Adhyaya 26

Verse 1

श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक् । यद्विदित्वा विमुच्येत पुरुष: प्राकृतैर्गुणै: ॥ १ ॥

ശ്രീഭഗവാൻ (കപിലൻ) അരുളിച്ചെയ്തു: അമ്മേ, ഇനി ഞാൻ നിനക്കു പരമസത്യത്തിന്റെ വിവിധ തത്ത്വങ്ങളുടെ പ്രത്യേക ലക്ഷണങ്ങൾ വേർതിരിച്ച് വിവരിക്കാം; അവ അറിഞ്ഞാൽ മനുഷ്യൻ പ്രകൃതിഗുണങ്ങളുടെ സ്വാധീനത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും.

Verse 2

ज्ञानं नि:श्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्मदर्शनम् । यदाहुर्वर्णये तत्ते हृदयग्रन्थिभेदनम् ॥ २ ॥

പുരുഷന്റെ ആത്മദർശനത്തിനായുള്ള ജ്ഞാനമാണ് പരമ നിശ്രേയസിന്റെ മാർഗം. ഹൃദയത്തിലെ ആസക്തിഗ്രന്ഥികൾ മുറിക്കുന്ന ആ ജ്ഞാനം ഞാൻ നിനക്കു വിവരിക്കുന്നു.

Verse 3

अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुण: प्रकृते: पर: । प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिर्विश्वं येन समन्वितम् ॥ ३ ॥

പരമപുരുഷനായ പരമാത്മാവ് അനാദിയാണ്; പ്രകൃതിഗുണങ്ങൾക്ക് അതീതനും പ്രകൃതിക്കപ്പുറവും. അവൻ സ്വയംപ്രകാശം, അന്തർമുഖധാമം; അവന്റെ തേജസ്സാൽ സർവ്വവിശ്വം നിലനിൽക്കുന്നു.

Verse 4

स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभु: । यद‍ृच्छयैवोपगतामभ्यपद्यत लीलया ॥ ४ ॥

ആ സർവ്വശക്തനായ വിഭു തന്റെ ലീലയായി, വിഷ്ണുസംബന്ധിയായ ത്രിഗുണമയ ദൈവീ സൂക്ഷ്മപ്രകൃതിയെ സ്വേച്ഛയാൽ സ്വീകരിച്ചു.

Verse 5

गुणैर्विचित्रा: सृजतीं सरूपा: प्रकृतिं प्रजा: । विलोक्य मुमुहे सद्य: स इह ज्ञानगूहया ॥ ५ ॥

ത്രിഗുണങ്ങളാൽ വിചിത്രരൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രകൃതിയെയും അതിൽ നിന്നുള്ള ജീവരൂപങ്ങളെയും കണ്ടപ്പോൾ, ജീവൻ മായയുടെ ജ്ഞാനാവരണശക്തിയാൽ ഉടൻ മോഹിതനാകുന്നു.

Verse 6

एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृते: पुमान् । कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते ॥ ६ ॥

ഇങ്ങനെ പരാഭിധ്യാനം (മറവ്) മൂലം പുരുഷൻ പ്രകൃതിയുടെ കർത്തൃത്വം തനിക്കെന്ന് കരുതുന്നു; ഗുണങ്ങൾ ചെയ്യിക്കുന്ന കർമങ്ങളെ ആത്മാവിന്റെ കർമമെന്നു തെറ്റായി ധരിക്കുന്നു.

Verse 7

तदस्य संसृतिर्बन्ध: पारतन्‍त्र्यं च तत्कृतम् । भवत्यकर्तुरीशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मन: ॥ ७ ॥

ഭൗതികബോധം തന്നെയാണ് ജീവന്റെ സംസാരബന്ധത്തിനും പരതന്ത്ര്യത്തിനും കാരണം. ആത്മാവ് അകർതാവ്, ഈശ്വരന്റെ സാക്ഷി, സ്വഭാവത്തിൽ നിർവികാരനായിട്ടും ശർതബന്ധിതജീവിതം അവനെ ബാധിക്കുന്നു.

Verse 8

कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदु: । भोक्‍तृत्वे सुखदु:खानां पुरुषं प्रकृते: परम् ॥ ८ ॥

കാര്യ-കാരണം, കർത്തൃത്വം എന്നിവയുടെ കാരണം പ്രകൃതിയാണെന്ന് പണ്ഡിതർ പറയുന്നു. എന്നാൽ പ്രകൃതിയെ അതിക്രമിക്കുന്ന പുരുഷന് അനുഭവപ്പെടുന്ന സുഖദുഃഖഭോഗം ആത്മാവിനാലേ സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 9

देवहूतिरुवाच प्रकृते: पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम । ब्रूहि कारणयोरस्य सदसच्च यदात्मकम् ॥ ९ ॥

ദേവഹൂതി പറഞ്ഞു: ഹേ പുരുഷോത്തമ ഭഗവാനേ, പുരുഷന്റെയും അവന്റെ പ്രകൃതി-ശക്തികളുടെയും ലക്ഷണങ്ങൾ ദയവായി വിശദീകരിക്കണമേ; കാരണം പ്രകടവും അപ്രകടവും, സത്-അസത് സൃഷ്ടി ഈ രണ്ടുകാരണങ്ങളിലാണു നിലകൊള്ളുന്നത്.

