यय
उक्तःhaving been addressed
उक्तः:
Karta (कर्ता; of following action)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; राम-विशेषण
तेनby him
तेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, तृतीया-विभक्ति (करण/हेतु), एकवचन; agent in passive
भूपालO king
भूपाल:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootभूपाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन
रामःRāma
रामः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मति-मताम्of the wise
मति-मताम्:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootमति (प्रातिपदिक) + मत् (प्रत्यय)
Formमतुप्-प्रत्ययान्त (possessive adjective used substantively); पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
वरःthe best
वरः:
Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootवर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; रामस्य विशेषणरूपेण
निरूप्यhaving reflected
निरूप्य:
Kriya (क्रिया; पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootनिर्-रूप् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (absolutive); ‘having considered/ascertained’
मनसाwith (his) mind
मनसा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; instrument
भूयःagain
भूयः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootभूयस् (अव्यय)
Formपुनरर्थक-अव्यय (adverb: again/further)
तम्to him
तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, द्वितीया, एकवचन; object of ‘said’
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
अभि-विस्मितम्greatly astonished
अभि-विस्मितम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअभि (उपसर्ग) + विस्मित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formक्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘तम्’ इत्यस्य विशेषण