Adhyaya 3

Verse 1

उद्धव उवाच तत: स आगत्य पुरं स्वपित्रो- श्चिकीर्षया शं बलदेवसंयुत: । निपात्य तुङ्गाद्रिपुयूथनाथं हतं व्यकर्षद् व्यसुमोजसोर्व्याम् ॥ १ ॥

ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ബലദേവനോടുകൂടെ മഥുരാപുരത്തിലേക്ക് വന്നു. മാതാപിതാക്കളെ സന്തോഷിപ്പിക്കാനായി ശത്രുസമൂഹത്തിന്റെ നായകൻ കംസനെ സിംഹാസനത്തിൽ നിന്ന് താഴെയിറക്കി, മഹാബലത്തോടെ നിലത്ത് വലിച്ചിഴച്ച് വധിച്ചു।

Verse 2

सान्दीपने: सकृत्प्रोक्तं ब्रह्माधीत्य सविस्तरम् । तस्मै प्रादाद्वरं पुत्रं मृतं पञ्चजनोदरात् ॥ २ ॥

ഭഗവാൻ സാന്ദീപനി മുനിയിൽ നിന്ന് ഒരിക്കൽ കേട്ടതുമാത്രത്തിൽ തന്നെ ശാഖകളോടുകൂടി വേദങ്ങളെ വിശാലമായി അധീതനായി. ഗുരുദക്ഷിണയായി പഞ്ചജനന്റെ ഉദരത്തിൽ നിന്ന് (യമലോക പ്രദേശത്തിൽ നിന്ന്) ഗുരുവിന്റെ മരിച്ച പുത്രനെ തിരികെ കൊണ്ടുവന്ന് നൽകി।

Verse 3

समाहुता भीष्मककन्यया ये श्रिय: सवर्णेन बुभूषयैषाम् । गान्धर्ववृत्त्या मिषतां स्वभागं जह्रे पदं मूर्ध्नि दधत्सुपर्ण: ॥ ३ ॥

ഭീഷ്മകന്റെ പുത്രി രുക്മിണിയുടെ സൗന്ദര്യശ്രീയിൽ ആകർഷിതരായി അനേകം രാജാക്കളും രാജകുമാരന്മാരും വിവാഹാർത്ഥം ഒന്നിച്ചു കൂടി. എന്നാൽ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ അവരുടെ കണ്ണുമുന്നിൽ തന്നെ ഗന്ധർവരീതിയിൽ തന്റെ ഭാഗം എടുത്തുകൊണ്ടുപോയി—സുപർണനായ ഗരുഡൻ അമൃതം കവർന്നുപോകുന്നതുപോലെ।

Verse 4

ककुद्मिनोऽविद्धनसो दमित्वा स्वयंवरे नाग्नजितीमुवाह । तद्भग्नमानानपि गृध्यतोऽज्ञा- ञ्जघ्नेऽक्षत: शस्त्रभृत: स्वशस्त्रै: ॥ ४ ॥

മൂക്ക് കുത്തിയിട്ടില്ലാത്ത ഏഴ് കാളകളെ കീഴടക്കി ഭഗവാൻ സ്വയംവരത്തിൽ നാഗ്നജിതിയെ വിവാഹം ചെയ്തു. തോറ്റ മത്സരാർത്ഥികൾ പോലും രാജകുമാരിയെ മോഹിച്ചു യുദ്ധത്തിനിറങ്ങി; അപ്പോൾ ഭഗവാൻ തന്റെ ആയുധങ്ങളാൽ അവരെ വധിക്കുകയോ പരിക്കേൽപ്പിക്കുകയോ ചെയ്തു, എന്നാൽ താൻ അക്ഷതനായി നിന്നു।

Verse 5

प्रियं प्रभुर्ग्राम्य इव प्रियाया विधित्सुरार्च्छद् द्युतरुं यदर्थे । वज्र्याद्रवत्तं सगणो रुषान्ध: क्रीडामृगो नूनमयं वधूनाम् ॥ ५ ॥

പ്രിയപ്പെട്ട ഭാര്യയെ സന്തോഷിപ്പിക്കാനായി പ്രഭു സാധാരണ ഭർത്താവിനെപ്പോലെ സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് പാരിജാതവൃക്ഷം കൊണ്ടുവന്ന് നൽകി. അതിനാൽ, ഭാര്യമാരുടെ പ്രേരണയിൽ ഇന്ദ്രൻ ക്രോധാന്ധനായി വജ്രം കൈയിൽ പിടിച്ച് സൈന്യസഹിതം പ്രഭുവിനെ പിന്തുടർന്ന് യുദ്ധത്തിനായി പാഞ്ഞുവന്നു—സ്ത്രീകളുടെ കളിപ്പാവയായ മൃഗംപോലെ.