Verse 10

श्रीभगवानुवाच यत्तत्‍त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥ १० ॥

ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: ത്രിഗുണമയമായ ഈ അവ്യക്തം, നിത്യം, സത്-അസത് സ്വഭാവമുള്ള കാരണസമുച്ചയം ‘പ്രധാന’മെന്നു പറയുന്നു. അതേത് പ്രകടാവസ്ഥയിൽ വരുമ്പോൾ ‘പ്രകൃതി’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 11

पञ्चभि: पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा । एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदु: ॥ ११ ॥

അഞ്ച് സ്ഥൂലഭൂതങ്ങൾ, അഞ്ചു തന്മാത്രകൾ, നാല് അന്തഃകരണങ്ങൾ, അഞ്ചു ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങൾ, അഞ്ചു കർമ്മേന്ദ്രിയങ്ങൾ—ഈ ഇരുപത്തിനാലു തത്ത്വങ്ങളുടെ സമുച്ചയം ‘പ്രാധാനികം’ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 12

महाभूतानि पञ्चैव भूरापोऽग्निर्मरुन्नभ: । तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे ॥ १२ ॥

അഞ്ച് മഹാഭൂതങ്ങൾ—ഭൂമി, ജലം, അഗ്നി, വായു, ആകാശം. അതുപോലെ അഞ്ചു തന്മാത്രകൾ—ഗന്ധം, രസം, രൂപം, സ്പർശം, ശബ്ദം—എന്നതാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം.

Verse 13

इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग्दृग्रसननासिका: । वाक्‍करौ चरणौ मेढ्रं पायुर्दशम उच्यते ॥ १३ ॥

ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പത്ത്: ശ്രോത്രം, ത്വക്ക്, ദൃഷ്ടി, രസനം, നാസിക. കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ: വാക്ക്, കൈകൾ, കാലുകൾ, ഉപസ്ഥം, പായു—ഇവയാണ് പത്ത്.

Verse 14

मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तमित्यन्तरात्मकम् । चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया ॥ १४ ॥

അന്തരിന്ദ്രിയം മനസ്, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, ചിത്തം എന്നിങ്ങനെ നാലായി അനുഭവപ്പെടുന്നു. അവയുടെ ഭേദം വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനങ്ങളാൽ മാത്രമേ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയൂ.

Verse 15

एतावानेव सङ्ख्यातो ब्रह्मण: सगुणस्य ह । सन्निवेशो मया प्रोक्तो य: काल: पञ्चविंशक: ॥ १५ ॥

ഇവയെല്ലാം സഗുണ ബ്രഹ്മമായി എണ്ണപ്പെടുന്നു. ഇവയുടെ സംയോജനത്തെ നടത്തുന്നതായ ‘കാലം’ എന്ന ഘടകം ഇരുപത്തിയഞ്ചാമത്തെ തത്ത്വമായി ഞാൻ പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 16

प्रभावं पौरुषं प्राहु: कालमेके यतो भयम् । अहङ्कारविमूढस्य कर्तु: प्रकृतिमीयुष: ॥ १६ ॥

ചിലർ കാലത്തെ പരമപുരുഷന്റെ പൗരുഷപ്രഭാവമായി പറയുന്നു; കാരണം പ്രകൃതിയെ ആശ്രയിച്ച് അഹങ്കാരത്തിൽ മയങ്ങിയ കർത്താവായ ജീവന് അതിൽ നിന്നാണ് മരണഭയം ഉദിക്കുന്നത്.

Verse 17

प्रकृतेर्गुणसाम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि । चेष्टा यत: स भगवान्काल इत्युपलक्षित: ॥ १७ ॥

ഹേ സ്വായംഭുവ മനുവിന്റെ പുത്രിയായ മാതാവേ, പ്രകൃതിയുടെ ഗുണസാമ്യമായ നിർവിശേഷ അവ്യക്താവസ്ഥയിൽ ചലനം ഉളവാക്കുന്നവൻ അവൻ തന്നെയാണ് ഭഗവാൻ ‘കാലൻ’; അവനിൽ നിന്നാണ് സൃഷ്ടി ആരംഭിക്കുന്നത്।

Verse 18

अन्त: पुरुषरूपेण कालरूपेण यो बहि: । समन्वेत्येष सत्त्वानां भगवानात्ममायया ॥ १८ ॥

ഭഗവാൻ തന്റെ ആത്മമായാശക്തിയാൽ എല്ലാ തത്ത്വങ്ങളെയും ഏകീകരിച്ച്, അകത്ത് പുരുഷരൂപത്തിൽ (പരമാത്മയായി)യും പുറത്തു കാലരൂപത്തിൽയും നിലകൊണ്ട് സകല ജീവികളുടെ ഘടകങ്ങളെ ക്രമപ്പെടുത്തുന്നു।

Verse 19

दैवात्क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ पर: पुमान् । आधत्त वीर्यं सासूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम् ॥ १९ ॥

ബന്ധിത ജീവികളുടെ ദൈവഗതികളാൽ പ്രകൃതി ക്ഷുബ്ധമാകുമ്പോൾ, പരമപുരുഷൻ തന്റെ അന്തരംഗശക്തിയാൽ തന്റെ യോനിയായ പ്രകൃതിയിൽ വീര്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു; അപ്പോൾ പ്രകൃതി ‘ഹിരൺമയ’ എന്ന മഹത്തത്ത്വത്തെ പ്രസവിക്കുന്നു।

Verse 20

विश्वमात्मगतं व्यञ्जन्कूटस्थो जगदङ्कुर: । स्वतेजसापिबत्तीव्रमात्मप्रस्वापनं तम: ॥ २० ॥

