Adhyaya 14
Diti’s Untimely Desire and the Birth-Cause of the Asura Line (Prelude to Hiranyākṣa–Varāha)
വിദുരൻ മൈത്രേയനിൽ നിന്ന് വരാഹാവതാരകഥ കേട്ട ശേഷം, ഹിരണ്യാക്ഷനോടുള്ള ഭഗവാന്റെ യുദ്ധത്തിന് പ്രത്യേക കാരണം എന്തെന്ന് ചോദിക്കുന്നു; കാരണചരിത്രമില്ലാതെ രൂപവർണ്ണനം മാത്രം മതിയാകില്ലെന്ന് അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മൈത്രേയൻ ഇത്തരമൊരു അന്വേഷണം ഭക്തിജനകവും മോക്ഷദായകവും ആണെന്ന് പറഞ്ഞ്, സംഘർഷത്തിന്റെ വിത്ത് ഒരു മുൻ സംഭവത്തിലാണെന്ന് വിവരിക്കുന്നു—പൂജയ്ക്ക് യോജ്യമായ സന്ധ്യാകാലത്ത് ദിതി കാമാവേശത്തിൽ കശ്യപനെ ഉടൻ സംഗമത്തിന് പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. കശ്യപൻ സമയം അശുഭമാണെന്നും ഭൂതഗണങ്ങളുടെ സഞ്ചാരവും ശിവന്റെ വിഹാരവും ഉള്ള വേളയാണെന്നും പറഞ്ഞു, ഉപരിതലദൃഷ്ടിയുള്ളവർ തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്ന ശിവന്റെ പരാത്പരസ്ഥാനവും വിശദീകരിക്കുന്നു. ദിതിയുടെ നിർബന്ധത്തിൽ കശ്യപൻ അനിച്ഛയോടെ സംഗമിച്ച് പിന്നീട് ശുദ്ധികർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു. ദിതി പശ്ചാത്താപിച്ച് ശിവാപരാധവും ഗർഭത്തിന് അനിഷ്ടവും ഭയപ്പെടുന്നു. കശ്യപൻ ഹിരണ്യാക്ഷൻ, ഹിരണ്യകശിപു എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് വിനാശകര പുത്രന്മാർ ജനിച്ച് ലോകങ്ങളെ പീഡിപ്പിക്കും; അവരെ വധിക്കാൻ സ്വയം പരമേശ്വരൻ അവതരിക്കും എന്ന് പ്രവചിക്കുന്നു; എങ്കിലും ദിതിയുടെ പ്രായശ്ചിത്തവും വിശ്വാസവും മൂലം അതേ വംശത്തിൽ പ്രഹ്ലാദൻ എന്ന ആദർശഭക്തനും ജനിക്കും. ഇങ്ങനെ അധ്യായം വരാഹയുദ്ധത്തെ അസുരവംശോത്ഭവകാരണമുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितां हरे: कथां कारणसूकरात्मन: । पुन: स पप्रच्छ तमुद्यताञ्जलि- र्न चातितृप्तो विदुरो धृतव्रत: ॥ १ ॥
ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു—കൗഷാരവി മൈത്രേയ മുനി വർണ്ണിച്ച കാരണ-വരാഹസ്വരൂപനായ ഹരിയുടെ കഥ കേട്ട ശേഷം, ധൃതവ്രതനായ വിദുരൻ കൈകൂപ്പി വീണ്ടും പ്രഭുവിന്റെ കൂടുതൽ ദിവ്യലീലകൾ പറയണമെന്നു അപേക്ഷിച്ചു; അവൻ ഇനിയും തൃപ്തനായിരുന്നില്ല।
Verse 2
विदुर उवाच तेनैव तु मुनिश्रेष्ठ हरिणा यज्ञमूर्तिना । आदिदैत्यो हिरण्याक्षो हत इत्यनुशुश्रुम ॥ २ ॥
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—മുനിശ്രേഷ്ഠാ! അതേ യജ്ഞമൂർത്തിയായ ഹരി (വരാഹഭഗവാൻ) ആദിദൈത്യനായ ഹിരണ്യാക്ഷനെ വധിച്ചതായി പരമ്പരയായി ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്।
Verse 3
तस्य चोद्धरत: क्षौणीं स्वदंष्ट्राग्रेण लीलया । दैत्यराजस्य च ब्रह्मन् कस्माद्धेतोरभून्मृध: ॥ ३ ॥
ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ഭഗവാൻ വരാഹൻ തന്റെ ദംഷ്ട്രാഗ്രത്തിൽ ലീലായായി ഭൂമിയെ ഉയർത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ദൈത്യരാജനുമായുള്ള യുദ്ധം ഏതു കാരണത്താൽ ഉണ്ടായി?
