Adhyaya 11

Verse 1

मैत्रेय उवाच चरम: सद्विशेषाणामनेकोऽसंयुत: सदा । परमाणु: स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यत: ॥ १ ॥

മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഭൗതിക വിശേഷങ്ങളുടെ അന്തിമ തത്ത്വം പരമാണുവാണ്; അത് എപ്പോഴും അനേകം, അവിഭാജ്യ, അസംയുക്തമായി നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനെയാണ് പരമാണുവെന്ന് അറിയേണ്ടത്; കാരണം ദേഹം ഒന്നാണെന്ന ഭ്രമം മനുഷ്യർക്കു അതിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. എല്ലാ രൂപങ്ങളും ലയിച്ച ശേഷവും അത് സൂക്ഷ്മസ്വരൂപത്തിൽ നിലനിൽക്കും.

Verse 2

सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् । कैवल्यं परममहानविशेषो निरन्तर: ॥ २ ॥

സത്-തത്ത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന പദാർത്ഥം തന്റെ സ്വരൂപത്തിൽ ഭേദമില്ലാതെ നിരന്തര ഏകത്വമായി നിലനിൽക്കുന്നതാണ് പരമ മഹത്തായ കൈവല്യം. ദേഹാദി ഭേദങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും, പരമാണുക്കളാണ് സമസ്ത വ്യക്ത ജഗത്തിന്റെ പൂർണ്ണ പ്രകടനത്തിന്റെ ആധാരം.

Verse 3

एवं कालोऽप्यनुमित: सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम । संस्थानभुक्त्या भगवानव्यक्तो व्यक्तभुग्विभु: ॥ ३ ॥

ഹേ സത്തമാ! സൂക്ഷ്മവും സ്ഥൂലവുമായ ദേഹസമൂഹങ്ങളുടെ സംയോഗ-വിയോഗ ഗതിയെ അളന്ന് കാലത്തെ അനുമാനിക്കാം. ആ കാലം ഭഗവാൻ ഹരിയുടെ ശക്തിയാണ്; അവൻ അവ്യക്തനായിട്ടും എല്ലാ ചലനങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന, വ്യക്ത ജഗത്തിന്റെ ഭോക്താവായ സർവ്വവ്യാപി വിഭു.

Verse 4

स काल: परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् । सतोऽविशेषभुग्यस्तु स काल: परमो महान् ॥ ४ ॥

ഒരു നിർദ്ദിഷ്ട പരമാണു-സ്ഥലത്തെ ആവരണം ചെയ്യുന്ന കാലമാണ് പരമാണു-കാലം. അവ്യക്തമായ പരമാണുസമഷ്ടിയുടെ അവിശേഷാവസ്ഥയെ മുഴുവനായി വ്യാപിച്ച് ആധിപത്യം പുലർത്തുന്ന കാലമാണ് പരമ മഹത്തായ മഹാകാലം.

Verse 5

अणुर्द्वौ परमाणु स्यात्त्रसरेणुस्त्रय: स्मृत: । जालार्करश्म्यवगत: खमेवानुपतन्नगात् ॥ ५ ॥

രണ്ട് അണുക്കൾ ചേർന്നാൽ ഒരു പരമാണു; മൂന്ന് പരമാണുക്കൾ ചേർന്നാൽ അതിനെ ത്രസരെണു എന്നു പറയുന്നു. ജാലകജാലിയുടെ രന്ധ്രങ്ങളിലൂടെ കടന്നുവരുന്ന സൂര്യകിരണങ്ങളിൽ ഈ ത്രസരെണു ദൃശ്യമാകുന്നു; അത് ആകാശത്തേക്ക് ഉയരുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.