ഇങ്ങനെ വൈവിധ്യം പ്രകടമാക്കി, തന്റെ ഉള്ളിൽ സർവ്വ ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളെയും ധരിക്കുന്ന, ജഗത്തിന്റെ അങ്കുരവും കൂറ്റസ്ഥമായ തേജസ്സുമുള്ള മഹത്തത്ത്വം പ്രളയകാലത്ത് പ്രകാശത്തെ മൂടിയ കടുത്ത അന്ധകാരം—ആത്മപ്രസ്വാപന തമസ്—വിഴുങ്ങുന്നു।

Verse 21

यत्तत्सत्त्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवत: पदम् । यदाहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम् ॥ २१ ॥

ഭഗവാന്റെ പദത്തെ ഗ്രഹിപ്പിക്കുന്ന നിർമ്മലവും ശാന്തവുമായ സത്ത്വഗുണസ്ഥിതി—‘വാസുദേവ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ചിത്തം (ചൈതന്യം)—മഹത്തത്ത്വത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നു।

Verse 22

स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्वमिति चेतस: । वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृति: परा ॥ २२ ॥

മഹത്തത്ത്വം പ്രകടമായ ശേഷം ചിത്തത്തിന്റെ ഈ ലക്ഷണങ്ങൾ ഒരേസമയം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—സ്വച്ഛത, അവികാരിത്വം, ശാന്തത. ഭൂമിസ്പർശത്തിന് മുമ്പ് ജലം സ്വഭാവത്തിൽ നിർമ്മലം, മധുരം, നിശ്ചലം ആയിരിക്കുന്നതുപോലെ, ശുദ്ധചൈതന്യത്തിന്റെ ലക്ഷണം പൂർണ്ണപ്രശാന്തത, വ്യക്തത, അവിക്ഷേപതയാണ്.

Verse 23

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यसम्भवात् । क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविध: समपद्यत ॥ २३ ॥ वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भव: । मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ २४ ॥

ഭഗവാന്റെ ശക്തിയിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച മഹത്തത്ത്വം വികൃതമായപ്പോൾ അഹങ്കാരം ഉദിച്ചു. ക്രിയാശക്തി പ്രധാനമായ ഈ അഹങ്കാരം ത്രിവിധം—വൈകാരിക (സാത്ത്വിക), തൈജസ (രാജസ), താമസ. ഈ മൂന്നു അഹങ്കാരങ്ങളിൽ നിന്നാണ് മനസ്സ്, ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങൾ, കർമ്മേന്ദ്രിയങ്ങൾ, കൂടാതെ സ്ഥൂല മഹാഭൂതങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

Verse 24

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यसम्भवात् । क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविध: समपद्यत ॥ २३ ॥ वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भव: । मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ २४ ॥

അഹങ്കാരത്തിന്റെ മൂന്ന് ഭേദങ്ങൾ—വൈകാരിക (സാത്ത്വിക), തൈജസ (രാജസ), താമസ—ഇവയിൽ നിന്നാണ് മനസ്സ്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, കൂടാതെ സ്ഥൂല മഹാഭൂതങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഈ അഹങ്കാരം ഭഗവാന്റെ ശക്തിജന്യമായ മഹത്തത്ത്വത്തിന്റെ വികാരത്തിൽ നിന്നു പ്രകടമാകുന്നു.

Verse 25

सहस्रशिरसं साक्षाद्यमनन्तं प्रचक्षते । सङ्कर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम् ॥ २५ ॥

സഹസ്രശിരസ്സുള്ള സാക്ഷാത് അനന്തഭഗവാനായി ആരെ പറയുന്നു, ആ പുരുഷൻ തന്നെയാണ് ‘സങ്കർഷണ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ; അവൻ തന്നെ ഭൂതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ് എന്ന രൂപത്തിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 26

कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् । शान्तघोरविमूढत्वमिति वा स्यादहङ्कृते: ॥ २६ ॥

അഹങ്കാരത്തിന്റെ ലക്ഷണം—കർത്തൃത്വം, കരണമെന്ന ഉപകരണഭാവം, പ്രവർത്ത്യമായ കാര്യഭാവം. ഗുണങ്ങളുടെ സ്വാധീനപ്രകാരം അതേ അഹങ്കാരം സാത്ത്വികത്തിൽ ശാന്തം, രാജസത്തിൽ ഘോരം/സജീവം, താമസത്തിൽ വിമൂഢം/ജഡം എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 27

वैकारिकाद्विकुर्वाणान्मनस्तत्त्वमजायत । यत्सङ्कल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामसम्भव: ॥ २७ ॥

സത്ത്വഗുണീയ അഹങ്കാരത്തിന്റെ വികാരത്തിൽ നിന്ന് മനസ്തത്ത്വം ജനിച്ചു; സംകല്പ‑വികല്പങ്ങളാൽ അതിൽ നിന്നുതന്നെ കാമന ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 28

यद्विदुर्ह्यनिरुद्धाख्यं हृषीकाणामधीश्वरम् । शारदेन्दीवरश्यामं संराध्यं योगिभि: शनै: ॥ २८ ॥

ജീവന്റെ മനസ് ‘അനിരുദ്ധൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ പരമാധിപതി. ശരദ്കാലത്തിലെ നീലത്താമരപോലെ ശ്യാമവർണ്ണൻ; യോഗികൾ അവനെ മന്ദമായി সাধനയിലൂടെ കണ്ടെത്തുന്നു.