Verse 4
श्रद्दधानाय भक्ताय ब्रूहि तज्जन्मविस्तरम् । ऋषे न तृप्यति मन: परं कौतूहलं हि मे ॥ ४ ॥
ശ്രദ്ധയുള്ള ഭക്തനോടു ആ അവതാരജന്മത്തിന്റെ വിശദവിവരം പറയുക. ഹേ ഋഷേ! എന്റെ മനസ് അത്യന്തം കൗതുകത്തോടെ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; കേട്ടിട്ടും തൃപ്തിയാകുന്നില്ല.
Verse 5
मैत्रेय उवाच साधु वीर त्वया पृष्टमवतारकथां हरे: । यत्त्वं पृच्छसि मर्त्यानां मृत्युपाशविशातनीम् ॥ ५ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വീരാ! നീ ഹരിയുടെ അവതാരകഥ ചോദിച്ചതെത്രയും ഉത്തമം; കാരണം അത് മർത്ത്യരുടെ മരണപാശം മുറിക്കുന്നതാണ്.
Verse 6
ययोत्तानपद: पुत्रो मुनिना गीतयार्भक: । मृत्यो: कृत्वैव मूर्ध्न्यङ्घ्रि मारुरोह हरे: पदम् ॥ ६ ॥
മുനി നാരദൻ പാടിപ്പറഞ്ഞ ഈ വിഷയങ്ങൾ കേട്ട് ഉത്താനപാദന്റെ പുത്രൻ ധ്രുവൻ ഭഗവാനെ അറിഞ്ഞു; മരണത്തിന്റെ തലമേൽ പാദം വെച്ചതുപോലെ കർത്താവിന്റെ ധാമത്തിലേക്ക് आरोഹിച്ചു.
Verse 7
अथात्रापीतिहासोऽयं श्रुतो मे वर्णित: पुरा । ब्रह्मणा देवदेवेन देवानामनुपृच्छताम् ॥ ७ ॥
ഈ ചരിത്രവും ഞാൻ പണ്ടേ കേട്ടതാണ്; ദേവന്മാർ ചോദിച്ചപ്പോൾ ദേവദേവനായ ബ്രഹ്മാവ് അതിനെ വിവരിച്ചു പറഞ്ഞു.
Verse 8
दितिर्दाक्षायणी क्षत्तर्मारीचं कश्यपं पतिम् । अपत्यकामा चकमे सन्ध्यायां हृच्छयार्दिता ॥ ८ ॥
ദക്ഷപുത്രി ദിതി സന്ധ്യാസമയത്ത് ഹൃദയകാമനയാൽ പീഡിതയായി, മരീചിപുത്രനായ ഭർത്താവ് കശ്യപനോട് സന്താനലാഭത്തിനായി സംഗമം അപേക്ഷിച്ചു।
Verse 9
इष्ट्वाग्निजिह्वं पयसा पुरुषं यजुषां पतिम् । निम्लोचत्यर्क आसीनमग्न्यगारे समाहितम् ॥ ९ ॥
സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുമ്പോൾ, മുനി അഗ്നിഗൃഹത്തിൽ സമാഹിതനായി ഇരുന്നു; യജ്ഞാഗ്നി ജിഹ്വയായ യജുഷ്പതി ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന് പാൽ ആഹുതിയായി അർപ്പിച്ച് ധ്യാനസ്ഥനായി।
Verse 10
दितिरुवाच एष मां त्वत्कृते विद्वन् काम आत्तशरासन: । दुनोति दीनां विक्रम्य रम्भामिव मतङ्गज: ॥ १० ॥
ദിതി പറഞ്ഞു—ഹേ പണ്ഡിതനേ! നിനക്കായി കാമദേവൻ അമ്പും വില്ലും എടുത്ത് എന്നെ ബലമായി പീഡിപ്പിക്കുന്നു; മദിച്ച ആന വാഴമരം ചവിട്ടി തകർക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 11
तद्भवान्दह्यमानायां सपत्नीनां समृद्धिभि: । प्रजावतीनां भद्रं ते मय्यायुङ्क्तामनुग्रहम् ॥ ११ ॥
അതുകൊണ്ട്, ഹേ ഭദ്രനേ! ഞാൻ ദഹിക്കുന്നവളെപ്പോലെ ആകുന്നു; എന്നോടു പൂർണ്ണ കൃപ കാണിക്കണം. സഹപത്നിമാരുടെ സമൃദ്ധി കണ്ടു ഞാൻ ദുഃഖിതയാണ്; എനിക്ക് പുത്രന്മാർ വേണം—ഇത് ചെയ്താൽ നിങ്ങളും സന്തോഷിക്കും।
Verse 12
भर्तर्याप्तोरुमानानां लोकानाविशते यश: । पतिर्भवद्विधो यासां प्रजया ननु जायते ॥ १२ ॥
ഭർത്താവിന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടാണ് സ്ത്രീക്ക് ലോകത്തിൽ മഹത്തായ മാന്യം ലഭിക്കുന്നത്. ജീവികളുടെ വിപുലീകരണത്തിനായി നിയുക്തനായ നിങ്ങളുപോലെയുള്ള ഭർത്താവിന് സന്താനം ലഭിക്കുമ്പോൾ യശസ്സും പ്രശസ്തിയും വർധിക്കുന്നു।
Verse 13
पुरा पिता नो भगवान्दक्षो दुहितृवत्सल: । कं वृणीत वरं वत्सा इत्यपृच्छत न: पृथक् ॥ १३ ॥
പുരാതനകാലത്ത് നമ്മുടെ പിതാവായ ഭഗവാൻ ദക്ഷൻ, പുത്രീവത്സലൻ, ഞങ്ങളെ ഓരോരുത്തരെയും വേർതിരിച്ച് ചോദിച്ചു—“വത്സേ, ആരെയാണ് വരനായി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്?”