Verse 6

त्रसरेणुत्रिकं भुङ्क्ते य: काल: स त्रुटि: स्मृत: । शतभागस्तु वेध: स्यात्तैस्त्रिभिस्तु लव: स्मृत: ॥ ६ ॥

മൂന്ന് ത്രസരെണുക്കൾ ഒന്നാകാൻ എടുക്കുന്ന കാലമാണ് ത്രുടി. നൂറ് ത്രുടികൾ ചേർന്നാൽ ഒരു വേധ; മൂന്ന് വേധകൾ ചേർന്നാൽ ഒരു ലവ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 7

निमेषस्त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस्ते त्रय: क्षण: । क्षणान् पञ्च विदु: काष्ठां लघु ता दश पञ्च च ॥ ७ ॥

മൂന്ന് ലവങ്ങളുടെ കാലം ഒരു നിമേഷം; മൂന്ന് നിമേഷങ്ങൾ ചേർന്ന് ഒരു ക്ഷണം. അഞ്ച് ക്ഷണങ്ങൾ ഒരു കാഷ്ഠാ; പതിനഞ്ച് കാഷ്ഠകൾ ഒരു ലഘു ആകുന്നു.

Verse 8

लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका । ते द्वे मुहूर्त: प्रहर: षड्याम: सप्त नृणाम् ॥ ८ ॥

പതിനഞ്ച് ലഘുക്കൾ ചേർന്ന് ഒരു നാഡിക (ദണ്ഡ) ആകുന്നു. രണ്ട് ദണ്ഡങ്ങൾ ഒരു മുഹൂർത്തം; മനുഷ്യഗണനയിൽ ആറോ ഏഴോ ദണ്ഡങ്ങൾ ഒരു പ്രഹരം (യാമം).

Verse 9

द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलै: । स्वर्णमाषै: कृतच्छिद्रं यावत्प्रस्थजलप्लुतम् ॥ ९ ॥

നാഡിക (ദണ്ഡ) അളക്കാനുള്ള പാത്രം സാഡെ ആറു പലം ഭാരമുള്ള ചെമ്പുപാത്രമായി ഒരുക്കുന്നു. അതിൽ നാല് വിരൽ നീളവും നാല് മാഷ ഭാരവും ഉള്ള സ്വർണശലാകകൊണ്ട് ഒരു തുളയിടുന്നു; വെള്ളത്തിൽ വെച്ചപ്പോൾ പാത്രം നിറഞ്ഞ് ഒഴുകുവോളം ഉള്ള സമയമാണ് ഒരു ദണ്ഡം.

Verse 10

यामाश्चत्वारश्चत्वारो मर्त्यानामहनी उभे । पक्ष: पञ्चदशाहानि शुक्ल: कृष्णश्च मानद ॥ १० ॥

മർത്ത്യരുടെ പകലിൽ നാല് പ്രഹരങ്ങൾ (യാമങ്ങൾ)യും രാത്രിയിൽ കൂടി നാല് പ്രഹരങ്ങളും എന്നു കണക്കാക്കുന്നു. അതുപോലെ പതിനഞ്ച് ദിനരാത്രങ്ങൾ ഒരു പക്ഷം; മാസത്തിൽ ശുക്ലവും കൃഷ്ണവും എന്ന രണ്ട് പക്ഷങ്ങൾ ഉണ്ട്.

Verse 11

तयो: समुच्चयो मास: पितृणां तदहर्निशम् । द्वौ तावृतु: षडयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि ॥ ११ ॥

ശുക്ല-കൃഷ്ണ പക്ഷങ്ങളുടെ കൂട്ടം ഒരു മാസം; പിതൃലോകത്തിൽ അതേ ഒരു പകലും രാത്രിയും ആകുന്നു. അങ്ങനെ രണ്ട് മാസം ചേർന്ന് ഒരു ഋതു; ആറു മാസം ചേർന്ന് സൂര്യന്റെ ദക്ഷിണായനവും ഉത്തരായനവും എന്ന അയം രൂപപ്പെടുന്നു.

