Adhyaya 2
Uddhava’s Remembrance of Kṛṣṇa and the Theology of the Lord’s Disappearance
വിദുരൻ കൃഷ്ണകഥ കേൾക്കണമെന്ന അപേക്ഷ കേട്ട ഉടനെ ഉദ്ധവൻ സ്മരണ മാത്രത്തിൽ ഭക്തിഭാവാവേശത്തിലാകുന്നു; വിരഹാനന്ദത്തിൽ കണ്ണീർ, രോമാഞ്ചം മുതലായ ദേഹവികാരങ്ങൾ പ്രകടമാകുന്നു. സ്വയം നിയന്ത്രിച്ച് അദ്ദേഹം ലോകത്തിന്റെ ‘സൂര്യൻ’ ആയിരുന്ന ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ തിരോഭാവത്തെയും, കാലം യദുവംശത്തെ ഗ്രസിച്ചതിനെയും വിലപിക്കുന്നു. യദുക്കൾ നിരന്തരം സാന്നിധ്യത്തിലിരുന്നിട്ടും പ്രഭുവിന്റെ പരമ ദിവ്യത്വം പൂർണ്ണമായി തിരിച്ചറിയാനായില്ല; യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം സമീപ്യതയിലോ പാണ്ഡിത്യത്തിലോ അല്ല, ശരണാഗത ദൃഷ്ടിയിലാണെന്ന് അദ്ദേഹം ഉപദേശിക്കുന്നു. യോഗമായയാൽ ഭഗവാൻ ലീലാനുകൂലമായ നിത്യരൂപത്തിൽ അവതരിക്കുന്നു; ദൃഷ്ടി അശുദ്ധമായവർക്ക് അദ്ദേഹം അന്ത്യർധാനമായതുപോലെ തോന്നുന്നു. തുടർന്ന് വ്രജ-മഥുരാ-ദ്വാരക ലീലകൾ—കാരാഗൃഹജനനം, വൃന്ദാവന ബാല്യം, അസുരവധം, കാലിയദമനം, ഗോവർധനധാരണം, രാസലീല—സ്മരിപ്പിച്ച് കരുണയും ഐശ്വര്യവും മനുഷ്യസദൃശ ആചരണത്തോടൊപ്പം എങ്ങനെ പ്രകാശിക്കുന്നു എന്ന് കാണിക്കുന്നു. ഈ അധ്യായം വിചാരണയിൽ നിന്ന് അടുത്ത ക്രമബദ്ധ കൃഷ്ണചരിതവിവരണത്തിലേക്കും അവതാര-തിരോഭാവത്തിന്റെ തത്ത്വാർത്ഥത്തിലേക്കും പാലമാകുന്നു.
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच इति भागवत: पृष्ट: क्षत्त्रा वार्तां प्रियाश्रयाम् । प्रतिवक्तुं न चोत्सेह औत्कण्ठ्यात्स्मारितेश्वर: ॥ १ ॥
ശ്രീ ശുകൻ പറഞ്ഞു—വിദുര ക്ഷത്രിയൻ പ്രിയതമനായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ സന്ദേശങ്ങൾ പറയാൻ മഹാഭക്തനായ ഉദ്ധവനോട് ചോദിച്ചപ്പോൾ, ഭഗവാനെ ഓർത്തതുമാത്രത്തിൽ അത്യധികം വ്യാകുലത മൂലം ഉദ്ധവന് ഉടൻ മറുപടി പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 2
य: पञ्चहायनो मात्रा प्रातराशाय याचित: । तन्नैच्छद्रचयन् यस्य सपर्यां बाललीलया ॥ २ ॥
അവൻ അഞ്ചുവയസ്സുള്ള ബാലനായിരിക്കുമ്പോഴും അമ്മ പ്രഭാതഭക്ഷണത്തിന് വിളിച്ചാലും, ബാലലീലയായി ശ്രീകൃഷ്ണസേവയിൽ അത്രയും ലീനനായതിനാൽ ഭക്ഷണം കഴിക്കാൻ ഇച്ഛിച്ചില്ല.