Verse 14
स विदित्वात्मजानां नो भावं सन्तानभावन: । त्रयोदशाददात्तासां यास्ते शीलमनुव्रता: ॥ १४ ॥
ഞങ്ങളുടെ മനസ്സിലെ ഉദ്ദേശം അറിഞ്ഞ്, സന്താനഹിതം ആഗ്രഹിച്ച നമ്മുടെ പിതാവ് ദക്ഷൻ തന്റെ പതിമൂന്ന് പുത്രിമാരെ നിങ്ങളെക്കു ഏല്പിച്ചു; അതിനുശേഷം ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും നിങ്ങളുടെ ശീലത്തെ അനുസരിച്ച് വിശ്വസ്തരായി നിന്നു.
Verse 15
अथ मे कुरु कल्याणं कामं कमललोचन । आर्तोपसर्पणं भूमन्नमोघं हि महीयसि ॥ १५ ॥
ഹേ കമലലോചനാ! ദയചെയ്ത് എന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റി എനിക്ക് കല്യാണം വരുത്തണമേ. ഹേ മഹാനേ! ദുഃഖിതൻ മഹാപുരുഷനെ സമീപിക്കുമ്പോൾ അവന്റെ അപേക്ഷ വ്യർത്ഥമാകരുത്.
Verse 16
इति तां वीर मारीच: कृपणां बहुभाषिणीम् । प्रत्याहानुनयन् वाचा प्रवृद्धानङ्गकश्मलाम् ॥ १६ ॥
ഹേ വീരാ (വിദുരാ)! കാമമാലിന്യത്തിൽ അത്യന്തം പീഡിതയായി, ദീനയും അധികം സംസാരിക്കുന്നവളുമായ ദിതിയെ മാരീചിപുത്രൻ യോജിച്ച വാക്കുകളാൽ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ശാന്തയാക്കി.
Verse 17
एष तेऽहं विधास्यामि प्रियं भीरु यदिच्छसि । तस्या: कामं न क: कुर्यात्सिद्धिस्त्रैवर्गिक यत: ॥ १७ ॥
ഹേ ഭീരു, നിനക്ക് പ്രിയമായതും നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതും ഞാൻ ഉടൻ തന്നെ നിറവേറ്റാം. കാരണം ധർമ്മം-അർത്ഥം-കാമം എന്ന ത്രിവർഗസിദ്ധിയുടെ മൂലകാരണം നീയല്ലോ; അപ്പോൾ നിന്റെ ആഗ്രഹം ആരാണ് നിറവേറ്റാതിരിക്കുക?
