Adhyaya 11

Verse 1

श्रीशुक उवाच श्रुत्वेहितं साधु सभासभाजितं महत्तमाग्रण्य उरुक्रमात्मन: । युधिष्ठिरो दैत्यपतेर्मुदान्वित: पप्रच्छ भूयस्तनयं स्वयम्भुव: ॥ १ ॥

ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു—പ്രഹ്ലാദ മഹാരാജന്റെ സദാചാരവും പ്രവർത്തികളും, ബ്രഹ്മാവും ശിവനും പോലെയുള്ള മഹാന്മാരുടെ സഭകളിലും ആദരത്തോടെ ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്നതായി കേട്ട ശേഷം, മഹത്തന്മാരിൽ അഗ്രഗണ്യനായ യുധിഷ്ഠിര മഹാരാജൻ ആനന്ദത്തോടെ വീണ്ടും സ്വയംഭുവന്റെ പുത്രനായ നാരദ മുനിയോട് ചോദിച്ചു।

Verse 2

श्रीयुधिष्ठिर उवाच भगवन् श्रोतुमिच्छामि नृणां धर्मं सनातनम् । वर्णाश्रमाचारयुतं यत्पुमान्विन्दते परम् ॥ २ ॥

ശ്രീയുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ! മനുഷ്യരുടെ സനാതനധർമ്മം, വർണാശ്രമാചാരങ്ങളോടുകൂടിയതു, ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിലൂടെ മനുഷ്യൻ പരമലക്ഷ്യമായ ഭക്തിയെ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 3

भवान्प्रजापते: साक्षादात्मज: परमेष्ठिन: । सुतानां सम्मतो ब्रह्मंस्तपोयोगसमाधिभि: ॥ ३ ॥

ഹേ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ, നിങ്ങൾ പ്രജാപതി പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മാവിന്റെ സാക്ഷാത് പുത്രനാണ്. തപസ്സ്, യോഗം, സമാധി എന്നിവകൊണ്ട് നിങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 4

नारायणपरा विप्रा धर्मं गुह्यं परं विदु: । करुणा: साधव: शान्तास्त्वद्विधा न तथापरे ॥ ४ ॥

നാരായണപരായണരായ വിപ്രന്മാർ പരമ ഗുഹ്യമായ ഉന്നത ധർമ്മം അറിയുന്നു. നിങ്ങളെപ്പോലെ കരുണാമയരും സാദുക്കളും ശാന്തരുമായവർ മറ്റാരുമില്ല; അതുകൊണ്ട് ആ രഹസ്യധർമ്മം നിങ്ങളേക്കാൾ നന്നായി അറിയുന്നവർ ഇല്ല.

Verse 5

श्रीनारद उवाच नत्वा भगवतेऽजाय लोकानां धर्मसेतवे । वक्ष्ये सनातनं धर्मं नारायणमुखाच्छ्रुतम् ॥ ५ ॥

ശ്രീ നാരദമുനി പറഞ്ഞു— സർവ്വജീവികളുടെ ധർമ്മസേതുവിനെ കാക്കുന്ന അജനനായ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണനോട് നമസ്കരിച്ച്, നാരായണന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്നു കേട്ട സനാതനധർമ്മം ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 6

योऽवतीर्यात्मनोंऽशेन दाक्षायण्यां तु धर्मत: । लोकानां स्वस्तयेऽध्यास्ते तपो बदरिकाश्रमे ॥ ६ ॥

ദക്ഷന്റെ പുത്രിയായ മൂർത്തിയിൽ ധർമ്മരാജനാൽ, ലോകക്ഷേമത്തിനായി തന്റെ അംശമായ നരനോടുകൂടെ അവതരിച്ച നാരായണൻ, ഇന്നും ബദരികാശ്രമത്തിൽ മഹാതപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 7

धर्ममूलं हि भगवान्सर्ववेदमयो हरि: । स्मृतं च तद्विदां राजन्येन चात्मा प्रसीदति ॥ ७ ॥

ഹേ രാജാവേ, സർവ്വവേദസാരമായ ഭഗവാൻ ഹരിയാണ് ധർമ്മത്തിന്റെ മൂലം; മഹാജനങ്ങളുടെ സ്മൃതിയും അതേ സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ ധർമ്മതത്ത്വത്തെ പ്രമാണമായി ഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ മനസും ആത്മാവും ദേഹവും എല്ലാം പ്രസന്നമാകുന്നു.