Verse 6

सुतं मृधे खं वपुषा ग्रसन्तं दृष्ट्वा सुनाभोन्मथितं धरित्र्या । आमन्त्रितस्तत्तनयाय शेषं दत्त्वा तदन्त:पुरमाविवेश ॥ ६ ॥

ധരിത്രിയുടെ പുത്രനായ നരകാസുരൻ ആകാശം ഗ്രസിക്കുവാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ ഭഗവാൻ അവനെ വധിച്ചു. തുടർന്ന് ഭൂമാതാവ് പ്രഭുവിനോട് പ്രാർത്ഥിച്ചു; പ്രഭു ശേഷിച്ച രാജ്യം അവന്റെ പുത്രന് നൽകി ദൈത്യന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 7

तत्राहृतास्ता नरदेवकन्या: कुजेन दृष्ट्वा हरिमार्तबन्धुम् । उत्थाय सद्यो जगृहु: प्रहर्ष- व्रीडानुरागप्रहितावलोकै: ॥ ७ ॥

അവിടെ ദൈത്യന്റെ ഭവനത്തിൽ, നരകാസുരൻ അപഹരിച്ച രാജകുമാരിമാർ ആർ‍ത്തരുടെ സുഹൃത്തായ ഹരിയെ കണ്ട ഉടൻ എഴുന്നേറ്റു. ഹർഷം, ലജ്ജ, അനുരാഗം നിറഞ്ഞ ദൃഷ്ടികളാൽ അവനെ നോക്കി, അവനെ ഭർത്താവായി സ്വീകരിക്കാൻ ആകാംക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 8

आसां मुहूर्त एकस्मिन्नानागारेषु योषिताम् । सविधं जगृहे पाणीननुरूप: स्वमायया ॥ ८ ॥

അവരെല്ലാം വ്യത്യസ്ത മുറികളിൽ പാർപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. പ്രഭു തന്റെ അന്തർംഗ മായാശക്തിയാൽ ഒരേ നിമിഷത്തിൽ ഓരോരുത്തർക്കും യോജിച്ച പല രൂപങ്ങൾ ധരിച്ചു, വിധിപൂർവ്വം അവരുടെ കൈകൾ സ്വീകരിച്ചു.

Verse 9

तास्वपत्यान्यजनयदात्मतुल्यानि सर्वत: । एकैकस्यां दश दश प्रकृतेर्विबुभूषया ॥ ९ ॥

തന്റെ ദിവ്യസ്വരൂപം വിപുലീകരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് പ്രഭു അവരിൽ എല്ലാവരിലും—ഓരോരുത്തിയിലും പത്ത് പത്ത് വീതം—തന്നോടു തുല്യഗുണങ്ങളുള്ള സന്താനങ്ങളെ ജനിപ്പിച്ചു.

Verse 10

कालमागधशाल्वादीननीकै रुन्धत: पुरम् । अजीघनत्स्वयं दिव्यं स्वपुंसां तेज आदिशत् ॥ १० ॥

കാലയവനൻ, മഗധരാജൻ, ശാൽവൻ മുതലായവർ സൈന്യങ്ങളോടെ മഥുരാപുരം വളഞ്ഞു. അപ്പോൾ പ്രഭു സ്വയം അവരെ വധിക്കാതെ, തന്റെ ആളുകളുടെ ദിവ്യ തേജസ്സും വീര്യവും പ്രകടിപ്പിക്കുവാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു.