Verse 18
सर्वाश्रमानुपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान् । व्यसनार्णवमत्येति जलयानैर्यथार्णवम् ॥ १८ ॥
സമുദ്രയാന കപ്പലുകൾകൊണ്ട് മഹാസമുദ്രം കടക്കുന്നതുപോലെ, ഭാര്യയോടുകൂടെ സ്വാശ്രമധർമ്മത്തിൽ നിലകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ സംസാരവ്യസന-സമുദ്രം കടക്കുന്നു।
Verse 19
यामाहुरात्मनो ह्यर्धं श्रेयस्कामस्य मानिनि । यस्यां स्वधुरमध्यस्य पुमांश्चरति विज्वर: ॥ १९ ॥
ഹേ മാനിനി, ഭാര്യയെ പുരുഷന്റെ അർധാംഗിനി എന്നു വിളിക്കുന്നു; കാരണം അവൾ എല്ലാ മംഗളകർമ്മങ്ങളിലും പങ്കാളിയാണ്. തന്റെ ഭാരങ്ങൾ അവൾക്കു ഏൽപ്പിച്ച് പുരുഷൻ ആശങ്കയില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നു।
Verse 20
यामाश्रित्येन्द्रियारातीन्दुर्जयानितराश्रमै: । वयं जयेम हेलाभिर्दस्यून्दुर्गपतिर्यथा ॥ २० ॥
കോട്ടാധിപൻ ആക്രമിക്കുന്ന കള്ളന്മാരെ എളുപ്പത്തിൽ ജയിക്കുന്നതുപോലെ, ഭാര്യയുടെ ആശ്രയം കൊണ്ടാൽ മറ്റു ആശ്രമങ്ങളിൽ ജയിക്കാൻ ദുഷ്കരമായ ഇന്ദ്രിയശത്രുക്കളെയും നാം ലഘുവായി ജയിക്കാം।
Verse 21
न वयं प्रभवस्तां त्वामनुकर्तुं गृहेश्वरि । अप्यायुषा वा कार्त्स्न्येन ये चान्ये गुणगृध्नव: ॥ २१ ॥
ഹേ ഗൃഹേശ്വരി, നിനക്കുപോലെ പ്രവർത്തിക്കാൻ ഞങ്ങൾക്ക് കഴിയില്ല; നീ ചെയ്ത ഉപകാരത്തിന് പ്രതിഫലം മുഴുവൻ ആയുസ്സുകൊണ്ടും, മരണാനന്തരവും, നൽകാൻ അസാധ്യം—ഗുണങ്ങളെ ആരാധിക്കുന്നവർക്കും പോലും.
Verse 22
अथापि काममेतं ते प्रजात्यै करवाण्यलम् । यथा मां नातिरोचन्ति मुहूर्तं प्रतिपालय ॥ २२ ॥
എങ്കിലും സന്താനോത്പത്തിക്കായി നിന്റെ ഈ ആഗ്രഹം ഞാൻ ഉടൻ നിറവേറ്റാം. പക്ഷേ മറ്റുള്ളവർ എന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്താതിരിക്കാനായി നീ കുറച്ച് നിമിഷം മാത്രം കാത്തിരിക്കുക।
Verse 23
एषा घोरतमा वेला घोराणां घोरदर्शना । चरन्ति यस्यां भूतानि भूतेशानुचराणि ह ॥ २३ ॥
ഇത് അത്യന്തം അമംഗളമായ സമയം; ഈ വേളയിൽ ഭീകരദർശനമുള്ള ഭൂതങ്ങളും ഭൂതേശ്വരന്റെ നിത്യാനുചരരും ദൃശ്യമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു.
Verse 24
एतस्यां साध्वि सन्ध्यायां भगवान् भूतभावन: । परीतो भूतपर्षद्भिर्वृषेणाटति भूतराट् ॥ २४ ॥
ഹേ സാദ്വീ, ഈ സന്ധ്യാവേളയിൽ ഭൂതഭാവനനായ ഭഗവാൻ ശിവൻ ഭൂതപരിഷത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, തന്റെ വൃഷഭവാഹനത്തിൽ കയറി സഞ്ചരിക്കുന്നു.
Verse 25
श्मशानचक्रानिलधूलिधूम्र- विकीर्णविद्योतजटाकलाप: । भस्मावगुण्ठामलरुक्मदेहो देवस्त्रिभि: पश्यति देवरस्ते ॥ २५ ॥
ശ്മശാനത്തിലെ ചക്രവാതം ഉയർത്തുന്ന പൊടി-പുകകൊണ്ട് ധൂസരമായി ചിതറുന്ന ജടാകലാപമുള്ളവൻ; ഭസ്മം മൂടിയിട്ടും മലിനമില്ലാത്ത ചുവപ്പു-സ്വർണ്ണപ്രഭ ദേഹമുള്ളവൻ—അവൻ നിന്റെ ഭർത്താവിന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ, ത്രിനേത്രനായ ദേവൻ ശിവൻ ആകുന്നു.
Verse 26
न यस्य लोके स्वजन: परो वा नात्यादृतो नोत कश्चिद्विगर्ह्य: । वयं व्रतैर्यच्चरणापविद्धा- माशास्महेऽजां बत भुक्तभोगाम् ॥ २६ ॥
ലോകത്തിൽ അവനു സ്വജനമോ പരജനമോ ഇല്ല; ആരെയും അതിയായി ആദരിക്കുകയുമില്ല, ആരെയും നിന്ദ്യനായി കാണുകയുമില്ല. ഞങ്ങൾ വ്രതങ്ങളോടെ അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് തള്ളപ്പെട്ട അന്നശേഷം ഭക്തിയോടെ സ്വീകരിക്കുന്നു; അവൻ ഉപേക്ഷിച്ചതേ സ്വീകരിക്കുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു.