Verse 3
स कथं सेवया तस्य कालेन जरसं गत: । पृष्टो वार्तां प्रतिब्रूयाद्भर्तु: पादावनुस्मरन् ॥ ३ ॥
ഇങ്ങനെ ഉദ്ധവൻ ബാല്യത്തിൽ നിന്ന് ഭഗവാനെ നിരന്തരം സേവിച്ചു; വാർദ്ധക്യത്തിലും ആ സേവാഭാവം ശിഥിലമായില്ല. ഭഗവാന്റെ സന്ദേശം ചോദിച്ചതുമാത്രത്തിൽ തന്നെ സ്വാമിയുടെ പാദങ്ങളെ സ്മരിച്ച് അവൻ ലീനനായി.
Verse 4
स मुहूर्तमभूत्तूष्णीं कृष्णाङ्घ्रि सुधया भृशम् । तीव्रेण भक्तियोगेन निमग्न: साधु निर्वृत: ॥ ४ ॥
അവൻ ഒരു നിമിഷം പൂർണ്ണ മൗനമായി നിന്നു; ശരീരവും അനങ്ങില്ല. തീവ്ര ഭക്തിയോഗത്തോടെ കൃഷ്ണപാദസ്മരണയുടെ അമൃതത്തിൽ ആഴമായി ലീനനായി, ഒരു സാദുവിനെപ്പോലെ പരമ നിർവൃതനായി തോന്നി.
Verse 5
पुलकोद्भिन्नसर्वाङ्गो मुञ्चन्मीलद्दृशा शुच: । पूर्णार्थो लक्षितस्तेन स्नेहप्रसरसंप्लुत: ॥ ५ ॥
വിദുരൻ കണ്ടു—ഉദ്ധവന്റെ സർവ്വാംഗങ്ങളിലും രോമാഞ്ചം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു; വിരഹാശ്രുക്കൾ കണ്ണുകളിൽ നിറഞ്ഞു, അവൻ തുടച്ചുമാറ്റുകയായിരുന്നു. അതിനാൽ, ഭഗവാനോടുള്ള വിശാലസ്നേഹത്തിൽ ഉദ്ധവൻ പൂർണ്ണമായി മുങ്ങിയിരിക്കുന്നുവെന്ന് വിദുരൻ ഗ്രഹിച്ചു।
Verse 6
शनकैर्भगवल्लोकान्नृलोकं पुनरागत: । विमृज्य नेत्रे विदुरं प्रीत्याहोद्धव उत्स्मयन् ॥ ६ ॥
ഉദ്ധവൻ പതുക്കെ ഭഗവാന്റെ ലോകത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും മനുഷ്യലോകത്തിലേക്ക് മടങ്ങി വന്നു. കണ്ണുകൾ തുടച്ച്, പഴയ സ്മൃതികളെ ഉണർത്തി, പ്രീതിയോടെ മന്ദഹാസത്തോടെ അദ്ദേഹം വിദുരനോട് സംസാരിച്ചു।
Verse 7
उद्धव उवाच कृष्णद्युमणिनिम्लोचे गीर्णेष्वजगरेण ह । किं नु न: कुशलं ब्रूयां गतश्रीषु गृहेष्वहम् ॥ ७ ॥
ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു: പ്രിയ വിദുരാ, ലോകസൂര്യനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ അസ്തമിച്ചു; കാലരൂപമായ മഹാ അജഗരം നമ്മുടെ ഗൃഹത്തെ വിഴുങ്ങിക്കഴിഞ്ഞു. ഇനി നമ്മുടെ ക്ഷേമം ഞാൻ എന്ത് പറഞ്ഞുതരാം?
Verse 8
दुर्भगो बत लोकोऽयं यदवो नितरामपि । ये संवसन्तो न विदुर्हरिं मीना इवोडुपम् ॥ ८ ॥
അയ്യോ, ഈ ലോകം അത്യന്തം ദുര്ഭാഗ്യവാനാണ്; അതിലും അധികം ദുര്ഭാഗ്യവാന്മാർ യാദവർ—ഒപ്പമിരുന്നിട്ടും ഹരിയെ തിരിച്ചറിയാനായില്ല, മീനുകൾ ചന്ദ്രനെ തിരിച്ചറിയാത്തതുപോലെ.