Verse 12

अयने चाहनी प्राहुर्वत्सरो द्वादश स्मृत: । संवत्सरशतं नृणां परमायुर्निरूपितम् ॥ १२ ॥

ദേവന്മാരുടെ ഒരു പകലും രാത്രിയും രണ്ട് അയനങ്ങളുടെ സംഗമമാണെന്ന് പറയുന്നു; ആ പകൽ-രാത്രികളുടെ കൂട്ടം മനുഷ്യർക്കൊരു പൂർണ്ണ സംവത്സരമാണ്. മനുഷ്യന്റെ പരമ ആയുസ്സ് നൂറു വർഷമെന്ന് നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 13

ग्रहर्क्षताराचक्रस्थ: परमाण्वादिना जगत् । संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिषो विभु: ॥ १३ ॥

ഗ്രഹങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളും താരകളും ജ്യോതിഷ്പിണ്ഡങ്ങളും പരമാണുവുകളുമടങ്ങിയ സർവ്വജഗത്തും തത്തത് ഭ്രമണപഥങ്ങളിൽ ചുറ്റുന്നു; നിത്യകാലരൂപമായി പ്രത്യക്ഷനായ സർവ്വവ്യാപിയായ പരമേശ്വരന്റെ നിയോഗത്താൽ അവ സംവത്സരചക്രം പൂർത്തിയാക്കുന്നു.

Verse 14

संवत्सर: परिवत्सर इडावत्सर एव च । अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरैवं प्रभाष्यते ॥ १४ ॥

സംവത്സര, പരിവത്സര, ഇഡാവത്സര, അനുവത്സര, വത്സര—ആകാശമണ്ഡലത്തിലെ സൂര്യ-ചന്ദ്ര-താരാദികളുടെ ഗതിചക്രങ്ങൾക്ക് ഈ അഞ്ചു നാമങ്ങളാണെന്ന് വിദുരൻ പറഞ്ഞു.

Verse 15

य: सृज्यशक्तिमुरुधोच्छ्‌वसयन् स्वशक्त्या पुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेद: । कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर्वितन्वं- स्तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय ॥ १५ ॥

ഓ വിദുരാ! സൂര്യൻ തന്റെ സ്വശക്തിയാൽ സർവ്വജീവികളിലും ജീവശക്തി ഉണർത്തുന്നു. ഭൗതികാസക്തിയുടെ മോഹത്തിൽ നിന്ന് വിടുവിക്കാനായി അവൻ എല്ലാവരുടെയും ആയുസ്സ് ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു; യജ്ഞാദി കൃത്യങ്ങളാൽ സ്വർഗ്ഗാരോഹണപഥം വിപുലമാക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ആകാശത്തിൽ മഹാവേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന കാലരൂപനായ സൂര്യനു ഓരോ അഞ്ചു വർഷത്തിലൊരിക്കൽ എല്ലാ പൂജാസാമഗ്രികളോടും കൂടി അർഘ്യ-ബലി അർപ്പിക്കണം.

Verse 16

विदुर उवाच पितृदेवमनुष्याणामायु: परमिदं स्मृतम् । परेषां गतिमाचक्ष्व ये स्यु:कल्पाद् बहिर्विद: ॥ १६ ॥

വിദുരൻ പറഞ്ഞു: പിതൃലോകം, ദേവലോകം, മനുഷ്യർ—ഇവരുടെ ആയുസ്സിന്റെ പരിധി ഞാൻ പരമമായി ഗ്രഹിച്ചു. ഇനി ദയവായി കല്പത്തിന്റെ പരിധിക്കപ്പുറമുള്ള മഹാവിദ്വാന്മാരായ ജീവികളുടെ ആയുസ്സ് അറിയിക്കണമേ.