Verse 27
यस्यानवद्याचरितं मनीषिणो गृणन्त्यविद्यापटलं बिभित्सव: । निरस्तसाम्यातिशयोऽपि यत्स्वयं पिशाचचर्यामचरद्गति: सताम् ॥ २७ ॥
അവിദ്യയുടെ മറ നീക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ജ്ഞാനികൾ പാടുന്ന അനവദ്യചരിതമുള്ളവൻ; അവനു തുല്യനോ അതിശയനോ ആരുമില്ല—എന്നാലും സത്പുരുഷരുടെ പരമഗതിയായ അവൻ, ഭഗവദ്ഭക്തർക്കു ക്ഷേമവും മോക്ഷവും നൽകാൻ സ്വയം പിശാചസദൃശമായ ചര്യ ആചരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.
Verse 28
हसन्ति यस्याचरितं हि दुर्भगा: स्वात्मन्-रतस्याविदुष: समीहितम् । यैर्वस्त्रमाल्याभरणानुलेपनै: श्वभोजनं स्वात्मतयोपलालितम् ॥ २८ ॥
സ്വാത്മസ്വരൂപത്തിൽ രതനായിരിക്കുന്നവനെ അറിയാത്ത ദുര്ഭാഗ്യ മൂഢർ അവന്റെ ചരിതത്തെ പരിഹസിക്കുന്നു. അവർ നായകൾക്ക് ഭക്ഷ്യമായ ഈ ദേഹത്തെ വസ്ത്രം, മാല, ആഭരണം, ലേപനം മുതലായവകൊണ്ട് ‘ഞാൻ’ എന്നു കരുതി പോഷിക്കുന്നു.
Verse 29
ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपाला यत्कारणं विश्वमिदं च माया । आज्ञाकरी यस्य पिशाचचर्या अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ २९ ॥
ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരും അവൻ സ്ഥാപിച്ച ധർമ്മമര്യാദകൾ പാലിക്കുന്നു. ഈ ലോകത്തെ പ്രകടമാക്കുന്ന മായയുടെ അധിപൻ അവൻ തന്നേ. അവന്റെ ആജ്ഞയിൽ നടക്കുന്ന ‘പിശാചചര്യ’ മഹാവിഭുവിന്റെ ലീലയുടെ വെറും അനുകരണമാണ്.
Verse 30
मैत्रेय उवाच सैवं संविदिते भर्त्रा मन्मथोन्मथितेन्द्रिया । जग्राह वासो ब्रह्मर्षेर्वृषलीव गतत्रपा ॥ ३० ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഭർത്താവ് ഇങ്ങനെ അറിയിച്ചു എങ്കിലും, മന്മഥൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ഉന്മത്തമാക്കിയതിനാൽ ദിതി മഹാബ്രാഹ്മണ ഋഷിയുടെ വസ്ത്രം പിടിച്ചു; ലജ്ജയറ്റ വേശ്യയെപ്പോലെ.
Verse 31
स विदित्वाथ भार्यायास्तं निर्बन्धं विकर्मणि । नत्वा दिष्टाय रहसि तयाथोपविवेश हि ॥ ३१ ॥
ഭാര്യയുടെ ഉദ്ദേശം അറിഞ്ഞ് അവൻ നിരോധിത കർമ്മം ചെയ്യേണ്ടിവന്നു. തുടർന്ന് ആരാധ്യമായ വിധിയെ നമസ്കരിച്ചു, അവളോടൊപ്പം രഹസ്യസ്ഥാനത്ത് ശയിച്ചു.
Verse 32
अथोपस्पृश्य सलिलं प्राणानायम्य वाग्यत: । ध्यायञ्जजाप विरजं ब्रह्म ज्योति: सनातनम् ॥ ३२ ॥
അതിനുശേഷം ബ്രാഹ്മണൻ ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ആചമനം നടത്തി, പ്രാണായാമത്തിലൂടെ വാക്കിനെ നിയന്ത്രിച്ചു. പിന്നെ സനാതനമായ നിർമല ബ്രഹ്മജ്യോതിയെ ധ്യാനിച്ച്, വായ്ക്കുള്ളിൽ ഗായത്രി മന്ത്രം ജപിച്ചു.
