Adhyaya 23
Kardama Muni’s Mystic Opulence, Devahūti’s Rejuvenation, and the Turning Toward Fearlessness
മുൻ അധ്യായത്തിലെ ഗൃഹസ്ഥാശ്രമസ്ഥാപനത്തിനു ശേഷം ദേവഹൂതി പതിവ്രതാധർമ്മത്തോടെ കർദമമുനിയെ ശുശ്രൂഷിച്ചു; തപസ്സും സ്വയം-അവഗണനയും മൂലം ശരീരം ക്ഷീണിച്ചു. കരുണാനിധിയായ കർദമൻ പ്രസന്നനായി—വിഷ്ണുകൃപയില്ലാതെ എല്ലാ സിദ്ധികളും ക്ഷണഭംഗുരമാണെന്ന് ബോധിപ്പിച്ച്, എങ്കിലും ദേവഹൂതിക്ക് ദുർലഭ വരങ്ങളും ദിവ്യദർശനവും നൽകുന്നു. ദേവഹൂതി മുൻ വാഗ്ദാനമായ സന്താനപ്രാപ്തി അപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, കർദമൻ രത്നമയ വിമാനം സൃഷ്ടിച്ച് വിഷ്ണുവിന്റെ പുണ്യഹ്രദമായ ബിന്ദു-സരോവരത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; അവിടെ അപ്സരസ്സുകൾ അവളെ സ്നാനിപ്പിച്ച് അലങ്കരിച്ച് സൗന്ദര്യം പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദമ്പതികൾ മേരു, നന്ദനാദി ദിവ്യോദ്യാനങ്ങളിൽ വിഹരിച്ച് യോഗൈശ്വര്യവും സൂക്ഷ്മഭോഗങ്ങളുടെ മയക്കശക്തിയും പ്രകടമാക്കുന്നു. കർദമൻ ഒമ്പത് രൂപങ്ങളായി വിഭജിച്ച് ദേവഹൂതിയെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു; നൂറുവർഷം ക്ഷണമായി കടന്നു, ഒരേ ദിവസത്തിൽ ഒമ്പത് പുത്രിമാർ ജനിക്കുന്നു. സന്ന്യാസത്തിനായി കർദമൻ മുന്നേറുമ്പോൾ ദേവഹൂതിയുടെ ഹൃദയം ഭോഗത്തിൽ നിന്ന് തിരിഞ്ഞ് അസ്തിത്വഭയവും ആത്മീയ അടിയന്തരതയും നിറയുന്നു—കാലനഷ്ടത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിലാപം, ഇന്ദ്രിയസംഗം ബന്ധനമാണെന്ന തിരിച്ചറിവ്, അഭയത്തിനുള്ള പ്രാർത്ഥന; അടുത്ത ഘട്ടത്തിൽ കപിലന്റെ ജ്ഞാന-ഭക്തിയാൽ മോക്ഷോപദേശം ഉറപ്പാകാനുള്ള കഥാസേതുവിതാണ്.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच पितृभ्यां प्रस्थिते साध्वी पतिमिङ्गितकोविदा । नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या भवानीव भवं प्रभुम् ॥ १ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—മാതാപിതാക്കൾ പുറപ്പെട്ട ശേഷം, ഭർത്താവിന്റെ മനസ്സിലെ സൂചനകൾ അറിയുന്ന സാദ്ധ്വിയായ ദേവഹൂതി, ഭവാനി പ്രഭു ശിവനെ സേവിക്കുന്നതുപോലെ, നിത്യവും പ്രീതിയോടെ ഭർത്താവിനെ സേവിച്ചു.
Verse 2
विश्रम्भेणात्मशौचेन गौरवेण दमेन च । शुश्रूषया सौहृदेन वाचा मधुरया च भो: ॥ २ ॥
ഓ വിദുരാ! ദേവഹൂതി അടുപ്പത്തോടെയും അന്തഃശുചിത്വത്തോടെയും, ആദരവോടെയും ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണത്തോടെയും, സ്നേഹപൂർണ്ണമായ ശുശ്രൂഷയോടെയും മധുരവചനങ്ങളോടെയും ഭർത്താവിനെ സേവിച്ചു.
Verse 3
विसृज्य कामं दम्भं च द्वेषं लोभमघं मदम् । अप्रमत्तोद्यता नित्यं तेजीयांसमतोषयत् ॥ ३ ॥
കാമം, ദംഭം, ദ്വേഷം, ലോഭം, പാപപ്രവൃത്തികൾ, മദം എന്നിവ ഉപേക്ഷിച്ച്, അപ്രമത്തയായി പരിശ്രമിച്ച്, അവൾ നിത്യവും അത്യന്തം തേജസ്സുള്ള ഭർത്താവിനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു.
Verse 4
स वै देवर्षिवर्यस्तां मानवीं समनुव्रताम् । दैवाद्गरीयस: पत्युराशासानां महाशिष: ॥ ४ ॥ कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया । प्रेमगद्गदया वाचा पीडित: कृपयाब्रवीत् ॥ ५ ॥
ദേവർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ കർദമമുനി, പതിവ്രതയായ മനുവിന്റെ പുത്രിയായ ആ മാനവിയെ കണ്ടു; അവൾ ഭർത്താവിനെ വിധിയേക്കാളും മഹത്തായി കരുതി, അവനിൽ നിന്നു മഹാശീർവാദങ്ങൾ പ്രതീക്ഷിച്ചു. ദീർഘകാലം സേവയും വ്രതചര്യയും മൂലം അവൾ ക്ഷീണിച്ച് കൃശയായി. അവളുടെ അവസ്ഥ കണ്ട കർദമൻ കരുണയിൽ വിങ്ങി, പ്രേമത്തിൽ ഗദ്ഗദമായ വാക്കുകളാൽ അവളോട് പറഞ്ഞു.