Verse 29

तैजसात्तु विकुर्वाणाद् बुद्धितत्त्वमभूत्सति । द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिन्द्रियाणामनुग्रह: ॥ २९ ॥

രജോഗുണീയ അഹങ്കാരത്തിന്റെ വികാരത്തിൽ നിന്ന്, ഹേ സദ്ഗുണവതീ, ബുദ്ധിതത്ത്വം ജനിച്ചു. വസ്തുക്കൾ പ്രത്യക്ഷമാകുമ്പോൾ അവയുടെ സ്വഭാവം നിർണ്ണയിക്കുകയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ സഹായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് ബുദ്ധിയുടെ പ്രവർത്തനം.

Verse 30

संशयोऽथ विपर्यासो निश्चय: स्मृतिरेव च । स्वाप इत्युच्यते बुद्धेर्लक्षणं वृत्तित: पृथक् ॥ ३० ॥

സംശയം, വിപര്യാസം (ഭ്രമം), നിശ്ചയം, സ്മൃതി, നിദ്ര—ഇവ ഓരോന്നിന്റെയും വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനമനുസരിച്ച്—ബുദ്ധിയുടെ പ്രത്യേക ലക്ഷണങ്ങളായി പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 31

तैजसानीन्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागश: । प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर्बुद्धेर्विज्ञानशक्तिता ॥ ३१ ॥

രജോഗുണീയ അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് രണ്ട് തരത്തിലുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജനിക്കുന്നു—കർമേന്ദ്രിയങ്ങളും ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും. കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ പ്രാണശക്തിയെ ആശ്രയിക്കുന്നു; ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങൾ ബുദ്ധിയുടെ വിജ്ഞാനശക്തിയെ ആശ്രയിക്കുന്നു.

Verse 32

तामसाच्च विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यचोदितात् । शब्दमात्रमभूत्तस्मान्नभ: श्रोत्रं तु शब्दगम् ॥ ३२ ॥

തമോഗുണ അഹങ്കാരം ഭഗവാന്റെ വീര്യശക്തിയാൽ ഉത്തേജിതമായപ്പോൾ ശബ്ദ-തന്മാത്രം പ്രകടമായി; ആ ശബ്ദത്തിൽ നിന്നാണ് ആകാശവും ശബ്ദഗ്രാഹകമായ ശ്രോത്രേന്ദ്രിയവും ഉദ്ഭവിച്ചത്।

Verse 33

अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुर्लिङ्गत्वमेव च । तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदु: ॥ ३३ ॥

തത്ത്വജ്ഞർ പറയുന്നു: ശബ്ദം അർത്ഥത്തിന്റെ ആശ്രയം, ദൃശ്യമല്ലാത്ത വക്താവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിന്റെ ലിംഗം, കൂടാതെ ആകാശത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മ തന്മാത്രസ്വരൂപം തന്നെയാണ്।

Verse 34

भूतानां छिद्रदातृत्वं बहिरन्तरमेव च । प्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं नभसो वृत्तिलक्षणम् ॥ ३४ ॥

ആകാശതത്ത്വത്തിന്റെ വൃത്തിലക്ഷണം: എല്ലാ ജീവികളുടെ ബാഹ്യ-ആന്തരിക നിലകൾക്കായി ഇടം നൽകുകയും, പ്രാണൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ് എന്നിവയുടെ പ്രവർത്തനക്ഷേത്രത്തിന് അധിഷ്ഠാനമാകുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്।

Verse 35

नभस: शब्दतन्मात्रात्कालगत्या विकुर्वत: । स्पर्शोऽभवत्ततो वायुस्त्वक्स्पर्शस्य च संग्रह: ॥ ३५ ॥

ശബ്ദ-തന്മാത്രയിൽ നിന്നുണ്ടായ ആകാശം കാലഗതിയുടെ പ്രേരണയിൽ വികൃതമായപ്പോൾ സ്പർശ-തന്മാത്ര പ്രകടമായി; അതിൽ നിന്ന് വായുവും സ്പർശഗ്രാഹകമായ ത്വഗിന്ദ്രിയവും പ്രധാനമായി ഉദ്ഭവിച്ചു।

Verse 36

मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यमुष्णत्वमेव च । एतत्स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वत: ॥ ३६ ॥

മൃദുത്വം, കഠിനത, ശൈത്യം, ഉഷ്ണത—ഇവ സ്പർശത്തിന്റെ പ്രത്യേക ഗുണങ്ങളാണ്; സ്പർശം വായുവിന്റെ സൂക്ഷ്മ തന്മാത്രസ്വരൂപമായി പറയപ്പെടുന്നു।

Verse 37

चालनं व्यूहनं प्राप्तिर्नेतृत्वं द्रव्यशब्दयो: । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं वायो: कर्माभिलक्षणम् ॥ ३७ ॥

വായുവിന്റെ കര്‍മ്മം ചലനം സൃഷ്ടിക്കല്‍, കലര്‍ത്തല്‍, ശബ്ദാദി വിഷയങ്ങളിലേക്കുള്ള സമീപനം സാധ്യമാക്കല്‍, കൂടാതെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും പ്രവര്‍ത്തനത്തിന് നേതൃത്വംയും ആധാരവുമാകലാണ്.