Verse 9
इङ्गितज्ञा: पुरुप्रौढा एकारामाश्च सात्वता: । सात्वतामृषभं सर्वे भूतावासममंसत ॥ ९ ॥
യാദവർ ഇംഗിതജ്ഞരും അത്യന്തം പ്രൗഢരുമായിരുന്നു; സാത്വതധർമ്മത്തിൽ നിപുണരായി, എല്ലാ വിധ വിനോദങ്ങളിലും അവർ എപ്പോഴും ഭഗവാനോടൊപ്പം തന്നെയിരുന്നു. എന്നിരുന്നാലും എല്ലാവരും അവനെ സർവ്വഭൂതങ്ങളിലും വസിക്കുന്ന, സാത്വതന്മാരുടെ ശ്രേഷ്ഠനായ പരമേശ്വരനെന്ന നിലയിൽ മാത്രമേ കരുതിയുള്ളൂ.
Verse 10
देवस्य मायया स्पृष्टा ये चान्यदसदाश्रिता: । भ्राम्यते धीर्न तद्वाक्यैरात्मन्युप्तात्मनो हरौ ॥ १० ॥
ഭഗവാന്റെ മായയാൽ മോഹിതരായി അസതിനെ ആശ്രയിക്കുന്നവരുടെ വാക്കുകൾ, ഹരിയിൽ പൂർണ്ണ ശരണാഗതനായ ഭക്തന്റെ ബുദ്ധിയെ ഒരിക്കലും വഴിതെറ്റിക്കുകയില്ല।
Verse 11
प्रदर्श्यातप्ततपसामवितृप्तदृशां नृणाम् । आदायान्तरधाद्यस्तु स्वबिम्बं लोकलोचनम् ॥ ११ ॥
തപസ്സു ചെയ്തിട്ടില്ലാത്തതും ദൃഷ്ടി തൃപ്തിയില്ലാത്തതുമായ മനുഷ്യരുടെ മുമ്പിൽ ലോകലോചനനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ തന്റെ സ്വരൂപം പ്രകടിപ്പിച്ചു; പിന്നെ അതിനെ എടുത്തുകൊണ്ട് അന്തർധാനം ചെയ്തു।
Verse 12
यन्मर्त्यलीलौपयिकं स्वयोग- मायाबलं दर्शयता गृहीतम् । विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धे: परं पदं भूषणभूषणाङ्गम् ॥ १२ ॥
പ്രഭു തന്റെ അന്തർശക്തിയായ യോഗമായാബലത്തോടെ മർത്ത്യലോകത്തിൽ ലീലകൾക്കു യോജിച്ച തന്റെ നിത്യസ്വരൂപം ധരിച്ചു അവതരിച്ചു. ആ ലീലകൾ സ്വൈശ്വര്യത്തിൽ അഭിമാനം കൊള്ളുന്നവരെയും, വൈകുണ്ഠനാഥനായ പ്രഭുവിനെയും പോലും വിസ്മയിപ്പിച്ചു; അതുകൊണ്ട് ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ദിവ്യദേഹം എല്ലാ അലങ്കാരങ്ങളുടെയും അലങ്കാരമാണ്।
Verse 13
यद्धर्मसूनोर्बत राजसूये निरीक्ष्य दृक्स्वस्त्ययनं त्रिलोक: । कार्त्स्न्येन चाद्येह गतं विधातु- रर्वाक्सृतौ कौशलमित्यमन्यत ॥ १३ ॥
മഹാരാജ യുദിഷ്ഠിരൻ നടത്തിയ രാജസൂയ യാഗവേദിയിൽ ത്രിലോകത്തിലെ ദേവന്മാർ ഒന്നിച്ചു കൂടി. ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ മനോഹര ദേഹലക്ഷണങ്ങൾ കണ്ടപ്പോൾ, മനുഷ്യസൃഷ്ടികർത്താവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പരമ നൈപുണ്യസൃഷ്ടി ഇതാണെന്ന് അവർ വിചാരിച്ചു।
Verse 14
यस्यानुरागप्लुतहासरास- लीलावलोकप्रतिलब्धमाना: । व्रजस्त्रियो दृग्भिरनुप्रवृत्त- धियोऽवतस्थु: किल कृत्यशेषा: ॥ १४ ॥