Verse 5
स वै देवर्षिवर्यस्तां मानवीं समनुव्रताम् । दैवाद्गरीयस: पत्युराशासानां महाशिष: ॥ ४ ॥ कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया । प्रेमगद्गदया वाचा पीडित: कृपयाब्रवीत् ॥ ५ ॥
മനുവിന്റെ പുത്രി, ഭർത്താവിനോട് പൂർണ്ണമായി അനുസരിക്കുന്ന പതിവ്രത, കർദമ മുനിയെ ദൈവത്തേക്കാളും മഹാനായി കണ്ട് മഹത്തായ അനുഗ്രഹങ്ങൾ പ്രതീക്ഷിച്ചു. ദീർഘകാല സേവനവും വ്രതചര്യയും മൂലം അവൾ ക്ഷീണിച്ച് കൃശയായി. അവളുടെ അവസ്ഥ കണ്ട ദേവർഷിവര്യനായ കർദമൻ കരുണയിൽ വിങ്ങി, പ്രേമത്തിൽ ഗദ്ഗദമായ വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ചു।
Verse 6
कर्दम उवाच तुष्टोऽहमद्य तव मानवि मानदाया: शुश्रूषया परमया परया च भक्त्या । यो देहिनामयमतीव सुहृत्स देहो नावेक्षित: समुचित: क्षपितुं मदर्थे ॥ ६ ॥
കർദമ മുനി പറഞ്ഞു—ഹേ മാന്യയായ മാനവി, നിന്റെ പരമമായ ശുശ്രൂഷയും ഉത്തമമായ ഭക്തിയും കൊണ്ട് ഇന്ന് ഞാൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനാണ്. ദേഹധാരികൾക്ക് ദേഹം അതിപ്രിയമാണ്; എങ്കിലും എന്റെ നിമിത്തം നീ നിന്റെ ദേഹത്തെ യഥോചിതമായി പരിചരിച്ചില്ല—ഇത് എനിക്ക് അത്ഭുതമാണ്।
Verse 7
ये मे स्वधर्मनिरतस्य तप:समाधि- विद्यात्मयोगविजिता भगवत्प्रसादा: । तानेव ते मदनुसेवनयावरुद्धान् दृष्टिं प्रपश्य वितराम्यभयानशोकान् ॥ ७ ॥
സ്വധർമ്മത്തിൽ നിലകൊണ്ട് തപസ്സ്, സമാധി, വിദ്യ, ആത്മയോഗം എന്നിവയാൽ ഞാൻ നേടിയ ഭഗവത്പ്രസാദരൂപ അനുഗ്രഹങ്ങൾ—നീ എന്റെ സേവനത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടതിനാൽ അവ എല്ലാം നിനക്കായി തന്നെ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ അവയെ നോക്കുക; ഭയവും ശോകവും ഇല്ലാത്ത ആ ഫലങ്ങൾ കാണാൻ ഞാൻ നിനക്ക് ദിവ്യദൃഷ്ടി നൽകുന്നു।
Verse 8
अन्ये पुनर्भगवतो भ्रुव उद्विजृम्भ- विभ्रंशितार्थरचना: किमुरुक्रमस्य । सिद्धासि भुङ्क्ष्व विभवान्निजधर्मदोहान् दिव्यान्नरैर्दुरधिगान्नृपविक्रियाभि: ॥ ८ ॥
ഭഗവാൻ ഉരുക്രമൻ (വിഷ്ണു)യുടെ കൃപയ്ക്ക് പുറമെ മറ്റെന്ത് ഭോഗം പ്രയോജനകരം? അവന്റെ ഭ്രൂവിന്റെ ചെറിയ ചലനത്തിൽ പോലും ഭൗതിക നേട്ടങ്ങൾ എല്ലാം നശിക്കാം. നീ ഭർത്തൃധർമ്മഭക്തിയാൽ സിദ്ധയായിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ നിന്റെ ധർമ്മത്തിൽ നിന്നു പിറന്ന ദിവ്യ വൈഭവങ്ങൾ അനുഭവിക്ക—രാജവൈഭവത്തിൽ അഭിമാനിക്കുന്നവർക്കും ദുർലഭമായവ।
Verse 9
एवं ब्रुवाणमबलाखिलयोगमाया- विद्याविचक्षणमवेक्ष्य गताधिरासीत् । सम्प्रश्रयप्रणयविह्वलया गिरेषद्- व्रीडावलोकविलसद्धसिताननाह ॥ ९ ॥
എല്ലാ യോഗമായാ-വിദ്യകളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ള ഭർത്താവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞത് കേട്ട് നിർമലമായ ദേവഹൂതി അത്യന്തം തൃപ്തയായി. വിനയവും പ്രേമവും കൊണ്ട് വിഹ്വളയായി, അല്പം ലജ്ജാഭരിതമായ നോട്ടത്തോടെയും പുഞ്ചിരി തിളങ്ങുന്ന മുഖത്തോടെയും അവൾ ഗദ്ഗദമായ ശബ്ദത്തിൽ പറഞ്ഞു।
Verse 10
देवहूतिरुवाच राद्धं बत द्विजवृषैतदमोघयोग- मायाधिपे त्वयि विभो तदवैमि भर्त: । यस्तेऽभ्यधायि समय: सकृदङ्गसङ्गो भूयाद्गरीयसि गुण: प्रसव: सतीनाम् ॥ १० ॥
ദേവഹൂതി പറഞ്ഞു—പ്രിയ ഭർത്താവേ, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനേ! യോഗമായയുടെ ആശ്രയത്താൽ നിങ്ങൾ അമോഘ യോഗശക്തികളുടെ അധിപതിയും സിദ്ധനും ആണെന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു. നിങ്ങൾ ഒരിക്കൽ ദേഹസംഗമത്തെക്കുറിച്ച് നൽകിയ വാഗ്ദാനം ഇപ്പോൾ ഫലിക്കട്ടെ; മഹിമയുള്ള ഭർത്താവുള്ള പതിവ്രതയ്ക്കു സന്താനപ്രാപ്തി മഹത്തായ ഗുണമാണ്.