Verse 33
दितिस्तु व्रीडिता तेन कर्मावद्येन भारत । उपसङ्गम्य विप्रर्षिमधोमुख्यभ्यभाषत ॥ ३३ ॥
ഹേ ഭാരതവംശജാ, ദിതി തന്റെ ദോഷകരമായ പ്രവൃത്തിയിൽ ലജ്ജിച്ചു മുഖം താഴ്ത്തി ഭർത്താവിനരികെ ചെന്നു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 34
दितिरुवाच न मे गर्भमिमं ब्रह्मन् भूतानामृषभोऽवधीत् । रुद्र: पतिर्हि भूतानां यस्याकरवमंहसम् ॥ ३४ ॥
ദിതി പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ഞാൻ ചെയ്ത മഹാപരാധം മൂലം സർവ്വജീവികളുടെ അധിപനായ രുദ്രൻ (ശിവൻ) എന്റെ ഈ ഗർഭത്തെ നശിപ്പിക്കാതിരിക്കണമെന്നു ദയവായി കാക്കുക।
Verse 35
नमो रुद्राय महते देवायोग्राय मीढुषे । शिवाय न्यस्तदण्डाय धृतदण्डाय मन्यवे ॥ ३५ ॥
ഉഗ്രനായ മഹാദേവനും ഭൗതിക ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നവനുമായ മഹാരുദ്രനു ഞാൻ നമസ്കാരം അർപ്പിക്കുന്നു; അവൻ ശിവൻ, ക്ഷമാശീലൻ, എങ്കിലും ക്രോധത്തിൽ ശിക്ഷാദണ്ഡം പ്രയോഗിക്കുന്നവൻ.
Verse 36
स न: प्रसीदतां भामो भगवानुर्वनुग्रह: । व्याधस्याप्यनुकम्प्यानां स्त्रीणां देव: सतीपति: ॥ ३६ ॥
അവൻ ഞങ്ങളോടു പ്രസന്നനാകട്ടെ; അവൻ എന്റെ മച്ചുനൻ—എന്റെ സഹോദരി സതിയുടെ ഭർത്താവ്. അവൻ എല്ലാ സ്ത്രീകളുടെയും ആരാധ്യദേവനും അത്യന്തം കരുണാമയനും ആകുന്നു; കാരണം സ്ത്രീകൾ അശിഷ്ട വേട്ടക്കാരനാലും പോലും കരുണാർഹരായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 37
मैत्रेय उवाच स्वसर्गस्याशिषं लोक्यामाशासानां प्रवेपतीम् । निवृत्तसन्ध्यानियमो भार्यामाह प्रजापति: ॥ ३७ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—മക്കളുടെ ലോകക്ഷേമം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്, ഭർത്താവ് കോപിച്ചുവെന്ന ഭയത്തിൽ വിറച്ച ഭാര്യയോട്, സന്ധ്യാവന്ദനനിയമത്തിൽ നിന്ന് വിരമിച്ച പ്രജാപതി കശ്യപൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 38
कश्यप उवाच अप्रायत्यादात्मनस्ते दोषान्मौहूर्तिकादुत । मन्निदेशातिचारेण देवानां चातिहेलनात् ॥ ३८ ॥
പണ്ഡിതനായ കശ്യപൻ പറഞ്ഞു: നിന്റെ മനസ്സിന്റെ അശുദ്ധി, ഈ പ്രത്യേക സമയത്തിന്റെ ദോഷം, എന്റെ നിർദ്ദേശങ്ങളോടുള്ള അവഗണന, ദേവന്മാരോടുള്ള അനാദരവ് എന്നിവയാൽ എല്ലാം അശുഭകരമായിരിക്കുന്നു.
Verse 39
भविष्यतस्तवाभद्रावभद्रे जाठराधमौ । लोकान् सपालांस्त्रींश्चण्डि मुहुराक्रन्दयिष्यत: ॥ ३९ ॥
അഹങ്കാരിയായ സ്ത്രീയേ, നിന്റെ ഈ നിന്ദ്യമായ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് രണ്ട് നീചരായ പുത്രന്മാർ ജനിക്കും. നിർഭാഗ്യവതി, അവർ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ലോകപാലകരെയും നിരന്തരം കരയിപ്പിക്കും!
Verse 40
प्राणिनां हन्यमानानां दीनानामकृतागसाम् । स्त्रीणां निगृह्यमाणानां कोपितेषु महात्मसु ॥ ४० ॥
അവർ പാവപ്പെട്ടവരും നിരപരാധികളുമായ ജീവികളെ കൊല്ലുകയും, സ്ത്രീകളെ പീഡിപ്പിക്കുകയും, മഹാത്മാക്കളെ കോപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും.