പ്രേമത്തിൽ നനഞ്ഞ ചിരിയും രസപൂർണ്ണ ലീലകളും ദൃഷ്ടിവിനിമയവും വഴി മാനമേറ്റ വ്രജസ്ത്രീകൾ, കൃഷ്ണൻ വിട്ടുപോയപ്പോൾ വ്യാകുലരായി. അവർ കണ്ണുകളാൽ അവനെ പിന്തുടർന്നു നോക്കി, ബുദ്ധി സ്തംഭിച്ച് ഇരുന്നുപോയി; വീട്ടുപണികൾ പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല।
Verse 15
स्वशान्तरूपेष्वितरै: स्वरूपै- रभ्यर्द्यमानेष्वनुकम्पितात्मा । परावरेशो महदंशयुक्तो ह्यजोऽपि जातो भगवान् यथाग्नि: ॥ १५ ॥
പരവും അപരവും സൃഷ്ടികളുടെ അധിപനായ കരുണാമയ ഭഗവാൻ, ശാന്തഭക്തരും ഗുണമയരും തമ്മിൽ ഘർഷണം സംഭവിക്കുമ്പോൾ, അജനായിട്ടും മഹത്തത്ത്വാംശത്തോടുകൂടെ അഗ്നിപോലെ അവതരിക്കുന്നു।
Verse 16
मां खेदयत्येतदजस्य जन्म- विडम्बनं यद्वसुदेवगेहे । व्रजे च वासोऽरिभयादिव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद्यदनन्तवीर्य: ॥ १६ ॥
അജനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ വസുദേവന്റെ കാരാഗൃഹത്തിൽ ജനിച്ചതും, ശത്രുഭയത്താൽ വ്രജത്തിൽ മറഞ്ഞു വസിച്ചതും, അനന്തവീര്യനായിട്ടും മഥുര വിട്ടു പിന്മാറിയതും—ഇവയെ ഓർക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് ദുഃഖം പകരുന്നു।
Verse 17
दुनोति चेत: स्मरतो ममैतद् यदाह पादावभिवन्द्य पित्रो: । ताताम्ब कंसादुरुशङ्कितानां प्रसीदतं नोऽकृतनिष्कृतीनाम् ॥ १७ ॥
കംസഭയത്താൽ വീട്ടിൽ നിന്ന് അകലെ ആയതിനാൽ കൃഷ്ണ-ബലരാമർ മാതാപിതാക്കളുടെ പാദസേവ ചെയ്യാൻ കഴിയാതെ പോയി; അപ്പോൾ പ്രഭു പറഞ്ഞു: “അമ്മേ, അച്ഛാ, ഞങ്ങളെ ക്ഷമിക്കണമേ.” ഇത് ഓർക്കുമ്പോൾ എന്റെ ഹൃദയം വേദനിക്കുന്നു।
Verse 18
को वा अमुष्याङ्घ्रि सरोजरेणुं विस्मर्तुमीशीत पुमान् विजिघ्रन् । यो विस्फुरद्भ्रूविटपेन भूमे- र्भारं कृतान्तेन तिरश्चकार ॥ १८ ॥
അവന്റെ താമരപ്പാദധൂളി ഒരിക്കൽപോലും ശ്വസിച്ചവൻ അതെങ്ങനെ മറക്കും? ഭ്രൂവുകളുടെ ഇലകൾ വിരിയുന്നതുപോലെ ഒരു ചലനമാത്രത്തിൽ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഭൂമിക്ക് ഭാരമായ ദുഷ്ടർക്കു യമദണ്ഡം നൽകി।
Verse 19
दृष्टा भवद्भिर्ननु राजसूये चैद्यस्य कृष्णं द्विषतोऽपि सिद्धि: । यां योगिन: संस्पृहयन्ति सम्यग् योगेन कस्तद्विरहं सहेत ॥ १९ ॥
രാജസൂയത്തിൽ നിങ്ങൾ കണ്ടല്ലോ—കൃഷ്ണനെ ദ്വേഷിച്ച ചൈദ്യരാജൻ ശിശുപാലനും യോഗസിദ്ധി നേടി. യോഗികൾ സമ്യക് യോഗസാധനയാൽ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ആ നേട്ടം നൽകുന്ന ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ വിരഹം ആരെക്കൊണ്ട് സഹിക്കാം?