Verse 11
तत्रेतिकृत्यमुपशिक्ष यथोपदेशं येनैष मे कर्शितोऽतिरिरंसयात्मा । सिद्ध्येत ते कृतमनोभवधर्षिताया दीनस्तदीश भवनं सदृशं विचक्ष्व ॥ ११ ॥
ദേവഹൂതി തുടർന്നു: “പ്രഭോ! ശാസ്ത്രോപദേശപ്രകാരം ചെയ്യേണ്ടതെല്ലാം പഠിപ്പിച്ച് വേണ്ട ക്രമീകരണം ചെയ്യണമേ; തൃപ്തിയില്ലാത്ത ആഗ്രഹം മൂലം ക്ഷീണിച്ച എന്റെ ശരീരം നിങ്ങള്ക്ക് യോജ്യമാകട്ടെ. കൂടാതെ, മനോഭവവേദനയിൽ പീഡിതയായ ഈ ദീനയ്ക്കായി ഈ കാര്യത്തിന് അനുയോജ്യമായ ഒരു ഭവനവും ആലോചിക്കണമേ.”
Verse 12
मैत्रेय उवाच प्रियाया: प्रियमन्विच्छन् कर्दमो योगमास्थित: । विमानं कामगं क्षत्तस्तर्ह्येवाविरचीकरत् ॥ १२ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—വിദുരാ! പ്രിയഭാര്യയെ സന്തോഷിപ്പിക്കുവാൻ കർദമമുനി യോഗശക്തി ആശ്രയിച്ചു; അപ്പോൾതന്നെ തന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം സഞ്ചരിക്കുന്ന ദിവ്യവിമാനം അവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തി.
Verse 13
सर्वकामदुघं दिव्यं सर्वरत्नसमन्वितम् । सर्वर्द्ध्युपचयोदर्कं मणिस्तम्भैरुपस्कृतम् ॥ १३ ॥
അത് ദിവ്യമായിരുന്നു; സകല ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്ന ‘സർവകാമദുഘം’; എല്ലാ രത്നങ്ങളാലും സമന്വിതം; മണിസ്ഥംഭങ്ങളാൽ അലങ്കൃതം; അതിലെ സമ്പത്തും ഉപകരണങ്ങളും കാലക്രമേണ വർധിക്കുന്നവിധം സമൃദ്ധമായിരുന്നു.
Verse 14
दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् । पट्टिकाभि: पताकाभिर्विचित्राभिरलंकृतम् ॥ १४ ॥ स्रग्भिर्विचित्रमाल्याभिर्मञ्जुशिञ्जत्षडङ्घ्रिभि: । दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्रैर्विराजितम् ॥ १५ ॥
ആ വിമാനം ദിവ്യോപകരണങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായിരുന്നു; എല്ലാ കാലങ്ങളിലും സുഖം പകരുന്നതുമായിരുന്നു. ചുറ്റും വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള പതാകകളും തോറണങ്ങളും കലാപരമായ അലങ്കാരങ്ങളും കൊണ്ട് അത് ശോഭിച്ചു. മധുരമായി മുഴങ്ങുന്ന തേൻചീറ്റകളെ ആകർഷിക്കുന്ന മനോഹര പുഷ്പമാലകൾ അതിനെ അലങ്കരിച്ചു; കൂടാതെ മൃദുവായ ദുകൂല, ക്ഷൗമ, കൗശേയ (പട്ടു) മുതലായ നാനാവസ്ത്രങ്ങളാൽ അത് കൂടുതൽ ദീപ്തമായി വിരാജിച്ചു.
Verse 15
दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् । पट्टिकाभि: पताकाभिर्विचित्राभिरलंकृतम् ॥ १४ ॥ स्रग्भिर्विचित्रमाल्याभिर्मञ्जुशिञ्जत्षडङ्घ्रिभि: । दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्रैर्विराजितम् ॥ १५ ॥
ആ കോട്ട ദിവ്യോപകരണങ്ങളാൽ സമ്പൂർണ്ണമായി സജ്ജമായിരുന്നു; എല്ലാ ഋതുക്കളിലും സുഖകരമായിരുന്നു. ചുറ്റുമെങ്ങും വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള പതാകകളും തോരണങ്ങളും കലാസൗന്ദര്യമുള്ള അലങ്കാരങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. മധുരമായി മുഴങ്ങുന്ന തേൻചീറ്റകളെ ആകർഷിക്കുന്ന മനോഹര പുഷ്പമാലകളാലും, ലിനൻ, ക്ഷൗമം, പട്ട് മുതലായ നാനാവസ്ത്രങ്ങളുടെ തിരശ്ശീലകളാലും അതി ശോഭിച്ചു.
Verse 16
उपर्युपरि विन्यस्तनिलयेषु पृथक्पृथक् । क्षिप्तै: कशिपुभि: कान्तं पर्यङ्कव्यजनासनै: ॥ १६ ॥
മുകളിലുമുകളിലായി ക്രമപ്പെടുത്തിയ വേറേവേറെ വാസസ്ഥലങ്ങളിൽ കിടക്കകൾ, കട്ടിലുകൾ, വീശണികൾ, ഇരിപ്പിടങ്ങൾ എന്നിവ പ്രത്യേകം പ്രത്യേകം വെച്ചിരുന്നതിനാൽ ഏഴ് നിലകളുള്ള ആ കൊട്ടാരം അത്യന്തം മനോഹരമായി തോന്നി.