Verse 38

वायोश्च स्पर्शतन्मात्राद्रूपं दैवेरितादभूत् । समुत्थितं ततस्तेजश्चक्षू रूपोपलम्भनम् ॥ ३८ ॥

വായുവും സ്പർശ-തന്മാത്രയും തമ്മിലുള്ള സംയോഗത്തിൽ, ദൈവനിയോഗപ്രകാരം വിവിധ രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ആ രൂപങ്ങളുടെ വികാസത്തിൽ നിന്ന് തേജസ് (അഗ്നി) പിറക്കുന്നു; കണ്ണ് വർണ്ണസഹിതമായ രൂപം ഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 39

द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च । तेजस्त्वं तेजस: साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तय: ॥ ३९ ॥

ഹേ സാധ്വി മാതാവേ, രൂപത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ അളവ്/ആകൃതി, ഗുണം, വ്യക്തിത്വസ്ഥിതി എന്നിവയാൽ അറിയപ്പെടുന്നു. അഗ്നിയുടെ രൂപം അതിന്റെ തേജസ്, അഥവാ ദീപ്തിയാൽ ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 40

द्योतनं पचनं पानमदनं हिममर्दनम् । तेजसो वृत्तयस्त्वेता: शोषणं क्षुत्तृडेव च ॥ ४० ॥

അഗ്നിയുടെ പ്രവൃത്തികൾ—പ്രകാശിപ്പിക്കൽ, പാചകം, ജീർണ്ണിപ്പിക്കൽ, തണുപ്പ് നശിപ്പിക്കൽ, ഉണക്കൽ/വാഷ്പീകരണം, കൂടാതെ വിശപ്പ്-ദാഹംയും ഭക്ഷണം-പാനം ചെയ്യാനുള്ള പ്രേരണയും ഉണർത്തൽ.

Verse 41

रूपमात्राद्विकुर्वाणात्तेजसो दैवचोदितात् । रसमात्रमभूत्तस्मादम्भो जिह्वा रसग्रह: ॥ ४१ ॥

രൂപ-തന്മാത്രയോടൊപ്പം തേജസ് (അഗ്നി) വികാരപ്പെടുമ്പോൾ, ദൈവചോദനയാൽ രസ-തന്മാത്ര ഉദ്ഭവിച്ചു. രസത്തിൽ നിന്ന് ജലം പിറന്നു; രസം ഗ്രഹിക്കുന്ന ജിഹ്വയും പ്രകടമായി.

Verse 42

कषायो मधुरस्तिक्त: कट्‍वम्‍ल इति नैकधा । भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते ॥ ४२ ॥

രുചി സ്വഭാവത്തിൽ ഒന്നുതന്നെയായാലും, ഭൗതിക ദ്രവ്യങ്ങളുടെ സംയോഗവും വികാരവും മൂലം അത് കഷായം, മധുരം, തിക്തം, കടു, ആമ്ലം, ലവണം മുതലായ പലവിധമായി വിഭജിക്കുന്നു।

Verse 43

क्लेदनं पिण्डनं तृप्ति: प्राणनाप्यायनोन्दनम् । तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमा: ॥ ४३ ॥

ജലത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ—മറ്റുള്ളവയെ നനയ്ക്കുക, മിശ്രിതങ്ങളെ കട്ടിയാക്കുക, തൃപ്തി നൽകുക, പ്രാണധാരണവും പോഷണവും ചെയ്യുക, മൃദുത്വം വരുത്തുക, ചൂട് അകറ്റുക, ജലാശയങ്ങളെ നിരന്തരം നിറയ്ക്കുക, ദാഹം ശമിപ്പിച്ച് പുതുമ നൽകുക।

Verse 44

रसमात्राद्विकुर्वाणादम्भसो दैवचोदितात् । गन्धमात्रमभूत्तस्मात्पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धग: ॥ ४४ ॥

ജലം രസ-തന്മാത്രയുമായി ദൈവനിയോഗപ്രകാരം വികാരപ്പെടുമ്പോൾ, അതിൽ നിന്ന് ഗന്ധ-തന്മാത്ര ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഭൂമിയും ഘ്രാണേന്ദ്രിയവും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; അവയാൽ ഭൂമിയുടെ സുഗന്ധം പലവിധം അനുഭവപ്പെടുന്നു।

Verse 45

करम्भपूतिसौरभ्यशान्तोग्राम्‍लादिभि: पृथक् । द्रव्यावयववैषम्याद्गन्ध एको विभिद्यते ॥ ४५ ॥

ഗന്ധം സ്വഭാവത്തിൽ ഒന്നുതന്നെ; എന്നാൽ ചേർന്നിരിക്കുന്ന ദ്രവ്യങ്ങളുടെ അംശാനുപാത വ്യത്യാസം മൂലം അത് മിശ്രഗന്ധം, ദുർഗന്ധം, സുഗന്ധം, മൃദു, തീവ്ര, ആമ്ലം മുതലായ പലവിധമായി മാറുന്നു।

Verse 46

भावनं ब्रह्मण: स्थानं धारणं सद्विशेषणम् । सर्वसत्त्वगुणोद्भेद: पृथिवीवृत्तिलक्षणम् ॥ ४६ ॥

പൃഥ്വിയുടെ പ്രവർത്തനലക്ഷണങ്ങൾ—പരബ്രഹ്മന്റെ രൂപങ്ങളെ ആകൃതിയാക്കുക, വാസസ്ഥലങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുക, ഘടാദി ധാരണപാത്രങ്ങൾ ഒരുക്കുക; അതായത് പൃഥ്വി എല്ലാ തത്ത്വങ്ങൾക്കും എല്ലാ ജീവഗുണങ്ങൾക്കും ആധാരവും പോഷണസ്ഥാനവും ആകുന്നു।

Verse 47

नभोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते । वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य तत्स्पर्शनं विदु: ॥ ४७ ॥

ആകാശത്തിന്റെ പ്രത്യേകഗുണമായ ‘ശബ്ദം’ ഏത് ഇന്ദ്രിയത്തിന്റെ വിഷയമോ അതിനെ ശ്രോത്രം (ശ്രവണേന്ദ്രിയം) എന്നു പറയുന്നു; വായുവിന്റെ പ്രത്യേകഗുണമായ ‘സ്പർശം’ ഏത് ഇന്ദ്രിയത്തിന്റെ വിഷയമോ അതിനെ സ്പർശനേന്ദ്രിയം (ത്വക്ക്) എന്നു പണ്ഡിതർ പറയുന്നു.