Verse 20
तथैव चान्ये नरलोकवीरा य आहवे कृष्णमुखारविन्दम् । नेत्रै: पिबन्तो नयनाभिरामं पार्थास्त्रपूत: पदमापुरस्य ॥ २० ॥
അതുപോലെ നരലോകത്തിലെ മറ്റു വീരന്മാരും കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധത്തിൽ അർജുനന്റെ അമ്പുകളുടെ പ്രഹാരത്തിൽ ശുദ്ധരായി, കണ്ണുകൾക്ക് ആനന്ദകരമായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ കമലമുഖം ദർശിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ഭഗവാന്റെ പരമധാമം പ്രാപിച്ചു।
Verse 21
स्वयं त्वसाम्यातिशयस्त्र्यधीश: स्वाराज्यलक्ष्म्याप्तसमस्तकाम: । बलिं हरद्भिश्चिरलोकपालै: किरीटकोट्येडितपादपीठ: ॥ २१ ॥
എന്നാൽ സ്വയം ശ്രീകൃഷ്ണൻ എല്ലാ ‘ത്രയം’കളുടെയും അധീശൻ, അസമാനനും സ്വതന്ത്രപരമേശ്വരനും ആകുന്നു; സ്വരാജ്യലക്ഷ്മിയാൽ സമസ്ത ആഗ്രഹങ്ങളും സമ്പൂർണ്ണം. സൃഷ്ടിയെ കാത്തുനിൽക്കുന്ന ചിരകാല ലോകപാലകർ കോടിക്കണക്കിന് കിരീടങ്ങൾ കൊണ്ട് അവന്റെ പാദപീഠം സ്പർശിച്ച് പൂജോപകരണങ്ങൾ അർപ്പിച്ചു ആരാധിക്കുന്നു।
Verse 22
तत्तस्य कैङ्कर्यमलं भृतान्नो विग्लापयत्यङ्ग यदुग्रसेनम् । तिष्ठन्निषण्णं परमेष्ठिधिष्ण्ये न्यबोधयद्देव निधारयेति ॥ २२ ॥
അതുകൊണ്ട്, ഓ വിദുരാ, അവന്റെ സേവകരായ നമ്മെ ഇത് വേദനിപ്പിക്കില്ലേ—രാജസിംഹാസനത്തിൽ ഇരുന്ന ഉഗ്രസേനന്റെ മുമ്പിൽ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ നിന്നുകൊണ്ട് വിനയത്തോടെ “ദേവാ, ദയവായി ഇത് അറിഞ്ഞിരിക്കണമേ” എന്നു വിശദീകരണം സമർപ്പിച്ചിരുന്നുവെന്ന് ഓർക്കുമ്പോൾ?
Verse 23
अहो बकी यं स्तनकालकूटं जिघांसयापाययदप्यसाध्वी । लेभे गतिं धात्र्युचितां ततोऽन्यं कं वा दयालुं शरणं व्रजेम ॥ २३ ॥
അയ്യോ! ആ പൂതന എത്ര ദുഷ്ടയായിരുന്നു—കൊല്ലാനുള്ള ഉദ്ദേശത്തോടെ വിഷമയമായ മുലപ്പാൽ കുടിപ്പിച്ചു; എന്നിട്ടും അവൾക്ക് ധാത്രി-മാതാവിന് യോജിച്ച ഗതി ലഭിച്ചു. ഇത്തരമൊരു ദയാലുവിനേക്കാൾ വലിയ ദയാലു ആരുണ്ട്? പിന്നെ ഞങ്ങൾ ആരുടെ ശരണം തേടും?