Verse 17
तत्र तत्र विनिक्षिप्तनानाशिल्पोपशोभितम् । महामरकतस्थल्या जुष्टं विद्रुमवेदिभि: ॥ १७ ॥
ഭിത്തികളിൽ ഇവിടെ അവിടെ നാനാവിധ ശില്പക്കൊത്തുപണികൾ പതിപ്പിച്ചിരുന്നതുകൊണ്ട് അതിന്റെ ഭംഗി വർധിച്ചു. നില മഹാമരകതം—പച്ചമണിയാൽ, വേദികൾ വിദ്രുമം—പവിഴത്താൽ നിർമ്മിതമായിരുന്നു.
Verse 18
द्वा:सु विद्रुमदेहल्या भातं वज्रकपाटवत् । शिखरेष्विन्द्रनीलेषु हेमकुम्भैरधिश्रितम् ॥ १८ ॥
പ്രവേശദ്വാരങ്ങളിൽ വിദ്രുമം—പവിഴത്തിന്റെ ദേഹളി തിളങ്ങി; വാതിലുകളുടെ കപാടുകൾ വജ്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ഇന്ദ്രനീല ശിഖരങ്ങളിൽ സ്വർണ്ണകലശങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചതിനാൽ കൊട്ടാരം അത്യന്തം മനോഹരമായി ദീപ്തിച്ചു.
Verse 19
चक्षुष्मत्पद्मरागाग्र्यैर्वज्रभित्तिषु निर्मितै: । जुष्टं विचित्रवैतानैर्महार्हैर्हेमतोरणै: ॥ १९ ॥
വജ്രഭിത്തികളിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ പദ്മരാഗങ്ങൾ—മാണിക്യങ്ങൾ പതിപ്പിച്ചതിനാൽ അത് കണ്ണുകളുള്ളതുപോലെ തോന്നി. വിചിത്രമായ വൈതാനങ്ങൾ (മുകളിലാവരണം)യും അതിമൂല്യമുള്ള സ്വർണ്ണതോരണങ്ങളും അതിനെ കൂടുതൽ ശോഭിപ്പിച്ചു.
Verse 20
हंसपारावतव्रातैस्तत्र तत्र निकूजितम् । कृत्रिमान् मन्यमानै: स्वानधिरुह्याधिरुह्य च ॥ २० ॥
ആ കൊട്ടാരത്തിൽ ഇവിടെ‑അവിടെ ഹംസകളും പ്രാവുകളും കൂട്ടമായി മധുരമായി കൂകി. കൃത്രിമ ഹംസ‑പ്രാവുകളും അത്ര ജീവന്തസദൃശമായതിനാൽ, യഥാർത്ഥ ഹംസകൾ അവയെ തങ്ങളുപോലെ ജീവപക്ഷികളെന്ന് കരുതി വീണ്ടും വീണ്ടും മേലേ പറന്ന് ഇരുന്നു; അങ്ങനെ കൊട്ടാരം മുഴുവൻ പക്ഷിനാദത്തിൽ മുഴങ്ങി।
Verse 21
विहारस्थानविश्रामसंवेशप्राङ्गणाजिरै: । यथोपजोषं रचितैर्विस्मापनमिवात्मन: ॥ २१ ॥
ആ കോട്ടയിൽ വിനോദോദ്യാനങ്ങൾ, വിശ്രമമുറികൾ, ശയനമുറികൾ, അകത്തും പുറത്തുമുള്ള മുറ്റങ്ങൾ—എല്ലാം സൗകര്യം കണക്കാക്കി യഥോചിതമായി ഒരുക്കിയിരുന്നു. ഇതെല്ലാം കണ്ട മുനിയും സ്വയം വിസ്മയിച്ചു।
Verse 22
ईदृग्गृहं तत्पश्यन्तीं नातिप्रीतेन चेतसा । सर्वभूताशयाभिज्ञ: प्रावोचत्कर्दम: स्वयम् ॥ २२ ॥
ഇത്ര മഹത്തായ ഐശ്വര്യമുള്ള ഗൃഹം കണ്ടിട്ടും ദേവഹൂതിയുടെ മനസ്സ് സന്തോഷിച്ചില്ല. സർവ്വജീവികളുടെ ഹൃദയഭാവം അറിയുന്ന കർദമമുനി അവളുടെ ഉള്ളഭാവം ഗ്രഹിച്ച് സ്വയം ഭാര്യയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 23
निमज्ज्यास्मिन् हृदे भीरु विमानमिदमारुह । इदं शुक्लकृतं तीर्थमाशिषां यापकं नृणाम् ॥ २३ ॥
ഭീരുവായ ദേവഹൂതി, നീ ഭയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതായി തോന്നുന്നു. ആദ്യം വിഷ്ണുഭഗവാൻ സ്വയം സൃഷ്ടിച്ച ബിന്ദു‑സരോവരം എന്ന ശുദ്ധ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുക; അത് മനുഷ്യരുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നു. പിന്നെ ഈ വിമാനം കയറുക।
Verse 24
सा तद्भर्तु: समादाय वच: कुवलयेक्षणा । सरजं बिभ्रती वासो वेणीभूतांश्च मूर्धजान् ॥ २४ ॥
കുവലയേക്ഷണയായ ദേവഹൂതി ഭർത്താവിന്റെ വാക്ക് സ്വീകരിച്ചു. എന്നാൽ അവൾ മാലിന്യമുള്ള വസ്ത്രം ധരിക്കുകയും തലമുടി ജടയായി കെട്ടിപ്പിണഞ്ഞിരിക്കുകയും ചെയ്തതിനാൽ അവൾ പ്രത്യേകമായി ആകർഷകമായി തോന്നിയില്ല।
Verse 25
अङ्गं च मलपङ्केन संछन्नं शबलस्तनम् । आविवेश सरस्वत्या: सर: शिवजलाशयम् ॥ २५ ॥
അവളുടെ ശരീരം കട്ടിയുള്ള മലിനതാൽ മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു; സ്തനങ്ങൾ മങ്ങിപ്പോയിരുന്നു. എങ്കിലും സരസ്വതിയുടെ പുണ്യജലം നിറഞ്ഞ ആ ശിവമയ തടാകത്തിൽ അവൾ മുങ്ങി।
Verse 26
सान्त:सरसि वेश्मस्था: शतानि दश कन्यका: । सर्वा: किशोरवयसो ददर्शोत्पलगन्धय: ॥ २६ ॥
തടാകത്തിനുള്ളിലെ ഭവനത്തിൽ അവൾ ആയിരം കന്യകളെ കണ്ടു; എല്ലാവരും യൗവനത്തിന്റെ ഉച്ചത്തിൽ, താമരപോലെ സുഗന്ധമുള്ളവർ।
Verse 27
तां दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रोचु: प्राञ्जलय: स्त्रिय: । वयं कर्मकरीस्तुभ्यं शाधि न: करवाम किम् ॥ २७ ॥
അവളെ കണ്ട ഉടൻ അവർ എഴുന്നേറ്റ് കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു—“ഞങ്ങൾ നിങ്ങളുടെ ദാസിമാരാണ്; ആജ്ഞാപിക്കൂ, ഞങ്ങൾ എന്ത് ചെയ്യണം?”