Verse 11

शम्बरं द्विविदं बाणं मुरं बल्वलमेव च । अन्यांश्च दन्तवक्रादीनवधीत्कांश्च घातयत् ॥ ११ ॥

ശംബരൻ, ദ്വിവിദൻ, ബാണൻ, മുരൻ, ബല്വലൻ എന്നിവരെയും ദന്തവക്രാദി അനേകം ദൈത്യരെയും ചിലരെ ഭഗവാൻ സ്വയം വധിച്ചു; ചിലരെ ബലദേവാദികളാൽ വധിപ്പിച്ചു।

Verse 12

अथ ते भ्रातृपुत्राणां पक्षयो: पतितान्नृपान् । चचाल भू: कुरुक्षेत्रं येषामापततां बलै: ॥ १२ ॥

പിന്നെ, ഹേ വിദുരാ, നിന്റെ സഹോദരപുത്രന്മാരുടെ പക്ഷവും വിരുദ്ധപക്ഷവും—ഇരുവശത്തുമുള്ള രാജാക്കന്മാരെ കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധത്തിൽ ഭഗവാൻ വധിപ്പിച്ചു. അവരുടെ മഹാബലം കൊണ്ട് അവർ നീങ്ങുമ്പോൾ ഭൂമി കുലുങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നി।

Verse 13

सकर्णदु:शासनसौबलानां कुमन्त्रपाकेन हतश्रियायुषम् । सुयोधनं सानुचरं शयानं भग्नोरुमूर्व्यां न ननन्द पश्यन् ॥ १३ ॥

കർണൻ, ദുഃശാസനൻ, സൗബലൻ എന്നിവരുടെ ദുഷ്‌കുമന്ത്രങ്ങളുടെ ഫലമായി ദുര്യോധനന്റെ ശ്രീയും ആയുസ്സും നശിച്ചു. അവൻ അനുചരന്മാരോടൊപ്പം നിലത്തു കിടന്ന്, തൈകൾ പൊട്ടിയിട്ടും ശക്തനായിരുന്ന ദൃശ്യം കണ്ടപ്പോൾ ഭഗവാൻ സന്തോഷിച്ചില്ല।

Verse 14

कियान् भुवोऽयं क्षपितोरुभारो यद्‌द्रोणभीष्मार्जुनभीममूलै: । अष्टादशाक्षौहिणिको मदंशै- रास्ते बलं दुर्विषहं यदूनाम् ॥ १४ ॥

[യുദ്ധാന്തത്തിൽ ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു:] ദ്രോണൻ, ഭീഷ്മൻ, അർജുനൻ, ഭീമൻ എന്നിവരുടെ സഹായത്തോടെ പതിനെട്ട് അക്ഷൗഹിണി സേനകളായിരുന്ന ഭൂമിയുടെ മഹാഭാരം ഇപ്പോൾ ശമിച്ചു. എന്നാൽ ഇതെന്ത്! എന്റെ തന്നെ അംശത്തിൽ നിന്നുയർന്ന യദുവംശത്തിന്റെ മഹാബലം ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു; അത് കൂടുതൽ ദുർവിഷഹമായ ഭാരമാകാം।

Verse 15

मिथो यदैषां भविता विवादो मध्वामदाताम्रविलोचनानाम् । नैषां वधोपाय इयानतोऽन्यो मय्युद्यतेऽन्तर्दधते स्वयं स्म ॥ १५ ॥

മധു പാനത്തിന്റെ മദത്തിൽ അവരുടെ കണ്ണുകൾ ചെമ്പുപോലെ ചുവന്നപ്പോൾ അവർ തമ്മിൽ കലഹിക്കും; അപ്പോൾ മാത്രമേ അവർ നശിക്കൂ—ഇതൊഴികെ അവരുടെ വധത്തിന് മറ്റൊരു മാർഗമില്ല. ഞാൻ അന്തർധാനം ചെയ്തശേഷം ഈ സംഭവം സ്വയം സംഭവിക്കും।

Verse 16

एवं सञ्चिन्त्य भगवान् स्वराज्ये स्थाप्य धर्मजम् । नन्दयामास सुहृद: साधूनां वर्त्म दर्शयन् ॥ १६ ॥

ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ധർമ്മരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ ലോകത്തിന്റെ പരമാധിപത്യസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിച്ചു; സാദുക്കൾക്കായി ധർമ്മപഥത്തിൽ രാജധർമ്മത്തിന്റെ മാതൃക കാണിച്ച് സുഹൃത്തുകളെ ആനന്ദിപ്പിച്ചു।

Verse 17

उत्तरायां धृत: पूरोर्वंश: साध्वभिमन्युना । स वै द्रौण्यस्त्रसंप्लुष्ट: पुनर्भगवता धृत: ॥ १७ ॥

ഉത്തരയുടെ ഗർഭത്തിൽ മഹാവീരൻ അഭിമന്യുവാൽ പൂരു വംശത്തിന്റെ ഭ്രൂണം ധരിക്കപ്പെട്ടു; അത് ദ്രോണപുത്രന്റെ അസ്ത്രത്താൽ ദഹിച്ചെങ്കിലും, പിന്നീടു ഭഗവാൻ വീണ്ടും അതിനെ ധരിച്ചു സംരക്ഷിച്ചു।

Verse 18

अयाजयद्धर्मसुतमश्वमेधैस्त्रिभिर्विभु: । सोऽपि क्ष्मामनुजै रक्षन् रेमे कृष्णमनुव्रत: ॥ १८ ॥

വಿಭുവായ ഭഗവാൻ ധർമ്മപുത്രൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ മൂന്നു അശ്വമേധയാഗങ്ങൾ നടത്തിച്ചു; കൃഷ്ണനെ അനുസരിച്ച യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ഇളയ സഹോദരന്മാരുടെ സഹായത്തോടെ ഭൂമിയെ കാത്ത് ആനന്ദത്തോടെ ഭരിച്ചു।

Verse 19

भगवानपि विश्वात्मा लोकवेदपथानुग: । कामान् सिषेवे द्वार्वत्यामसक्त: सांख्यमास्थित: ॥ १९ ॥

അതേസമയം വിശ്വാത്മാവായ ഭഗവാൻ ലോക-വേദപഥം അനുസരിച്ച് ദ്വാരകയിൽ ജീവിതസുഖങ്ങൾ അനുഭവിച്ചു; എന്നാൽ സാംഖ്യത്തിൽ പ്രസ്താവിച്ച ജ്ഞാന-വൈരാഗ്യത്തിൽ നിലകൊണ്ട് അസക്തനായിരുന്നു।

Verse 20

स्‍निग्धस्मितावलोकेन वाचा पीयूषकल्पया । चरित्रेणानवद्येन श्रीनिकेतेन चात्मना ॥ २० ॥

അവിടെ അദ്ദേഹം ശ്രീലക്ഷ്മിയുടെ നിവാസമായ തന്റെ ദിവ്യദേഹത്തോടെ വിരാജിച്ചു; സ്നിഗ്ധമായ മൃദുസ്മിത ദൃഷ്ടി, അമൃതസമമായ വാക്കുകൾ, കുറ്റമറ്റ ചരിതം, ശ്രീനികേതമായ ആത്മസ്വരൂപം—ഇവയാൽ അദ്ദേഹം ശോഭിച്ചു।

Verse 21

इमं लोकममुं चैव रमयन् सुतरां यदून् । रेमे क्षणदया दत्तक्षणस्त्रीक्षणसौहृद: ॥ २१ ॥

ഭഗവാൻ ഈ ലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും, പ്രത്യേകിച്ച് യദുവംശത്തിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ, ലീലാവിഹാരം ചെയ്തു. രാത്രിയുടെ വിശ്രമക്ഷണങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം സ്ത്രീകളോടൊപ്പം ദാമ്പത്യ-സഖ്യത്തിന്റെ മധുരരസം ആസ്വദിച്ചു.

Verse 22

तस्यैवं रममाणस्य संवत्सरगणान् बहून् । गृहमेधेषु योगेषु विराग: समजायत ॥ २२ ॥

ഇങ്ങനെ അനേകം വർഷങ്ങൾ ഗൃഹസ്ഥ-ലീലയിൽ രമിച്ചിരുന്നിട്ടും, അവസാനം ക്ഷണഭംഗുരമായ കാമഭോഗത്തോടുള്ള പൂർണ്ണ വൈരാഗ്യം ഭഗവാനിൽ പ്രസ്ഫుటമായി പ്രകടമായി.