Verse 24
मन्येऽसुरान् भागवतांस्त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् । ये संयुगेऽचक्षत तार्क्ष्यपुत्र- मंसे सुनाभायुधमापतन्तम् ॥ २४ ॥
ഞാൻ കരുതുന്നത്, ത്ര്യധീശനായ പ്രഭുവിനോടു വൈരഭാവമുള്ള അസുരന്മാരും ഭക്തന്മാരേക്കാൾ മേലാണ്; കാരണം യുദ്ധത്തിൽ വൈരചിന്തയിൽ ലീനരായിരിക്കുമ്പോഴും, അവർ താർക്ഷ്യപുത്രൻ ഗരുഡന്റെ തോളിൽ ആരൂഢനായി, കൈയിൽ സുദർശനചക്രായുധം ധരിച്ച് വരും പ്രഭുവിനെ ദർശിക്കുന്നു।
Verse 25
वसुदेवस्य देवक्यां जातो भोजेन्द्रबन्धने । चिकीर्षुर्भगवानस्या: शमजेनाभियाचित: ॥ २५ ॥
ഭൂമിയുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ബ്രഹ്മാവ് പ്രാർത്ഥിച്ച ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ, ഭോജരാജന്റെ തടവറയിൽ ദേവകിയുടെ ഗർഭത്തിൽ വസുദേവനിൽ നിന്ന് അവതരിച്ചു।
Verse 26
ततो नन्दव्रजमित: पित्रा कंसाद्विबिभ्यता । एकादश समास्तत्र गूढार्चि: सबलोऽवसत् ॥ २६ ॥
പിന്നീട് കംസഭയത്താൽ പിതാവ് വസുദേവൻ അവനെ നന്ദമഹാരാജന്റെ വ്രജത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി; അവിടെ ബലരാമനോടൊപ്പം മറഞ്ഞ ജ്വാലപോലെ പതിനൊന്ന് വർഷം വസിച്ചു।
Verse 27
परीतो वत्सपैर्वत्सांश्चारयन् व्यहरद्विभु: । यमुनोपवने कूजद्द्विजसंकुलिताङ्घ्रिपे ॥ २७ ॥
ഗോപബാലകരും കാളക്കുട്ടികളും ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ സർവ്വശക്തനായ പ്രഭു യമുനാതീരത്തിലെ ഉപവനങ്ങളിൽ, കൂജനപക്ഷികളാൽ മുഴങ്ങുന്ന വൃക്ഷനിഴലുകളിൽ വിഹരിച്ചു।
Verse 28
कौमारीं दर्शयंश्चेष्टां प्रेक्षणीयां व्रजौकसाम् । रुदन्निव हसन्मुग्धबालसिंहावलोकन: ॥ २८ ॥
പ്രഭു വ്രജവാസികൾക്ക് ദർശനീയമായ ബാല്യലീലകൾ പ്രകടിപ്പിച്ചു; ചിലപ്പോൾ കരഞ്ഞും ചിലപ്പോൾ ചിരിച്ചും, മോഹിപ്പിക്കുന്ന കുഞ്ഞുപോലെയും സിംഹക്കുട്ടിപോലെയും തോന്നി।
Verse 29
स एव गोधनं लक्ष्म्या निकेतं सितगोवृषम् । चारयन्ननुगान् गोपान् रणद्वेणुररीरमत् ॥ २९ ॥
ലക്ഷ്മിയുടെ നിവാസമായ ആ പ്രഭു മനോഹരമായ ഗോധനത്തെ മേയിച്ചുകൊണ്ട്, അനുഗാമികളായ ഗോപബാലകരെ മധുര വേണുനാദത്തോടെ ആനന്ദിപ്പിച്ചു।
Verse 30
प्रयुक्तान् भोजराजेन मायिन: कामरूपिण: । लीलया व्यनुदत्तांस्तान् बाल: क्रीडनकानिव ॥ ३० ॥
ഭോജരാജൻ കംസൻ നിയോഗിച്ച രൂപമാറ്റം കഴിവുള്ള മായാവികൾ കൃഷ്ണവധത്തിനായി വന്നു; എന്നാൽ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ലീലയിൽ അവരെ ഒരു കുഞ്ഞ് കളിപ്പാട്ടങ്ങൾ തകർക്കുന്നതുപോലെ എളുപ്പത്തിൽ നശിപ്പിച്ചു।
Verse 31
विपन्नान् विषपानेन निगृह्य भुजगाधिपम् । उत्थाप्यापाययद्गावस्तत्तोयं प्रकृतिस्थितम् ॥ ३१ ॥
യമുനയുടെ ഒരു ഭാഗം സർപ്പാധിപൻ കാലിയന്റെ വിഷം മൂലം മലിനമായപ്പോൾ വ്രജവാസികൾ വലിയ ദുരിതത്തിലായി. ഭഗവാൻ ജലത്തിനുള്ളിൽ തന്നേ ആ സർപ്പരാജനെ ശിക്ഷിച്ച് ഓടിച്ചു; പിന്നെ പശുക്കൾക്ക് അതേ വെള്ളം കുടിപ്പിച്ച് വെള്ളം വീണ്ടും സ്വാഭാവികാവസ്ഥയിൽ ആണെന്ന് തെളിയിച്ചു।
Verse 32
अयाजयद्गोसवेन गोपराजं द्विजोत्तमै: । वित्तस्य चोरुभारस्य चिकीर्षन् सद्वययं विभु: ॥ ३२ ॥