Verse 28
स्नानेन तां महार्हेण स्नापयित्वा मनस्विनीम् । दुकूले निर्मले नूत्ने ददुरस्यै च मानदा: ॥ २८ ॥
അവർ ദേവഹൂതിയെ അത്യന്തം ആദരിച്ചു; വിലയേറിയ തൈലങ്ങളും ലേപനങ്ങളും കൊണ്ട് കുളിപ്പിച്ച്, പിന്നെ പുതുതും നിർമലവും മനോഹരവുമായ വസ്ത്രം അവൾക്കു നൽകി।
Verse 29
भूषणानि परार्ध्यानि वरीयांसि द्युमन्ति च । अन्नं सर्वगुणोपेतं पानं चैवामृतासवम् ॥ २९ ॥
പിന്നീട് അവർ അവളെ അത്യുത്തമവും അമൂല്യവും ദീപ്തിയുള്ള ആഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചു; കൂടാതെ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും നിറഞ്ഞ ആഹാരവും മധുരമായ മദകരമായ ‘ആസവം’ പാനീയവും സമർപ്പിച്ചു।
Verse 30
अथादर्शे स्वमात्मानं स्रग्विणं विरजाम्बरम् । विरजं कृतस्वस्त्ययनं कन्याभिर्बहुमानितम् ॥ ३० ॥
അപ്പോൾ അവൾ കണ്ണാടിയിൽ തന്റെ പ്രതിബിംബം കണ്ടു—ദേഹം മുഴുവനും മലരഹിതം, മാലധാരിണി, നിർമല വസ്ത്രം ധരിച്ച്, മംഗള തിലകചിഹ്നങ്ങളാൽ അലങ്കൃതയായി, ദാസിമാർ വലിയ ആദരത്തോടെ സേവിച്ചു।
Verse 31
स्नातं कृतशिर:स्नानं सर्वाभरणभूषितम् । निष्कग्रीवं वलयिनं कूजत्काञ्चननूपुरम् ॥ ३१ ॥
തല ഉൾപ്പെടെ മുഴുവൻ ശരീരം സ്നാനത്തോടെ ശുദ്ധമായി. അവൾ സർവ്വാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതയായി—നിഷ്ക (ലോക്കറ്റ്) ഉള്ള ഹാരം, കൈകളിൽ വളകൾ, കാൽക്കൽ ഝങ്കരിക്കുന്ന സ്വർണ്ണ നൂപുരങ്ങൾ ധരിച്ചു।
Verse 32
श्रोण्योरध्यस्तया काञ्च्या काञ्चन्या बहुरत्नया । हारेण च महार्हेण रुचकेन च भूषितम् ॥ ३२ ॥
അവളുടെ അരയിൽ അനേകം രത്നങ്ങൾ പതിപ്പിച്ച സ്വർണ്ണ കാഞ്ചി (അരപ്പട്ട) ധരിച്ചിരുന്നു; കൂടാതെ അതിമൂല്യമായ ഹാരവും രുചക (മംഗളദ്രവ്യം/ശുഭ അലങ്കാരം) കൊണ്ടും അവൾ അലങ്കൃതയായി।
Verse 33
सुदता सुभ्रुवा श्लक्ष्णस्निग्धापाङ्गेन चक्षुषा । पद्मकोशस्पृधा नीलैरलकैश्च लसन्मुखम् ॥ ३३ ॥
അവളുടെ പല്ലുകൾ സുന്ദരം, ഭ്രൂകൾ മനോഹരം. കണ്ണുകളുടെ കോണുകളിൽ മൃദുവായ സ്നിഗ്ധത ഉണ്ടായി, അത് താമരമൊട്ടിന്റെ സൗന്ദര്യത്തെയും ജയിച്ചു. മുഖത്തെ ചുറ്റി നീലനിറമുള്ള ചുരുള്മുടി തിളങ്ങി।
Verse 34
यदा सस्मार ऋषभमृषीणां दयितं पतिम् । तत्र चास्ते सह स्त्रीभिर्यत्रास्ते स प्रजापति: ॥ ३४ ॥
ഋഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും തനിക്കെത്രയും പ്രിയപ്പെട്ട ഭർത്താവുമായ കർദമ മുനിയെ അവൾ സ്മരിച്ച ഉടനെ, ദാസിമാരോടുകൂടെ, പ്രജാപതി ഇരുന്ന സ്ഥലത്തുതന്നെ ക്ഷണത്തിൽ പ്രത്യക്ഷയായി।
Verse 35
भर्तु: पुरस्तादात्मानं स्त्रीसहस्रवृतं तदा । निशाम्य तद्योगगतिं संशयं प्रत्यपद्यत ॥ ३५ ॥
ഭർത്താവിന്റെ സന്നിധിയിൽ താൻ ആയിരം ദാസിമാർ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നതും അദ്ദേഹത്തിന്റെ യോഗശക്തിയും കണ്ടപ്പോൾ അവൾ വിസ്മയിച്ചു; മനസ്സിൽ സംശയം ഉദിച്ചു।
Verse 36
स तां कृतमलस्नानां विभ्राजन्तीमपूर्ववत् । आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम् ॥ ३६ ॥ विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् । जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन् ॥ ३७ ॥
മുനി കണ്ടത്: ദേവഹൂതി സ്നാനം ചെയ്ത് മലരഹിതയായി, മുൻപുപോലെ അല്ലാതെ സ്വന്തം ആദിരാജകുമാരീ-സൗന്ദര്യത്തിൽ ദീപ്തയായി. ഉത്തമവസ്ത്രധാരിണിയായി, മനോഹരസ്തനങ്ങൾ യഥാവിധി പൊതിഞ്ഞ്, ആയിരം വിദ്യാധരിമാർ സേവിച്ചു നിൽക്കുന്നു.