Verse 17

भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु । विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुषा ॥ १७ ॥

ഹേ മഹാഭാഗ! ഭഗവാന്റെ കാലരൂപമായ നിത്യകാലത്തിന്റെ ഗതി നിങ്ങൾ അറിയുന്നു. യോഗദിവ്യദൃഷ്ടിയുടെ ശക്തിയാൽ ആത്മസാക്ഷാത്കാരിയായി സർവ്വവിശ്വവും നിങ്ങൾ ദർശിക്കുന്നു.

Verse 18

मैत्रेय उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्द्वादशभिर्वर्षै: सावधानं निरूपितम् ॥ १८ ॥

മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിദുരാ! കൃത, ത്രേതാ, ദ്വാപര, കലി എന്ന നാല് യുഗങ്ങളെയാണ് ചതുര്യുഗം എന്നു വിളിക്കുന്നത്. ഇവയുടെ ആകെ കാലം ദേവവർഷത്തിൽ പന്ത്രണ്ടായിരം വർഷം എന്നു നിർണ്ണയിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 19

चत्वारि त्रीणि द्वै चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । संख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च ॥ १९ ॥

ക്രമമായി കൃതയുഗത്തിൽ നാല്, ത്രേതയിൽ മൂന്ന്, ദ്വാപരത്തിൽ രണ്ട്, കലിയിൽ ഒന്ന്—ആയിരങ്ങളുടെ എണ്ണം; നൂറുകളുടെ എണ്ണം അതിന്റെ ഇരട്ടം. അതിനാൽ കൃതം 4800, ത്രേതാ 3600, ദ്വാപരം 2400, കലി 1200 ദേവവർഷങ്ങൾ.

Verse 20

सन्ध्यासन्ध्यांशयोरन्तर्य: काल: शतसंख्ययो: । तमेवाहुर्युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते ॥ २० ॥

ഓരോ യുഗത്തിനും മുമ്പും ശേഷവും ഉള്ള സംക്രമണകാലം—മുൻപറഞ്ഞപോലെ ഏതാനും നൂറു വർഷങ്ങൾ—ജ്യോതിശ്ശാസ്ത്രജ്ഞർ ‘യുഗസന്ധ്യ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. ആ കാലങ്ങളിൽ വിവിധ ധർമ്മകർമ്മങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 21

धर्मश्चतुष्पान्मनुजान् कृते समनुवर्तते । स एवान्येष्वधर्मेण व्येति पादेन वर्धता ॥ २१ ॥

ഹേ വിദുരാ! കൃതയുഗത്തിൽ ധർമ്മം നാലു പാദങ്ങളോടെ മനുഷ്യരിൽ പൂർണ്ണമായി നിലനിന്നു; എന്നാൽ മറ്റു യുഗങ്ങളിൽ അധർമ്മം വർധിക്കുമ്പോൾ ധർമ്മം ഓരോ പാദം വീതം ക്ഷയിക്കുന്നു.

Verse 22

त्रिलोक्या युगसाहस्रं बहिराब्रह्मणो दिनम् । तावत्येव निशा तात यन्निमीलति विश्वसृक् ॥ २२ ॥

ത്രിലോകങ്ങൾ (സ്വർഗ്ഗം, മർത്ത്യം, പാതാളം)ക്കു പുറത്തുള്ള ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ നാല് യുഗങ്ങളുടെ ആയിരമടങ്ങ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിനമാണ്. അത്രതന്നെ ബ്രഹ്മരാത്രി; അപ്പോൾ വിശ്വസൃഷ്ടാവ് നിദ്രയിൽ നിമീലിക്കുന്നു.

Verse 23

निशावसान आरब्धो लोककल्पोऽनुवर्तते । यावद्दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश्चतुर्दश ॥ २३ ॥

ബ്രഹ്മരാത്രി അവസാനിച്ച ശേഷം ബ്രഹ്മദിനത്തിൽ ലോകകൽപം ആരംഭിച്ച് തുടരുന്നു; ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മന്റെ ദിനകാലത്തിൽ ക്രമമായി പതിനാലു മനുക്കൾ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ കാലം അനുഭവിക്കുന്നതുവരെ അത് നിലനിൽക്കും.