സർവ്വശക്തനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ നന്ദമഹാരാജന്റെ മഹാസമ്പത്ത് ഗോ-ആരാധനയിൽ വിനിയോഗിക്കാനും സ്വർഗരാജൻ ഇന്ദ്രനോട് പാഠം പഠിപ്പിക്കാനും ആഗ്രഹിച്ചു. അതിനാൽ പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണരുടെ സഹായത്തോടെ മേയൽഭൂമിയെയും പശുക്കളെയും ‘ഗോസവ’ പൂജയാൽ ആരാധിക്കണമെന്ന് പിതാവിനെ ഉപദേശിച്ചു।
Verse 33
वर्षतीन्द्रे व्रज: कोपाद्भग्नमानेऽतिविह्वल: । गोत्रलीलातपत्रेण त्रातो भद्रानुगृह्णता ॥ ३३ ॥
തന്റെ മാനത്തിന് അപമാനം സംഭവിച്ചതിന്റെ കോപത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ വ്രജത്തിന്മേൽ നിരന്തരം മഴ പെയ്തു; അതിനാൽ വ്രജവാസികൾ അത്യന്തം വിറങ്ങലിച്ചു. എന്നാൽ കരുണാമയനായ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഗോവർധനഗിരിയെ ലീലാഛത്രമായി ഉയർത്തി അവരെ അപകടത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു।
Verse 34
शरच्छशिकरैर्मृष्टं मानयन् रजनीमुखम् । गायन् कलपदं रेमे स्त्रीणां मण्डलमण्डन: ॥ ३४ ॥
ശരദൃതുവിലെ ചന്ദ്രപ്രകാശം തിളങ്ങുന്ന രാത്രിയുടെ തുടക്കത്തിൽ, മധുരഗാനങ്ങൾ പാടി, സ്ത്രീമണ്ഡലത്തിന്റെ മധ്യശോഭയായി ഭഗവാൻ ആനന്ദത്തോടെ വിഹരിച്ചു।
Frequently Asked Questions
Uddhava’s silence and tears are symptoms of bhāva—devotional ecstasy—arising from intense remembrance (smaraṇa) and separation (vipralambha). In Bhāgavata theology, such transformation indicates that the heart has deeply assimilated love for Bhagavān; speech momentarily fails because the mind is absorbed in the ‘nectar’ of the Lord’s lotus feet rather than in external narration.
The chapter distinguishes physical proximity from spiritual recognition. The Yadus had association, learning, and devotion, yet many related to Kṛṣṇa through familiarity, social identity, or partial understanding. Bhāgavata emphasizes that full recognition of Hari as the Supreme Person depends on purified vision and surrender (śaraṇāgati), not merely being near the Lord in a worldly sense.
Uddhava frames disappearance not as the Lord’s loss of existence but as withdrawal from the perception of those lacking qualification (tapas/discipline and spiritual vision). Since the Lord appears by His internal potency (yoga-māyā) in an eternal form, His departure is likewise a divine act: He remains Bhagavān, while access to His visible līlā is curtailed for those unable to see Him ‘as He is.’
It illustrates the Lord’s extraordinary mercy (dayā) and His acceptance of even a distorted offering when it contacts Him. Pūtanā came with poison and hostility, yet because she offered her breast (a motherly gesture, though deceitful), Kṛṣṇa granted her a maternal position in liberation. The point is not to endorse malice, but to magnify Bhagavān’s compassion and the purifying power of contact with Him.