Verse 37
स तां कृतमलस्नानां विभ्राजन्तीमपूर्ववत् । आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम् ॥ ३६ ॥ विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् । जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन् ॥ ३७ ॥
ആയിരം വിദ്യാധരിമാർ അവളെ സേവിച്ചു; അവൾ ഉത്തമവസ്ത്രങ്ങളിൽ ശോഭിച്ചു. ഹേ ശത്രുഹന്താ, മുനിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ അവളോടുള്ള സ്നേഹം വളർന്നു; അവളെ ആ വിമാനത്തിൽ കയറ്റി.
Verse 38
तस्मिन्नलुप्तमहिमा प्रिययानुरक्तो विद्याधरीभिरुपचीर्णवपुर्विमाने । बभ्राज उत्कचकुमुद्गणवानपीच्य- स्ताराभिरावृत इवोडुपतिर्नभ:स्थ: ॥ ३८ ॥
പ്രിയഭാര്യയോടു അനുരക്തനായിരുന്നാലും, വിദ്യാധരിമാർ സേവിക്കുന്ന ആ വിമാനത്തിൽ മുനിയുടെ മഹിമ—ആത്മനിയന്ത്രണാധിപത്യം—ലോപിച്ചില്ല. ഭാര്യയോടുകൂടെ അദ്ദേഹം ആകാശത്ത് നക്ഷത്രങ്ങൾ ചുറ്റിയ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തനായി; രാത്രിയിൽ കുളങ്ങളിലെ കുമുദങ്ങളെ വിരിയിക്കുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ.
Verse 39
तेनाष्टलोकपविहारकुलाचलेन्द्र- द्रोणीस्वनङ्गसखमारुतसौभगासु । सिद्धैर्नुतो द्युधुनिपातशिवस्वनासु रेमे चिरं धनदवल्ललनावरूथी ॥ ३९ ॥
ആ വിമാനത്തിൽ അദ്ദേഹം മേരു പർവതത്തിലെ വിനോദ താഴ്വരകളിലേക്കു സഞ്ചരിച്ചു; അവിടെ ശീതളവും മൃദുവും സുഗന്ധവുമായ കാറ്റുകൾ രതിഭാവം ഉണർത്തി. അവിടെ സിദ്ധന്മാർ പുകഴ്ത്തുന്ന കുബേരൻ സുന്ദരികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് സാധാരണയായി വിഹരിക്കുന്നതുപോലെ, കർദമ മുനിയും ഭാര്യയോടും മനോഹരയുവതികളോടും കൂടി അനേകം അനേകം വർഷങ്ങൾ ദീർഘകാലം ആനന്ദിച്ചു വിഹരിച്ചു.