Verse 23

दैवाधीनेषु कामेषु दैवाधीन: स्वयं पुमान् । को विश्रम्भेत योगेन योगेश्वरमनुव्रत: ॥ २३ ॥

കാമഭോഗങ്ങളും ദൈവാധീനമായിരിക്കെ, ജീവനും സ്വയം ദൈവാധീനനാണ്. അതിനാൽ യോഗേശ്വരനായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ദിവ്യ ഇന്ദ്രിയ-ലീലകളിൽ ഉറച്ച വിശ്വാസം വയ്ക്കാൻ കഴിയുന്നത് ഭക്തിസേവയാൽ അവന്റെ അനുവ്രത ഭക്തനായവനേയ്ക്കുമാത്രം.

Verse 24

पुर्यां कदाचित्क्रीडद्‍‌भिर्यदुभोजकुमारकै: । कोपिता मुनय: शेपुर्भगवन्मतकोविदा: ॥ २४ ॥

ഒരിക്കൽ നഗരത്തിൽ യദു-ഭോജ വംശത്തിലെ രാജകുമാരന്മാർ കളിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അവരുടെ പ്രവൃത്തികളാൽ മഹർഷിമാർ കോപിതരായി; ഭഗവാന്റെ അഭിപ്രായം അറിഞ്ഞ് അവർ അവരെ ശപിച്ചു.

Verse 25

तत: कतिपयैर्मासैर्वृष्णिभोजान्धकादय: । ययु: प्रभासं संहृष्टा रथैर्देवविमोहिता: ॥ २५ ॥

പിന്നീട് കുറെ മാസങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, വൃഷ്ണി, ഭോജ, അന്ധക മുതലായവർ—ദേവാംശാവതാരങ്ങളായവർ—ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ മോഹത്തിൽ രഥങ്ങളിലേറി ആനന്ദത്തോടെ പ്രഭാസത്തിലേക്ക് പോയി; എന്നാൽ ഭഗവാന്റെ നിത്യഭക്തർ പോയില്ല, അവർ ദ്വാരകയിൽ തന്നെ തുടരന്നു.

Verse 26

तत्र स्‍नात्वा पितृन्देवानृषींश्चैव तदम्भसा । तर्पयित्वाथ विप्रेभ्यो गावो बहुगुणा ददु: ॥ २६ ॥

അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ആ തീർത്ഥജലത്തോടെ പിതൃക്കളെയും ദേവന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും തർപ്പണം ചെയ്ത് തൃപ്തിപ്പെടുത്തി. പിന്നെ ബ്രാഹ്മണർക്കു രാജദാനമായി അനവധി ഉത്തമ ഗാവുകൾ നൽകി.

Verse 27

हिरण्यं रजतं शय्यां वासांस्यजिनकम्बलान् । यानं रथानिभान् कन्या धरां वृत्तिकरीमपि ॥ २७ ॥

അവർ പുഷ്ടമായ പശുക്കൾ മാത്രമല്ല, സ്വർണം, വെള്ളി, ശയ്യ, വസ്ത്രങ്ങൾ, മൃഗചർമ്മാസനങ്ങൾ, കമ്പളങ്ങൾ, വാഹനങ്ങൾ, രഥങ്ങൾ, ആനകൾ, കന്യകൾ, കൂടാതെ ജീവിതോപാധിക്കു മതിയായ ഭൂമിയും ദാനമായി നൽകി.

Verse 28

अन्नं चोरुरसं तेभ्यो दत्त्वा भगवदर्पणम् । गोविप्रार्थासव: शूरा: प्रणेमुर्भुवि मूर्धभि: ॥ २८ ॥

അതിനുശേഷം ഭഗവാനെ ആദ്യം അർപ്പിച്ച അത്യന്തം രുചികരമായ അന്നം ബ്രാഹ്മണർക്കു നൽകി. തല ഭൂമിയിൽ തൊടുന്നവിധം പ്രണാമം ചെയ്തു. ഗോമാതാവിനെയും ബ്രാഹ്മണരെയും സംരക്ഷിക്കുന്നതിനെ അവർ ജീവപ്രാണമായി കരുതി ജീവിച്ചു.