Verse 8

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

സത്യം, ദയ, തപസ്സ്, ശുചിത്വം, ക്ഷമ, വിവേകം, ശമം, ദമം, അഹിംസ, ബ്രഹ്മചര്യം, ത്യാഗം, സ്വാധ്യായം, ആർജ്ജവം.

Verse 9

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

സന്തോഷം, സന്യാസിവര്യന്മാരെ സേവിക്കൽ, ലൗകിക കാര്യങ്ങളിൽ നിന്ന് പിന്മാറൽ, മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ നിസ്സാരതയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത, മൗനം, ആത്മപരിശോധന.

Verse 10

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

എല്ലാ ജീവജാലങ്ങൾക്കും ഭക്ഷണം പങ്കുവെക്കുകയും, അവരിലെല്ലാം (പ്രത്യേകിച്ച് മനുഷ്യരിൽ) പരമാത്മാവിനെ ദർശിക്കുകയും ചെയ്യുക.

Verse 11

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

ഭഗവാന്റെ ലീലകൾ കേൾക്കൽ (ശ്രവണം), കീർത്തനം, സ്മരണം, പാദസേവ, അർച്ചന, വന്ദനം, ദാസ്യം, സഖ്യം, ആത്മസമർപ്പണം.

Verse 12

सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समद‍ृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥

ഹേ രാജാവേ, ഈ മുപ്പതു ലക്ഷണങ്ങളാണ് മനുഷ്യരുടെ പരമധർമ്മം. ഇതിനാൽ പരമാത്മാവ് പ്രസാദിക്കുന്നു.

Verse 13

संस्कारा यत्राविच्छिन्ना: स द्विजोऽजो जगाद यम् । इज्याध्ययनदानानि विहितानि द्विजन्मनाम् । जन्मकर्मावदातानां क्रियाश्चाश्रमचोदिता: ॥ १३ ॥

ഗർഭാധാനാദി സംസ്കാരങ്ങൾ വേദമന്ത്രങ്ങളോടെ ഇടവിടാതെ നിർവഹിച്ചു ബ്രഹ്മാവാൽ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടവർ ദ്വിജർ ആകുന്നു. ജന്മ-കർമ്മശുദ്ധിയുള്ള ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ എന്നിവർ ഭഗവാനെ ആരാധിച്ച് വേദം പഠിച്ച് ദാനം ചെയ്യുകയും നാലാശ്രമധർമ്മങ്ങൾ അനുസരിക്കുകയും വേണം॥१३॥

Verse 14

विप्रस्याध्ययनादीनि षडन्यस्याप्रतिग्रह: । राज्ञो वृत्ति: प्रजागोप्तुरविप्राद्वा करादिभि: ॥ १४ ॥

ബ്രാഹ്മണന് ആറു തൊഴിൽധർമ്മങ്ങൾ—അധ്യയനം, അധ്യാപനം, യജനം, യാജനം, ദാനം, പ്രതിഗ്രഹം. ക്ഷത്രിയൻ പ്രതിഗ്രഹം സ്വീകരിക്കരുത്; ശേഷമുള്ള അഞ്ചു ചെയ്യാം. രാജാവ് പ്രജാരക്ഷകൻ; ബ്രാഹ്മണരിൽ നിന്ന് നികുതി ഈടാക്കരുത്, മറ്റു പ്രജകളിൽ നിന്ന് അല്പ നികുതി, ചുങ്കം, പിഴ മുതലായവ വഴി ജീവിക്കാം॥१४॥

Verse 15

वैश्यस्तु वार्तावृत्ति: स्यान्नित्यं ब्रह्मकुलानुग: । शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा वृत्तिश्च स्वामिनो भवेत् ॥ १५ ॥

വൈശ്യന്റെ ഉപജീവനം ‘വാർത്ത’—കൃഷി, ഗോരക്ഷണം, വ്യാപാരം—ആകണം; അവൻ എപ്പോഴും ബ്രാഹ്മണരുടെ നിർദ്ദേശം പിന്തുടരണം. ശൂദ്രന്റെ ഏകധർമ്മം ഉയർന്ന വർണ്ണത്തിലെ യജമാനനെ സ്വീകരിച്ച് അവന്റെ സേവയിൽ ഏർപ്പെടുന്നതാണ്॥१५॥