Verse 40
वैश्रम्भके सुरसने नन्दने पुष्पभद्रके । मानसे चैत्ररथ्ये च स रेमे रामया रत: ॥ ४० ॥
ഭാര്യ രാമയാൽ തൃപ്തനായ 그는 ആ ദിവ്യ വിമാനം-മന്ദിരത്തിൽ മേരുവിൽ മാത്രമല്ല, വൈശ്രംഭക, സുരസന, നന്ദന, പുഷ്പഭദ്രക, ചൈത്രരഥ്യ എന്നീ ഉദ്യാനങ്ങളിലും മാനസസരോവര തീരത്തും ആനന്ദത്തോടെ വിഹരിച്ചു।
Verse 41
भ्राजिष्णुना विमानेन कामगेन महीयसा । वैमानिकानत्यशेत चरँल्लोकान् यथानिल: ॥ ४१ ॥
പ്രഭാമയവും മഹത്തും ഇഷ്ടാനുസാരഗതിയുള്ളതുമായ ആ വിമാനത്തിൽ 그는 വായുവുപോലെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നിയന്ത്രണമില്ലാതെ ലോകങ്ങൾ ചുറ്റി സഞ്ചരിച്ചു; വൈമാനിക ദേവന്മാരെയും അതിക്രമിച്ചു।
Verse 42
किं दुरापादनं तेषां पुंसामुद्दामचेतसाम् । यैराश्रितस्तीर्थपदश्चरणो व्यसनात्यय: ॥ ४२ ॥
ദൃഢചിത്തരായ പുരുഷന്മാർ, തീർത്ഥപദനും സാംസാരിക ദുരിതങ്ങൾ അകറ്റുന്നവനുമായ ഭഗവാന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചാൽ, അവർക്കു ദുഷ്കരമെന്നു എന്തുണ്ട്? ആ പാദങ്ങളിൽ നിന്നുതന്നെ ഗംഗാദി പുണ്യനദികൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।
Verse 43
प्रेक्षयित्वा भुवो गोलं पत्न्यै यावान् स्वसंस्थया । बह्वाश्चर्यं महायोगी स्वाश्रमाय न्यवर्तत ॥ ४३ ॥
മഹായോഗിയായ കർദമമുനി ഭാര്യയ്ക്ക് വിശ്വഗോളംയും അതിലെ അനവധി അത്ഭുതകരമായ ക്രമീകരണങ്ങളും കാണിച്ച ശേഷം തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി।
Verse 44
विभज्य नवधात्मानं मानवीं सुरतोत्सुकाम् । रामां निरमयन् रेमे वर्षपूगान्मुहूर्तवत् ॥ ४४ ॥
ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയ ശേഷം അദ്ദേഹം സ്വയം ഒമ്പത് രൂപങ്ങളായി വിഭജിച്ചു; രതിയിൽ ഉത്സുകയായ മനുവിന്റെ പുത്രി ദേവഹൂതി (രാമാ)യെ സന്തോഷിപ്പിച്ച് അവളോടൊപ്പം അനേകം വർഷങ്ങൾ ആനന്ദിച്ചു—അവ വർഷങ്ങൾ ഒരു മുഹൂർത്തംപോലെ കടന്നുപോയി।
Verse 45
तस्मिन् विमान उत्कृष्टां शय्यां रतिकरीं श्रिता । न चाबुध्यत तं कालं पत्यापीच्येन सङ्गता ॥ ४५ ॥
ആ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ ദേവഹൂതി തന്റെ അതിസുന്ദരനായ ഭർത്താവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ, രതി വർധിപ്പിക്കുന്ന ഉത്തമ ശയ്യയിൽ ഇരുന്നുകൊണ്ട് കാലം എത്ര കഴിഞ്ഞുവെന്ന് അറിയാതെ പോയി।
Verse 46
एवं योगानुभावेन दम्पत्यो रममाणयो: । शतं व्यतीयु: शरद: कामलालसयोर्मनाक् ॥ ४६ ॥
ഇങ്ങനെ യോഗശക്തിയുടെ അനുഭവപ്രഭാവത്തിൽ, കാമസുഖത്തിനായി ആകാംക്ഷയുള്ള ആ ദമ്പതികൾ രമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, നൂറു ശരദ്കാലങ്ങൾ ക്ഷണനേരംപോലെ കടന്നുപോയി।
Verse 47
तस्यामाधत्त रेतस्तां भावयन्नात्मनात्मवित् । नोधा विधाय रूपं स्वं सर्वसङ्कल्पविद्विभु: ॥ ४७ ॥
സർവ്വശക്തനും ഹൃദയജ്ഞനും സർവ്വസങ്കൽപ്പസിദ്ധനും ആയ കർദമമുനി അവളെ തന്റെ അർദ്ധാംഗമായി കരുതി, സ്വയം ഒമ്പത് രൂപങ്ങളാക്കി വിഭജിച്ച്, ഒമ്പതു പ്രാവശ്യം വീര്യനിഷേകത്താൽ ദേവഹൂതിയെ ഗർഭിണിയാക്കി।
Verse 48
अत: सा सुषुवे सद्यो देवहूति: स्त्रिय: प्रजा: । सर्वास्ताश्चारुसर्वाङ्ग्यो लोहितोत्पलगन्धय: ॥ ४८ ॥
അതിനുശേഷം അതേ ദിവസം തന്നെ ദേവഹൂതി ഉടൻ ഒമ്പത് പെൺമക്കളെ പ്രസവിച്ചു; അവർ എല്ലാവരും സർവ്വാംഗസുന്ദരികളും ചുവന്ന താമരയുടെ സുഗന്ധം പകരുന്നവരുമായിരുന്നു।
Verse 49
पतिं सा प्रव्रजिष्यन्तं तदालक्ष्योशतीबहि: । स्मयमाना विक्लवेन हृदयेन विदूयता ॥ ४९ ॥
ഭർത്താവ് ഗൃഹത്യാഗത്തിനായി പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ അവൾ പുറമേ പുഞ്ചിരിച്ചു; എന്നാൽ ഉള്ളിൽ അവളുടെ ഹൃദയം വ്യാകുലമായി ദുഃഖത്തിൽ കത്തിപ്പൊള്ളുകയായിരുന്നു।
Verse 50
लिखन्त्यधोमुखी भूमिं पदा नखमणिश्रिया । उवाच ललितां वाचं निरुध्याश्रुकलां शनै: ॥ ५० ॥
അവൾ തലകുനിച്ച് നിന്നുകൊണ്ട്, രത്നസദൃശമായി തിളങ്ങുന്ന നഖങ്ങളുടെ കാന്തിയുള്ള പാദം കൊണ്ട് ഭൂമിയെ ചുരണ്ടി. കണ്ണുനീർ അടക്കി മന്ദമായി മധുരവാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 51
देवहूतिरुवाच सर्वं तद्भगवान्मह्यमुपोवाह प्रतिश्रुतम् । अथापि मे प्रपन्नाया अभयं दातुमर्हसि ॥ ५१ ॥
ദേവഹൂതി പറഞ്ഞു—പ്രഭോ, എനിക്ക് നൽകിയ എല്ലാ വാഗ്ദാനങ്ങളും നിങ്ങൾ നിറവേറ്റി. എങ്കിലും ഞാൻ നിങ്ങളുടെ ശരണാഗതയാണ്; അതിനാൽ എനിക്ക് അഭയം (ഭയരഹിതത്വം) ദയവായി നൽകണം.