Verse 24

स्वं स्वं कालं मनुर्भुङ्क्ते साधिकां ह्येकसप्ततिम् ॥ २४ ॥

ഓരോ മനുവും തന്റെ തന്റെ കാലം അനുഭവിക്കുന്നു—നാല് യുഗങ്ങളുടെ എഴുപത്തൊന്ന് ചക്രങ്ങളെക്കാൾ അല്പം അധികം.

Verse 25

मन्वन्तरेषु मनवस्तद्वंश्या ऋषय: सुरा: । भवन्ति चैव युगपत्सुरेशाश्चानु ये च तान् ॥ २५ ॥

ഓരോ മന്വന്തരത്തിന്റെ ലയത്തിനു ശേഷം അടുത്ത മനു ക്രമമായി വരുന്നു; വിവിധ ലോകങ്ങളെ ഭരിക്കുന്ന അവന്റെ വംശജരും കൂടെ വരുന്നു. എന്നാൽ സപ്തർഷികൾ, ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാർ, അവരുടെ അനുചരന്മാരായ ഗന്ധർവാദികൾ എന്നിവ മനുവിനോടൊപ്പം ഒരേ സമയം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.

Verse 26

एष दैनन्दिन: सर्गो ब्राह्मस्त्रैलोक्यवर्तन: । तिर्यङ्‌नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्मभि: ॥ २६ ॥

ഇത് ബ്രഹ്മദിനത്തിലെ ദൈനന്ദിന സൃഷ്ടിയാണ്; ഇതിൽ ത്രിലോകങ്ങൾ (സ്വർഗ്ഗം, മർത്ത്യം, പാതാളം) ചക്രണം ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ തന്നെയാണ് തിര്യക് (മൃഗങ്ങൾ), മനുഷ്യർ, പിതൃകൾ, ദേവന്മാർ എന്നിവർ കർമാനുസാരം ഉദ്ഭവിക്കുകയും ലയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്.

Verse 27

मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत्सत्त्वं स्वमूर्तिभि: । मन्वादिभिरिदं विश्वमवत्युदितपौरुष: ॥ २७ ॥

ഓരോ മന്വന്തരത്തിലും ഭഗവാൻ തന്റെ അന്തരംഗശക്തി വെളിപ്പെടുത്തി മനു മുതലായ രൂപങ്ങളിൽ അവതരിക്കുന്നു; പ്രസ്ഫുടമായ പരാക്രമത്തോടെ ഈ വിശ്വത്തെ പരിപാലിക്കുന്നു।

Verse 28

तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रम: । कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये ॥ २८ ॥

ദിനാന്ത്യത്തിൽ തമോഗുണത്തിന്റെ അല്പഭാഗത്തിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ വിശ്വത്തിന്റെ പ്രബല പ്രവർത്തനം അടക്കപ്പെടുന്നു; കാലത്തിന്റെ അധീനതയിൽ അനവധി ജീവികൾ ആ ലയത്തിൽ ലീനരായി, എല്ലാം നിശ്ശബ്ദമാകുന്നു।

Verse 29

तमेवान्वपिधीयन्ते लोको भूरादयस्त्रय: । निशायामनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम् ॥ २९ ॥

ബ്രഹ്മാവിന്റെ രാത്രി വന്നാൽ ഭൂഃ മുതലായ മൂന്ന് ലോകങ്ങളും കാഴ്ചയിൽ നിന്ന് മറഞ്ഞുപോകുന്നു; സാധാരണ രാത്രിപോലെ സൂര്യചന്ദ്രന്മാരുടെ തേജസ്സും മങ്ങിപ്പോകുന്നു।

Verse 30

त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या सङ्कर्षणाग्निना । यान्त्यूष्मणा महर्लोकाज्जनं भृग्वादयोऽर्दिता: ॥ ३० ॥