Verse 16

वार्ता विचित्रा शालीनयायावरशिलोञ्छनम् । विप्रवृत्तिश्चतुर्धेयं श्रेयसी चोत्तरोत्तरा ॥ १६ ॥

വാർത്തയുടെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ—ശാലീന, യായാവര, ശിലോഞ്ചന മുതലായവ—ബ്രാഹ്മണന്റെ ഉപജീവനത്തിന് നാല് മാർഗങ്ങൾ. ഇവയിൽ ക്രമമായി പിന്നിലുള്ളത് മുൻപുള്ളതിനെക്കാൾ ശ്രേയസ്കരം॥१६॥

Verse 17

जघन्यो नोत्तमां वृत्तिमनापदि भजेन्नर: । ऋते राजन्यमापत्सु सर्वेषामपि सर्वश: ॥ १७ ॥

അപത്ത് ഇല്ലാത്തപ്പോൾ താഴ്ന്നവർ ഉയർന്നവരുടെ ഉപജീവനം സ്വീകരിക്കരുത്. എന്നാൽ അപത്തുകാലത്ത് ക്ഷത്രിയനെ ഒഴികെ എല്ലാവർക്കും മറ്റുള്ളവരുടെ ഉപജീവനമാർഗങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാം॥१७॥

Verse 18

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥

ആപത്തുകാലത്ത് ഋത, അമൃത, മൃത, പ്രമൃത, സത്യാനൃത എന്നീ ഉപജീവനങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാം; എന്നാൽ ഒരിക്കലും ശ്വവൃത്തി—നായപോലെ നീചസേവ—എടുക്കരുത്।

Verse 19

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥

വയലിൽ ശേഷിക്കുന്ന ധാന്യം ശേഖരിക്കൽ (ഉഞ്ചശില) ‘ഋത’; ചോദിക്കാതെ ലഭിക്കുന്നത് ‘അമൃത’; സ്ഥിരമായി ഭിക്ഷയിലൂടെ ധാന്യം നേടുന്നത് ‘മൃത’; നിലം ഉഴുതുകൃഷി ചെയ്യുന്നത് ‘പ്രമൃത’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 20

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥

വാണിജ്യം ‘സത്യാനൃത’ എന്നു പറയുന്നു; നീചരുടെ സേവയാണ് ‘ശ്വവൃത്തി’। ഈ നിന്ദ്യവൃത്തി ബ്രാഹ്മണനും ക്ഷത്രിയനും എപ്പോഴും ഒഴിവാക്കണം; ബ്രാഹ്മണൻ വേദജ്ഞനാകട്ടെ, രാജാവ് ദേവാരാധനയിൽ നിപുണനാകട്ടെ।

Verse 21

शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । ज्ञानं दयाच्युतात्मत्वं सत्यं च ब्रह्मलक्षणम् ॥ २१ ॥

മനഃസംയമം, ഇന്ദ്രിയസംയമം, തപസ്, ശൗചം, സന്തോഷം, ക്ഷമ, ആർജവം, ജ്ഞാനം, ദയ, സത്യം, കൂടാതെ അച്യുതനായ ശ്രീഹരിയിൽ പൂർണ്ണ ശരണാഗതിയുമാണ് ബ്രാഹ്മണലക്ഷണം।

Verse 22

शौर्यं वीर्यं धृतिस्तेजस्त्यागश्चात्मजय: क्षमा । ब्रह्मण्यता प्रसादश्च सत्यं च क्षत्रलक्षणम् ॥ २२ ॥

ശൗര്യം, വീര്യം, ധൈര്യം, തേജസ്, ത്യാഗം, ആത്മജയം, ക്ഷമ, ബ്രാഹ്മണ്യധർമ്മത്തോടുള്ള ആസക്തി, പ്രസാദം, സത്യം—ഇവയാണ് ക്ഷത്രിയലക്ഷണം।

Verse 23

देवगुर्वच्युते भक्तिस्त्रिवर्गपरिपोषणम् । आस्तिक्यमुद्यमो नित्यं नैपुण्यं वैश्यलक्षणम् ॥ २३ ॥

ദേവന്മാരോടും ഗുരുവോടും അച്യുതനായ വിഷ്ണുവോടും ഭക്തി; ധർമ്മ‑അർത്ഥ‑കാമ ത്രിവർഗ്ഗത്തിന്റെ പുരോഗതിക്കായി നിരന്തരം പരിശ്രമം; ശാസ്ത്ര‑ഗുരുവചനങ്ങളിൽ ആസ്തിക്യം; ധനാർജ്ജനത്തിൽ നൈപുണ്യം—ഇവയാണ് വൈശ്യന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ.