Verse 52
ब्रह्मन्दुहितृभिस्तुभ्यं विमृग्या: पतय: समा: । कश्चित्स्यान्मे विशोकाय त्वयि प्रव्रजिते वनम् ॥ ५२ ॥
ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, നിങ്ങളുടെ പുത്രിമാർ തങ്ങൾക്ക് യോജ്യമായ ഭർത്താക്കളെ കണ്ടെത്തി തങ്ങളുടെ വീടുകളിലേക്ക് പോകും. എന്നാൽ നിങ്ങൾ സന്ന്യാസിയായി വനത്തിലേക്ക് പോയാൽ എന്റെ ദുഃഖത്തിന് ആശ്വാസം നൽകുന്നത് ആര്?
Verse 53
एतावतालं कालेन व्यतिक्रान्तेन मे प्रभो । इन्द्रियार्थप्रसङ्गेन परित्यक्तपरात्मन: ॥ ५३ ॥
പ്രഭോ, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിലേക്കുള്ള ആസക്തിയിൽ വീണു ഞങ്ങൾ ഇതുവരെ ഏറെ സമയം പാഴാക്കി; പരമാത്മജ്ഞാനം വളർത്തുന്നതിനെ ഉപേക്ഷിച്ചു.
Verse 54
इन्द्रियार्थेषु सज्जन्त्या प्रसङ्गस्त्वयि मे कृत: । अजानन्त्या परं भावं तथाप्यस्त्वभयाय मे ॥ ५४ ॥
ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ ആസക്തയായി, നിങ്ങളുടെ പരമസ്ഥിതിയെ അറിയാതിരുന്നിട്ടും ഞാൻ നിങ്ങളോടു സ്നേഹബന്ധം വളർത്തി. എങ്കിലും നിങ്ങളോടു വളർന്ന ഈ അനുരാഗം എന്റെ എല്ലാ ഭയവും നീക്കട്ടെ.
Verse 55
सङ्गो य: संसृतेर्हेतुरसत्सु विहितोऽधिया । स एव साधुषु कृतो नि:सङ्गत्वाय कल्पते ॥ ५५ ॥
ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിനായുള്ള അസത്സംഗം തീർച്ചയായും ബന്ധനപഥം; എന്നാൽ അതേ സംഗം സാദുജനങ്ങളോടുകൂടെ ചെയ്താൽ, അജ്ഞാനത്താൽ ചെയ്താലും, നിർസംഗതയും മോക്ഷപഥവും നൽകുന്നു।
Verse 56
नेह यत्कर्म धर्माय न विरागाय कल्पते । न तीर्थपदसेवायै जीवन्नपि मृतो हि स: ॥ ५६ ॥
ആരുടെ പ്രവൃത്തി അവനെ ധാർമ്മികജീവിതത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നില്ല, ആരുടെ ധാർമ്മിക കർമകാണ്ഡങ്ങൾ വൈരാഗ്യം ഉണർത്തുന്നില്ല, കൂടാതെ ആരുടെ വൈരാഗ്യവും പരമപുരുഷന്റെ പാദസേവയിലേക്കു (തീർത്ഥപദ) നയിക്കുന്നില്ല—അവൻ ശ്വസിച്ചാലും മരിച്ചവനേ.
Verse 57
साहं भगवतो नूनं वञ्चिता मायया दृढम् । यत्त्वां विमुक्तिदं प्राप्य न मुमुक्षेय बन्धनात् ॥ ५७ ॥
പ്രഭോ! ഭഗവാന്റെ ദുർജയമായ മായ എന്നെ തീർച്ചയായും ദൃഢമായി വഞ്ചിച്ചു; കാരണം ബന്ധനമോചനദായകമായ നിങ്ങളുടെ സംഗം ലഭിച്ചിട്ടും ഞാൻ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തി തേടിയില്ല।
Frequently Asked Questions
Kardama’s vimāna demonstrates yoga-siddhi under divine sanction, but the chapter frames it as subordinate to Viṣṇu’s grace. The opulence is used to honor Devahūti’s service and fulfill gṛhastha obligations (including progeny), while simultaneously teaching that material and celestial enjoyments remain perishable—thus preparing Devahūti’s mind for renunciation and liberation-centered inquiry.
Bindu-sarovara, described as created by Lord Viṣṇu and infused with sacred waters, functions as a tīrtha of purification and renewal. Devahūti’s bathing and re-adornment by celestial maidens symbolize śuddhi (cleansing of exhaustion and impurity) and the restoration of auspiciousness, enabling the next stage of household duty while also hinting that true beauty and fulfillment ultimately depend on divine grace rather than bodily condition.
They are celestial maidens (often understood as Gandharva-associated attendants) who serve under Kardama’s mystic arrangement. Narratively, they display the reach of yogic power; symbolically, they underscore that even the finest services and pleasures of higher realms are still within the created order and thus cannot replace the ‘fearlessness’ (abhaya) that comes only from spiritual realization and devotion.
The Bhāgavatam distinguishes saṅga by intention and consciousness: when association is driven by kāma (enjoyment), it strengthens ahaṅkāra and karma, binding one to repeated birth and death. The same social proximity, when centered on a sādhu and oriented to the Supreme Lord, plants śraddhā, awakens vairāgya, and redirects life toward bhakti—thus becoming a cause of liberation even if one begins without full philosophical clarity.
The nine daughters extend Svāyambhuva Manu’s manvantara genealogy and enable further dharmic propagation through their future marriages. At the same time, their birth marks the completion of Kardama’s household responsibilities, creating the narrative condition for his renunciation and for Devahūti’s intensified quest for mukti—culminating in the forthcoming teachings connected to Lord Kapila.