സങ്കർഷണന്റെ വായിൽ നിന്നുയരുന്ന അഗ്നിശക്തിയാൽ താഴെയുള്ള മൂന്ന് ലോകങ്ങൾ ദഹിക്കുമ്പോൾ, ആ ഭീകര ഉഷ്ണതയിൽ പീഡിതരായ ഭൃഗു മുതലായ മഹർലോകവാസി മഹർഷിമാർ ജനലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു।

Verse 31

तावत्‍त्रिभुवनं सद्य: कल्पान्तैधितसिन्धव: । प्लावयन्त्युत्कटाटोपचण्डवातेरितोर्मय: ॥ ३१ ॥

പ്രളയാരംഭത്തിൽ കല്പാന്തത്തിൽ പൊങ്ങിയ സമുദ്രങ്ങൾ ഉടൻ തന്നെ ഉയർന്ന് ത്രിഭുവനത്തെ മുങ്ങിക്കുന്നു; ഉഗ്രമായ കൊടുങ്കാറ്റ് ഉണർത്തിയ ഭീകര തരംഗങ്ങൾ നിമിഷങ്ങൾക്കകം എല്ലാം ജലമയമാക്കുന്നു।

Verse 32

अन्त: स तस्मिन् सलिल आस्तेऽनन्तासनो हरि: । योगनिद्रानिमीलाक्ष: स्तूयमानो जनालयै: ॥ ३२ ॥

അനന്തശയനമായ അനന്താസനത്തിൽ ജലത്തിൽ ശ്രീഹരി യോഗനിദ്രയിൽ കണ്ണുകൾ അടച്ച് ശയിക്കുന്നു. ജനലോകവാസികൾ കൈകൂപ്പി അവന്റെ മഹിമ സ്തുതിക്കുന്നു.

Verse 33

एवंविधैरहोरात्रै: कालगत्योपलक्षितै: । अपक्षितमिवास्यापि परमायुर्वय: शतम् ॥ ३३ ॥

ഇങ്ങനെ കാലഗതിയാൽ രേഖപ്പെടുന്ന അഹോരാത്രികളുടെ പ്രവാഹത്തിൽ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആയുസ്സ് ക്ഷയിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാദികൾക്കും ലോകകാലമാനത്തിൽ പരമായുസ്സ് നൂറു വർഷം മാത്രമെന്നു പറയുന്നു.

Verse 34

यदर्धमायुषस्तस्य परार्धमभिधीयते । पूर्व: परार्धोऽपक्रान्तो ह्यपरोऽद्य प्रवर्तते ॥ ३४ ॥

ബ്രഹ്മാവിന്റെ നൂറുവർഷത്തെ ആയുസ്സ് രണ്ട് ഭാഗങ്ങളായി—ആദ്യ പരാർധവും രണ്ടാം പരാർധവും—വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു. ആദ്യ പരാർധം കഴിഞ്ഞു; രണ്ടാം പരാർധം ഇപ്പോൾ പ്രവഹിക്കുന്നു.

Verse 35

पूर्वस्यादौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महानभूत् । कल्पो यत्राभवद्ब्रह्मा शब्दब्रह्मेति यं विदु: ॥ ३५ ॥

ആദ്യ പരാർധത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ‘ബ്രാഹ്മ-കൽപ’ എന്ന മഹാകൽപം ഉണ്ടായി; അതിൽ ബ്രഹ്മാവ് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ബ്രഹ്മജനനത്തോടൊപ്പം തന്നെ വേദങ്ങൾ ‘ശബ്ദബ്രഹ്മ’ രൂപത്തിൽ ഒരുമിച്ച് ഉദിച്ചു എന്നു പണ്ഡിതർ പറയുന്നു.