Verse 48

तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते । अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदु: । भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते ॥ ४८ ॥

തേജസ്സിന്റെ പ്രത്യേകഗുണമായ ‘രൂപം’ ഏത് ഇന്ദ്രിയത്തിന്റെ വിഷയമോ അതിനെ ചക്ഷു (ദൃഷ്ടി) എന്നു പറയുന്നു. ജലത്തിന്റെ പ്രത്യേകഗുണമായ ‘രസം’ ഏത് ഇന്ദ്രിയത്തിന്റെ വിഷയമോ അതിനെ രസന (ജിഹ്വ) എന്നു അറിയുന്നു. ഭൂമിയുടെ പ്രത്യേകഗുണമായ ‘ഗന്ധം’ ഏത് ഇന്ദ്രിയത്തിന്റെ വിഷയമോ അതിനെ ഘ്രാണം (നാസിക) എന്നു പറയുന്നു.

Verse 49

परस्य द‍ृश्यते धर्मो ह्यपरस्मिन्समन्वयात् । अतो विशेषो भावानां भूमावेवोपलक्ष्यते ॥ ४९ ॥

കാരണം തന്റെ കാര്യത്തിൽ സമന്വയമായി നിലകൊള്ളുന്നതിനാൽ, മുൻപുള്ളതിന്റേ ധർമ്മം പിന്നിലുള്ളതിൽ കാണപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ട് എല്ലാ ഭൂതങ്ങളുടെയും പ്രത്യേകതകൾ ഭൂമിയിലേകമാത്രം വ്യക്തമായി ലക്ഷ്യമാകുന്നു.

Verse 50

एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै । कालकर्मगुणोपेतो जगदादिरुपाविशत् ॥ ५० ॥

മഹത്തത്ത്വം മുതലായ ഈ ഏഴ് വിഭാഗങ്ങൾ കലരാതെ അസംഹതമായി നിലകൊണ്ടപ്പോൾ, സൃഷ്ടിയുടെ ആദിയായ ഭഗവാൻ കാലം, കര്‍മ്മം, പ്രകൃതിഗുണങ്ങൾ എന്നിവയോടുകൂടെ അവയിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 51

ततस्तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डमचेतनम् । उत्थितं पुरुषो यस्मादुदतिष्ठदसौ विराट् ॥ ५१ ॥

പിന്നീട് ഭഗവാന്റെ സാന്നിധ്യത്താൽ ഉണർന്നു പരസ്പരം യുക്തമായ ആ ഏഴ് തത്ത്വങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒരു അചേതന അണ്ഡം ഉദ്ഭവിച്ചു; അതിൽ നിന്നുതന്നെ പ്രസിദ്ധനായ വിരാട് പുരുഷൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 52

एतदण्डं विशेषाख्यं क्रमवृद्धैर्दशोत्तरै: । तोयादिभि: परिवृतं प्रधानेनावृतैर्बहि: । यत्र लोकवितानोऽयं रूपं भगवतो हरे: ॥ ५२ ॥

ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡ-അണ്ഡം ഭൗതികശക്തിയുടെ പ്രത്യേക പ്രകടനം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ജലം, വായു, അഗ്നി, ആകാശം, അഹങ്കാരം, മഹത്തത്ത്വം എന്നീ ആവരണങ്ങൾ ഓരോന്നും മുൻപത്തേതിനെക്കാൾ പത്തിരട്ടി കട്ടിയോടെ വർധിച്ച് ഇതിനെ ചുറ്റുന്നു; പുറത്ത് പ്രധാനം കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ അണ്ഡത്തിനുള്ളിൽ ഭഗവാൻ ഹരിയുടെ വിരാട്-രൂപം നിലകൊള്ളുന്നു; അതിന്റെ അവയവങ്ങളായി പതിനാലു ലോകവ്യവസ്ഥകൾ ഉണ്ട്.

Verse 53

हिरण्मयादण्डकोशादुत्थाय सलिलेशयात् । तमाविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम् ॥ ५३ ॥

ജലത്തിൽ ശയിച്ചിരുന്ന ആ സ്വർണമയ അണ്ഡകോശത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച് ഭഗവാൻ വിരാട്-പുരുഷൻ അതിൽ പ്രവേശിച്ചു; പിന്നെ അതിനെ പല വകുപ്പുകളായി വിഭജിച്ചു.

Verse 54

निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततोऽभवत् । वाण्या वह्निरथो नासे प्राणोतो घ्राण एतयो: ॥ ५४ ॥

ആദ്യം അവനിൽ വായ് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; പിന്നെ വാക്-ഇന്ദ്രിയമായ വാണി ഉദ്ഭവിച്ചു, അതോടൊപ്പം അതിന്റെ അധിഷ്ഠാതാവായ അഗ്നിദേവനും. തുടർന്ന് രണ്ട് നാസാരന്ധ്രങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അവയിൽ ഘ്രാണേന്ദ്രിയവും പ്രാണനും—ജീവവായുവും—ഉദ്ഭവിച്ചു.