Verse 41
तदा विश्वेश्वर: क्रुद्धो भगवाल्लोकभावन: । हनिष्यत्यवतीर्यासौ यथाद्रीन् शतपर्वधृक् ॥ ४१ ॥
ആ സമയത്ത്, എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളുടെയും ക്ഷേമകാംക്ഷിയും പ്രപഞ്ചനാഥനുമായ ഭഗവാൻ അവതരിക്കുകയും, ഇന്ദ്രൻ വജ്രായുധം കൊണ്ട് പർവ്വതങ്ങളെ തകർക്കുന്നതുപോലെ അവരെ വധിക്കുകയും ചെയ്യും.
Verse 42
दितिरुवाच वधं भगवता साक्षात्सुनाभोदारबाहुना । आशासे पुत्रयोर्मह्यं मा क्रुद्धाद्ब्राह्मणाद्प्रभो ॥ ४२ ॥
ദിതി പറഞ്ഞു: സുദർശന ചക്രമേന്തിയ ഭഗവാന്റെ തൃക്കൈകളാൽ എന്റെ പുത്രന്മാർ വധിക്കപ്പെടുന്നത് വളരെ നല്ലതാണ്. ഓ പ്രഭോ, ബ്രാഹ്മണ ഭക്തരുടെ കോപത്താൽ അവർ ഒരിക്കലും കൊല്ലപ്പെടാതിരിക്കട്ടെ.
Verse 43
न ब्रह्मदण्डदग्धस्य न भूतभयदस्य च । नारकाश्चानुगृह्णन्ति यां यां योनिमसौ गत: ॥ ४३ ॥
ബ്രാഹ്മണദണ്ഡത്തിൽ ദഗ്ധനായി സദാ ജീവഭയത്തിൽ കഴിയുന്നവൻ ഏത് ഏത് യോണിയിലേക്കു പോയാലും അവിടെ നരകവാസികളും അവനെ അനുഗ്രഹിക്കുകയില്ല; ആ യോണിയിലെ ജീവികളും അല്ല.
Verse 44
कश्यप उवाच कृतशोकानुतापेन सद्य: प्रत्यवमर्शनात् । भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चादरात् ॥ ४४ ॥ पुत्रस्यैव च पुत्राणां भवितैक: सतां मत: । गास्यन्ति यद्यश: शुद्धं भगवद्यशसा समम् ॥ ४५ ॥
കാശ്യപൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ ശോകവും അനുതാപവും തൽക്ഷണമായ ശരിയായ ആലോചനയും മൂലം, കൂടാതെ പരമഭഗവാനിൽ അചഞ്ചല വിശ്വാസവും മഹാദേവനോടും എന്നോടും ഉള്ള ഭക്തിപൂർണ്ണ ആദരവും കാരണം (ഈ ഫലം ലഭിക്കും).
Verse 45
कश्यप उवाच कृतशोकानुतापेन सद्य: प्रत्यवमर्शनात् । भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चादरात् ॥ ४४ ॥ पुत्रस्यैव च पुत्राणां भवितैक: सतां मत: । गास्यन्ति यद्यश: शुद्धं भगवद्यशसा समम् ॥ ४५ ॥
നിന്റെ പുത്രന്റെ പുത്രന്മാരിൽ ഒരാൾ (പ്രഹ്ലാദൻ) സത്സംഗത്തിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ഭഗവാനാൽ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട ഭക്തനാകും; അവന്റെ ശുദ്ധമായ യശസ് ഭഗവാന്റെ യശസ്സിനൊപ്പമായി പാടപ്പെടും.
Verse 46
योगैर्हेमेव दुर्वर्णं भावयिष्यन्ति साधव: । निर्वैरादिभिरात्मानं यच्छीलमनुवर्तितुम् ॥ ४६ ॥
യോഗപ്രക്രിയകൾ ദുർവർണ്ണമായ സ്വർണ്ണത്തെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതുപോലെ, സാദ്ധുക്കൾ അവന്റെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ പിന്തുടരാൻ നിർവൈരത മുതലായ ഗുണങ്ങൾ അഭ്യസിച്ച് തങ്ങളെ അവന്റെ ശീലത്തിന് അനുസരിച്ച് രൂപപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിക്കും.
Verse 47
यत्प्रसादादिदं विश्वं प्रसीदति यदात्मकम् । स स्वदृग्भगवान् यस्य तोष्यतेऽनन्यया दृशा ॥ ४७ ॥
ആരുടെ പ്രസാദത്താൽ—അവന്റെ തന്നെ സ്വരൂപമായ ഈ വിശ്വം—പ്രസന്നമാകുന്നുവോ, ആ സ്വദൃഗ് ഭഗവാൻ, അവനെക്കാൾ വേറൊന്നും ആഗ്രഹിക്കാത്ത ഭക്തനിൽ സന്തുഷ്ടനാകുന്നു.