Verse 36

तस्यैव चान्ते कल्पोऽभूद् यं पाद्ममभिचक्षते । यद्धरेर्नाभिसरस आसील्लोकसरोरुहम् ॥ ३६ ॥

അതേ ബ്രാഹ്മ-കൽപത്തിന്റെ അവസാനം ‘പാദ്മ-കൽപ’ം ഉണ്ടായി എന്നു പറയുന്നു. ആ കൽപത്തിൽ ഹരിയുടെ നാഭി-സരസ്സായ ജലസംഭാരത്തിൽ നിന്ന് ലോകപദ്മമായ വിശ്വകമലം ഉദിച്ചു.

Verse 37

अयं तु कथित: कल्पो द्वितीयस्यापि भारत । वाराह इति विख्यातो यत्रासीच्छूकरो हरि: ॥ ३७ ॥

ഹേ ഭാരതവംശജനേ! ഇത് ബ്രഹ്മായുസ്സിന്റെ ദ്വിതീയ പരാർദ്ധത്തിലെ കല്പമെന്നും പറയുന്നു; അതിൽ ഹരി ശൂകര (വരാഹ) അവതാരമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതിനാൽ ‘വാരാഹ-കല്പം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം.

Verse 38

कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते । अव्याकृतस्यानन्तस्य ह्यनादेर्जगदात्मन: ॥ ३८ ॥

‘ദ്വി-പരാർദ്ധ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഈ കാലപരിമാണം, അവ്യക്തനും അനന്തനും അനാദിയും ജഗദാത്മാവുമായ പരമപുരുഷനു ഒരു നിമിഷംപോലെ മാത്രമേ കണക്കാക്കപ്പെടൂ.

Verse 39

कालोऽयं परमाण्वादिर्द्विपरार्धान्त ईश्वर: । नैवेशितुं प्रभुर्भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम् ॥ ३९ ॥

ഈ ശാശ്വതകാലം പരമാണുവിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മായുസ്സിന്റെ ദ്വി-പരാർദ്ധാന്തം വരെ എല്ലാ അളവുകളെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നു; എങ്കിലും അത് പരമപ്രഭുവിന്റെ അധീനമാണ്. കാലം ദേഹാഭിമാനികളായ ജീവന്മാരെയേ—സത്യലോകം മുതലായ ഉയർന്ന ലോകങ്ങൾ വരെ—വശപ്പെടുത്തുകയുള്ളൂ.

Verse 40

विकारै: सहितो युक्तैर्विशेषादिभिरावृत: । आण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृत: ॥ ४० ॥

എട്ട് ഭൗതിക തത്ത്വങ്ങളുടെ വികാരങ്ങളാൽ യുക്തവും, വിശേഷാദി ആവരണങ്ങളാൽ പൊതിഞ്ഞതുമായ ഈ അണ്ഡകോശം പുറംവശത്ത് അമ്പത് കോടി യോജന വരെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 41

दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्ट: परमाणुवत् । लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डराशय: ॥ ४१ ॥

അവിടെ ഓരോ ആവരണവും മുൻപത്തേതിനെക്കാൾ പത്തിരട്ടി കട്ടിയുള്ളതാണ്; അകത്ത് അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന അനേകം കോടി ബ്രഹ്മാണ്ഡസമൂഹങ്ങൾ ഒരു മഹാസമുച്ചയത്തിൽ പരമാണുക്കളെപ്പോലെ ദൃശ്യമാകുന്നു.

Verse 42

तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम परं साक्षात्पुरुषस्य महात्मन: ॥ ४२ ॥

അതുകൊണ്ട് പരമപുരുഷോത്തമനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ സർവ്വ കാരണങ്ങളുടെയും മൂലകാരണമെന്നു പ്രസിദ്ധൻ. അതിനാൽ വിഷ്ണുവിന്റെ പരമധാമം സംശയമില്ലാതെ നിത്യമാണ്; അതേ ധാമം തന്നെയാണ് എല്ലാ പ്രകടനങ്ങളുടെയും ആദിയായ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെയും വാസസ്ഥാനം.