Verse 55

घ्राणाद्वायुरभिद्येतामक्षिणी चक्षुरेतयो: । तस्मात्सूर्यो न्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिश: ॥ ५५ ॥

ഘ്രാണേന്ദ്രിയത്തിന് പിന്നാലെ അതിന്റെ അധിഷ്ഠാതാവായ വായുദേവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് വിരാട്-രൂപത്തിൽ രണ്ട് കണ്ണുകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അവയിൽ ദൃഷ്ടി-ഇന്ദ്രിയവും. അതിന് പിന്നാലെ ദൃഷ്ടിയുടെ അധിഷ്ഠാതാവായ സൂര്യദേവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. പിന്നെ രണ്ട് ചെവികൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അവയിൽ ശ്രവണേന്ദ്രിയവും, അതോടൊപ്പം ദിക്കുകളുടെ അധിദേവതകളും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 56

निर्बिभेद विराजस्त्वग्रोमश्मश्रवादयस्तत: । तत ओषधयश्चासन् शिश्नं निर्बिभिदे तत: ॥ ५६ ॥

അതിനുശേഷം വിരാട്-പുരുഷൻ തന്റെ ത്വക്ക് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തി; അതിൽ നിന്ന് രോമം, മീശ, താടി മുതലായവ ഉദ്ഭവിച്ചു. തുടർന്ന് എല്ലാ ഔഷധികളും സസ്യങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; പിന്നെ അവന്റെ ജനനേന്ദ്രിയവും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 57

रेतस्तस्मादाप आसन्निरभिद्यत वै गुदम् । गुदादपानोऽपानाच्च मृत्युर्लोकभयङ्कर: ॥ ५७ ॥

അതിനുശേഷം രേതസ് (പ്രജനനശക്തി)യും ജലങ്ങളുടെ അധിദേവതയും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. പിന്നെ ഗുദം പ്രത്യക്ഷമായി; ഗുദത്തിൽ നിന്ന് അപാനവായു, അപാനത്തോടൊപ്പം സർവ്വലോകഭയങ്കരനായ മൃത്യുദേവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 58

हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां तत: स्वराट् । पादौ च निरभिद्येतां गतिस्ताभ्यां ततो हरि: ॥ ५८ ॥

അതിനുശേഷം ഭഗവാന്റെ വിരാട്‌രൂപത്തിലെ രണ്ടു കൈകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അവയോടൊപ്പം പിടിച്ചെടുക്കലും വിട്ടുകളയലും ചെയ്യുന്ന ശക്തി, പിന്നെ സ്വരാട് ഇന്ദ്രൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് രണ്ടു പാദങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അവയോടൊപ്പം ഗമനക്രിയ, പിന്നെ ഹരി (വിഷ്ണു) പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 59

नाड्योऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितमाभृतम् । नद्यस्तत: समभवन्नुदरं निरभिद्यत ॥ ५९ ॥

അതിനുശേഷം വിരാട്‌ദേഹത്തിലെ നാഡികൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അവയിൽ നിന്ന് ലോഹിതം, അഥവാ രക്തം, ഉദിച്ചു. തുടർന്ന് നദികൾ (നാഡികളുടെ അധിഷ്ഠാത്രി ദേവതകൾ) പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; പിന്നെ ഉദരം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 60

क्षुत्पिपासे तत: स्यातां समुद्रस्त्वेतयोरभूत् । अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम् ॥ ६० ॥

അടുത്തതായി വിശപ്പും ദാഹവും ഉദിച്ചു; അവയുടെ പിന്നാലെ സമുദ്രങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. പിന്നെ ഹൃദയം പ്രത്യക്ഷമായി; ഹൃദയത്തിന് പിന്നാലെ മനസ്സ് ഉദിച്ചു.

Verse 61

मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिर्बुद्धेर्गिरां पति: । अहङ्कारस्ततो रुद्रश्चित्तं चैत्यस्ततोऽभवत् ॥ ६१ ॥

മനസ്സിന് ശേഷം ചന്ദ്രൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് ബുദ്ധി പ്രത്യക്ഷമായി; ബുദ്ധിക്ക് ശേഷം വാണിയുടെ അധിപനായ ബ്രഹ്മാവ് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. പിന്നെ അഹങ്കാരം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, അതിനുശേഷം രുദ്രൻ (ശിവൻ) പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; രുദ്രന്റെ ശേഷം ചിത്തവും ചൈത്യവും—ചേതനയുടെ അധിദേവത—പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 62

एते ह्यभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापनेऽशकन् । पुनराविविशु: खानि तमुत्थापयितुं क्रमात् ॥ ६२ ॥

ഇങ്ങനെ പ്രത്യക്ഷമായ ദേവന്മാരും ഇന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാതാക്കളും തങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവാധാരമായ വിരാട്-പുരുഷനെ ഉണർത്തുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. എന്നാൽ കഴിയാതെ, അവനെ ഉണർത്താൻ ക്രമമായി വീണ്ടും അവന്റെ ദേഹരന്ധ്രങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 63

वह्निर्वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत्तदा विराट् । घ्राणेन नासिके वायुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६३ ॥

അഗ്നിദേവൻ വാക്‌ഇന്ദ്രിയത്തോടുകൂടെ അവന്റെ വായിൽ പ്രവേശിച്ചു; എങ്കിലും വിരാട്-പുരുഷൻ ഉണർന്നില്ല. പിന്നെ വായുദേവൻ ഘ്രാണേന്ദ്രിയത്തോടുകൂടെ അവന്റെ നാസികകളിൽ പ്രവേശിച്ചു; എങ്കിലും അവൻ എഴുന്നേറിയില്ല.