Verse 24

शूद्रस्य सन्नति: शौचं सेवा स्वामिन्यमायया । अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं सत्यं गोविप्ररक्षणम् ॥ २४ ॥

ഉന്നതവർഗ്ഗങ്ങൾക്ക് നമസ്കാരം, എപ്പോഴും ശുചിത്വം, കപടമില്ലാതെ സ്വാമിയുടെ സേവനം, മന്ത്രോച്ചാരണമില്ലാത്ത യജ്ഞകർമ്മം, മോഷണം ചെയ്യാതിരിക്കുക, സത്യം പറയുക, ഗാവിനെയും ബ്രാഹ്മണരെയും സംരക്ഷിക്കുക—ഇവയാണ് ശൂദ്രന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ.

Verse 25

 स्त्रीणां च पतिदेवानां तच्छुश्रूषानुकूलता । तद्बन्धुष्वनुवृत्तिश्च नित्यं तद्‌व्रतधारणम् ॥ २५ ॥

പതിദേവനെ സേവിക്കുക, ഭർത്താവിനോട് എപ്പോഴും അനുകൂലഭാവം പുലർത്തുക, ഭർത്താവിന്റെ ബന്ധുക്കളോടും സുഹൃത്തുകളോടും സമാന സദ്ഭാവം കാണിക്കുക, ഭർത്താവിന്റെ വ്രതങ്ങൾ നിത്യമായി പാലിക്കുക—ഇവയാണ് പതിവ്രതയായ സ്ത്രീയുടെ നാല് നിയമങ്ങൾ.

Verse 26

सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनै: । स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥ कामैरुच्चावचै: साध्वी प्रश्रयेण दमेन च । वाक्यै: सत्यै: प्रियै: प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥

സാധ്വിയായ സ്ത്രീ തൂത്തുവാരലും തുടച്ചുമാറ്റലും ലേപനവും മുതലായവകൊണ്ട് ഗൃഹം എപ്പോഴും ശുദ്ധമായി നിലനിർത്തി അലങ്കരിക്കണം; താനും നിത്യമായി അലങ്കരിച്ച് ശുചിയും ആകർഷകവുമായ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിക്കണം. ഭർത്താവിന്റെ വിവിധ ആഗ്രഹങ്ങൾ വിനയത്തോടും ഇന്ദ്രിയസംയമത്തോടും കൂടി നിറവേറ്റണം; സത്യവും മധുരവും പ്രിയവുമായ വാക്കുകളാൽ സ്നേഹത്തോടെ, സമയോചിതമായി ഭർത്താവിനെ സേവിക്കണം.

Verse 27

सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनै: । स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥ कामैरुच्चावचै: साध्वी प्रश्रयेण दमेन च । वाक्यै: सत्यै: प्रियै: प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥

സാധ്വിയായ സ്ത്രീ തൂത്തുവാരലും തുടച്ചുമാറ്റലും ലേപനവും മുതലായവകൊണ്ട് ഗൃഹം എപ്പോഴും ശുദ്ധമായി നിലനിർത്തി അലങ്കരിക്കണം; താനും നിത്യമായി അലങ്കരിച്ച് ശുചിയും ആകർഷകവുമായ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിക്കണം. ഭർത്താവിന്റെ വിവിധ ആഗ്രഹങ്ങൾ വിനയത്തോടും ഇന്ദ്രിയസംയമത്തോടും കൂടി നിറവേറ്റണം; സത്യവും മധുരവും പ്രിയവുമായ വാക്കുകളാൽ സ്നേഹത്തോടെ, സമയോചിതമായി ഭർത്താവിനെ സേവിക്കണം.

Verse 28

सन्तुष्टालोलुपा दक्षा धर्मज्ञा प्रियसत्यवाक् । अप्रमत्ता शुचि: स्‍निग्धा पतिं त्वपतितं भजेत् ॥ २८ ॥

സാധ്വിയായ സ്ത്രീ ലാഭലോഭം വിട്ട് എല്ലാസ്ഥിതിയിലും സന്തുഷ്ടയായിരിക്കണം. ഗൃഹകാര്യങ്ങളിൽ ദക്ഷയായി, ധർമ്മജ്ഞയായി, മധുരവും സത്യവും സംസാരിച്ച്, ജാഗ്രതയോടെ ശുചിയായി നിലകൊണ്ട്, അപതിതനായ ഭർത്താവിനെ സ്നേഹത്തോടെ സേവിക്കണം.