Verse 48
स वै महाभागवतो महात्मा महानुभावो महतां महिष्ठ: । प्रवृद्धभक्त्या ह्यनुभाविताशये निवेश्य वैकुण्ठमिमं विहास्यति ॥ ४८ ॥
അവൻ പരമഭാഗവതനായ മഹാത്മാവ്, മഹാപ്രഭാവശാലിയും മഹാത്മാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ആയിരിക്കും. പരിപക്വ ഭക്തിയാൽ പരമാനന്ദത്തിൽ നിലകൊണ്ട് ദേഹം വിട്ട് വൈകുണ്ഠധാമം പ്രാപിക്കും.
Verse 49
अलम्पट: शीलधरो गुणाकरो हृष्ट: परर्द्ध्या व्यथितो दु:खितेषु । अभूतशत्रुर्जगत: शोकहर्ता नैदाघिकं तापमिवोडुराज: ॥ ४९ ॥
അവൻ ലാഭലോഭമില്ലാത്തവൻ, ശീലധരൻ, സകല സദ്ഗുണങ്ങളുടെയും നിധി. മറ്റുള്ളവരുടെ സമൃദ്ധിയിൽ സന്തോഷിക്കുകയും ദുഃഖിതരുടെ ദുഃഖത്തിൽ വേദനിക്കുകയും ചെയ്യും; അവനു ശത്രുക്കൾ ഉണ്ടാകില്ല. വേനൽചൂടിന് ശേഷം ശീതളചന്ദ്രനെപ്പോലെ, സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ശോകം അവൻ അകറ്റും.
Verse 50
अन्तर्बहिश्चामलमब्जनेत्रं स्वपूरुषेच्छानुगृहीतरूपम् । पौत्रस्तव श्रीललनाललामं द्रष्टा स्फुरत्कुण्डलमण्डिताननम् ॥ ५० ॥
നിന്റെ പൗത്രൻ അകത്തും പുറത്തും എല്ലായിടത്തും നിർമ്മല പദ്മനേത്രനായ പരമപുരുഷനെ ദർശിക്കും; ഭക്തന്റെ ഇച്ഛാനുസരിച്ച് രൂപം അനുഗ്രഹിക്കുന്ന അവന്റെ പ്രിയതമേ ശ്രീലക്ഷ്മീ. മിന്നുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അവന്റെ മുഖം അവൻ കാണും.
Verse 51
मैत्रेय उवाच श्रुत्वा भागवतं पौत्रममोदत दितिर्भृशम् । पुत्रयोश्च वधं कृष्णाद्विदित्वासीन्महामना: ॥ ५१ ॥
മൈത്രേയ ഋഷി പറഞ്ഞു: തന്റെ പൗത്രൻ മഹാഭാഗവതനാകും എന്നും തന്റെ പുത്രന്മാരുടെ വധം ശ്രീകൃഷ്ണൻ ചെയ്യും എന്നും കേട്ടപ്പോൾ ദിതി അത്യന്തം സന്തോഷചിത്തയായി।
Frequently Asked Questions
Sandhyā is traditionally reserved for purification and worship (evening rites), and the Bhagavatam frames it as a liminal time when subtle influences are intensified. Kaśyapa’s warning teaches that dharma includes right timing (kāla), not only right action. Diti’s insistence, driven by kāma, becomes the narrative cause for inauspicious progeny—showing how desire coupled with neglect of sacred timing can ripple into cosmic disturbance, later requiring the Lord’s avatāra intervention (poṣaṇa).
The chapter provides the genealogical and moral prehistory: Hiraṇyākṣa’s birth is traced to Diti’s transgression of propriety and timing, resulting in two asura sons destined to oppress the worlds. Kaśyapa foretells that the Supreme Lord will descend to kill them, directly linking their emergence to the necessity of the Varāha līlā. Thus, the fight is not random heroism; it is the Lord’s protective response (poṣaṇa) to restore balance when demoniac power rises.
Kaśyapa presents Śiva as unparalleled yet often misunderstood: externally ash-covered and cremation-ground-associated, but internally self-situated and spiritually pure. The description instructs readers not to judge transcendence by external symbols and clarifies Śiva’s role as a great controller connected to material energy while remaining a foremost devotee and benefactor. This framing also explains why offending sacred order at sandhyā is serious—Śiva’s presence symbolizes the potency of that time and the consequences of irreverence.
The Bhagavatam emphasizes that bhakti is independent and supremely purifying, not mechanically determined by birth. Kaśyapa’s boon indicates that Diti’s repentance, faith in the Supreme Lord, and respect for Śiva and her husband mitigate the inauspicious outcome, allowing a luminous devotee to arise within the same line. Theologically, this demonstrates the Lord’s sovereignty over karma and His capacity to manifest devotion anywhere, making Prahlāda a paradigmatic example of devotion transcending circumstance.