Verse 64

अक्षिणी चक्षुषादित्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् । श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६४ ॥

സൂര്യദേവൻ ദൃഷ്ടേന്ദ്രിയത്തോടുകൂടെ അവന്റെ കണ്ണുകളിൽ പ്രവേശിച്ചു; എങ്കിലും വിരാട്-പുരുഷൻ എഴുന്നേറിയില്ല. അതുപോലെ ദിക്കുകളുടെ അധിഷ്ഠാത ദേവന്മാർ ശ്രവണേന്ദ്രിയത്തോടുകൂടെ അവന്റെ ചെവികളിൽ പ്രവേശിച്ചു; എങ്കിലും അവൻ എഴുന്നേറിയില്ല.

Verse 65

त्वचं रोमभिरोषध्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् । रेतसा शिश्नमापस्तु नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६५ ॥

ചർമ്മത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാത ദേവന്മാരും ഔഷധി-സസ്യങ്ങളും ദേഹരോമങ്ങളോടുകൂടെ അവന്റെ ചർമ്മത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; എങ്കിലും വിരാട്-പുരുഷൻ എഴുന്നേറിയില്ല. പിന്നെ ജലത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാത ദേവൻ പ്രജനനശക്തിയോടുകൂടെ അവന്റെ ജനനേന്ദ്രിയത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; എങ്കിലും അവൻ ഉയർന്നില്ല.

Verse 66

गुदं मृत्युरपानेन नोदतिष्ठत्तदा विराट् । हस्ताविन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६६ ॥

മൃത്യുദേവൻ അപാനവായുവോടുകൂടെ അവന്റെ ഗുദത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; എങ്കിലും വിരാട്-പുരുഷൻ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് പ്രേരിതനായില്ല. ഇന്ദ്രൻ പിടിച്ചെടുക്കലും വിട്ടുകളയലും എന്ന ശക്തിയോടുകൂടെ അവന്റെ കൈകളിൽ പ്രവേശിച്ചു; എങ്കിലും വിരാട്-പുരുഷൻ എഴുന്നേറിയില്ല.

Verse 67

विष्णुर्गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत्तदा विराट् । नाडीर्नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६७ ॥

വിഷ്ണു ഗമനശക്തിയോടെ തന്റെ പാദങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ടും വിരാട്-പുരുഷൻ അപ്പോഴും എഴുന്നേറില്ല. രക്തവും പ്രവാഹശക്തിയും സഹിതം നാഡികളും നദികളും പ്രവേശിച്ചിട്ടും ആ വിശ്വദേഹം ഇളകിയില്ല.

Verse 68

क्षुत्तृड्भ्यामुदरं सिन्धुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट् । हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६८ ॥

ക്ഷുധയും തൃഷ്ണയും സഹിതം സമുദ്രം അവന്റെ ഉദരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ടും വിരാട് എഴുന്നേറില്ല. മനസ്സോടുകൂടെ ചന്ദ്രദേവൻ ഹൃദയത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ടും വിരാട് ഉണർന്നില്ല.

Verse 69

बुद्ध्या ब्रह्मापि हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट् । रुद्रोऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६९ ॥

ബുദ്ധിയോടുകൂടെ ബ്രഹ്മാവും ഹൃദയത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ടും വിരാട് എഴുന്നേറില്ല. അഹങ്കാരത്തോടുകൂടെ രുദ്രനും ഹൃദയത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ടും വിരാട് ഇളകിയില്ല.

Verse 70

चित्तेन हृदयं चैत्य: क्षेत्रज्ञ: प्राविशद्यदा । विराट् तदैव पुरुष: सलिलादुदतिष्ठत ॥ ७० ॥

എന്നാൽ ചൈത്യനായ അന്തര്യാമി, ക്ഷേത്രജ്ഞൻ, ചിത്തത്തോടുകൂടെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, അതേ നിമിഷം വിരാട്-പുരുഷൻ കാരണജലങ്ങളിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു.

Verse 71

यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रियमनोधिय: । प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुमोजसा ॥ ७१ ॥

ഉറങ്ങുന്ന മനുഷ്യനെ പ്രാണനും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ബുദ്ധിയും—അവന്റെ ആശ്രയത്തിൽ പ്രവർത്തിച്ചാലും—സ്വബലത്തിൽ ഉണർത്താൻ കഴിയില്ല; പരമാത്മാവിന്റെ സഹായത്താൽ മാത്രമേ അവൻ ഉണരൂ.

Verse 72

तमस्मिन्प्रत्यगात्मानं धिया योगप्रवृत्तया । भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत् ॥ ७२ ॥

അതുകൊണ്ട് യോഗപ്രവൃത്തമായ ബുദ്ധിയാൽ, ഭക്തി, വൈരാഗ്യം, ജ്ഞാനം എന്നിവകൊണ്ട് വിവേചിച്ച്, ഈ ദേഹത്തിൽ തന്നെ വസിച്ചിട്ടും ദേഹാതീതനായ പരമാത്മാവിനെ അന്തരാത്മയിൽ ധ്യാനിക്കണം।