Verse 29

या पतिं हरिभावेन भजेत् श्रीरिव तत्परा । हर्यात्मना हरेर्लोके पत्या श्रीरिव मोदते ॥ २९ ॥

ശ്രീലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ പരമപരായണയായി ഹരിഭാവത്തോടെ ഭർത്താവിനെ സേവിക്കുന്ന സ്ത്രീ, ഭക്തനായ ഭർത്താവിനോടൊപ്പം ഹരിയുടെ ലോകമായ വൈകുണ്ഠത്തിൽ എത്തി, ശ്രീയെന്നപോലെ ആനന്ദത്തോടെ വസിക്കുന്നു.

Verse 30

वृत्ति: सङ्करजातीनां तत्तत्कुलकृता भवेत् । अचौराणामपापानामन्त्यजान्तेवसायिनाम् ॥ ३० ॥

സങ്കരജാതികളിൽ കള്ളന്മാരല്ലാത്തതും പാപരഹിതരുമായവർ അന്ത്യജ അന്തേവസായീ അല്ലെങ്കിൽ ചാണ്ഡാലർ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അവർക്കും തങ്ങളുടെ കുലപരമ്പരാഗത തൊഴിലും ആചാരങ്ങളും ഉണ്ടാകും.

Verse 31

प्राय: स्वभावविहितो नृणां धर्मो युगे युगे । वेदद‍ृग्भि: स्मृतो राजन्प्रेत्य चेह च शर्मकृत् ॥ ३१ ॥

ഹേ രാജാവേ, വേദദർശികളായ ബ്രാഹ്മണർ വിധിച്ചിരിക്കുന്നു: ഓരോ യുഗത്തിലും മനുഷ്യരുടെ സ്വഭാവാനുസൃതമായ ആചാരമാണ് ധർമ്മം; അത് ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും മംഗളവും ശാന്തിയും നൽകുന്നു.

Verse 32

वृत्त्या स्वभावकृतया वर्तमान: स्वकर्मकृत् । हित्वा स्वभावजं कर्म शनैर्निर्गुणतामियात् ॥ ३२ ॥

ഒരു വ്യക്തി തന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുയർന്ന വൃത്തിയനുസരിച്ച് സ്വകർമ്മം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കയും, പിന്നെ ആ സ്വഭാവജന്യ കർമ്മം ക്രമേണ ഉപേക്ഷിക്കയും ചെയ്താൽ, അവൻ പതുക്കെ നിർഗുണത—നിഷ്കാമാവസ്ഥ—പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 33

उप्यमानं मुहु: क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् । न कल्पते पुन: सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥ एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया । विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभि: ॥ ३४ ॥

ഹേ രാജാവേ, വീണ്ടും വീണ്ടും കൃഷിയിടം ഉഴുതാൽ അത് സ്വയം ശക്തിഹീനമാകും; പിന്നെ വിളവിന് യോഗ്യമല്ല, വിതച്ച വിത്തും നശിക്കും.

Verse 34

उप्यमानं मुहु: क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् । न कल्पते पुन: सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥ एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया । विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभि: ॥ ३४ ॥

അതുപോലെ, ഹേ രാജാവേ, കാമാശ്രിതമായ ചിത്തം കാമങ്ങളെ അതിയായി അനുഭവിച്ചതാൽ വിരക്തിയിലേക്കു മാറുന്നു; അഗ്നി നെയ്ത്തുള്ളികളാൽ അണയില്ല, എന്നാൽ നെയ്യിന്റെ പ്രവാഹം അണയ്ക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 35

यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम् । यदन्यत्रापि द‍ृश्येत तत्तेनैव विनिर्दिशेत् ॥ ३५ ॥

ഏത് പുരുഷനിൽ ഏത് വർണ്ണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ലക്ഷണം പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടോ, ആ ലക്ഷണം മറ്റിടത്തും കണ്ടാൽ അവനെ അതേ ലക്ഷണപ്രകാരം തന്നെ നിർണ്ണയിക്കണം.