Adhyaya 16

Verse 1

सूत उवाच तत: परीक्षिद् द्विजवर्यशिक्षया महीं महाभागवत: शशास ह । यथा हि सूत्यामभिजातकोविदा: समादिशन् विप्र महद्गुणस्तथा ॥ १ ॥

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണന്മാരേ! തുടർന്ന് മഹാഭാഗവതനായ മഹാരാജാ പരീക്ഷിത് ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരുടെ ഉപദേശപ്രകാരം ഭൂമിയെ ഭരിച്ചു. ജനനസമയത്ത് നിപുണ ജ്യോതിഷികൾ പ്രവചിച്ച മഹത്തായ ഗുണങ്ങളോടെയായിരുന്നു അവന്റെ ഭരണവും.

Verse 2

स उत्तरस्य तनयामुपयेम इरावतीम् । जनमेजयादींश्चतुरस्तस्यामुत्पादयत् सुतान् ॥ २ ॥

മഹാരാജാ പരീക്ഷിത് രാജാ ഉത്തരന്റെ പുത്രി ഇരാവതിയെ വിവാഹം ചെയ്തു; അവളിൽ ജനമേജയനെ മുൻനിർത്തി നാല് പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു.

Verse 3

आजहाराश्वमेधांस्त्रीन् गङ्गायां भूरिदक्षिणान् । शारद्वतं गुरुं कृत्वा देवा यत्राक्षिगोचरा: ॥ ३ ॥

മഹാരാജാ പരീക്ഷിത് ശാരദ്വത കൃപാചാര്യനെ ഗുരുവാക്കി, ഗംഗാതീരത്ത് ധാരാളം ദക്ഷിണകളോടെ മൂന്ന് അശ്വമേധ യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി. ആ യജ്ഞങ്ങളിൽ ദേവന്മാരും എല്ലാവർക്കും ദൃശ്യമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 4

निजग्राहौजसा वीर: कलिं दिग्विजये क्‍वचित् । नृपलिङ्गधरं शूद्रं घ्नन्तं गोमिथुनं पदा ॥ ४ ॥

ഒരു പ്രാവശ്യം ദിഗ്വിജയത്തിനായി പുറപ്പെട്ട വീരൻ മഹാരാജാ പരീക്ഷിത്, രാജവേഷം ധരിച്ച ശൂദ്രനിലും അധമനായ കലിയുടെ അധിപതിയെ കണ്ടു; അവൻ പശുവിന്റെയും കാളയുടെയും കാലുകൾ അടിച്ച് പീഡിപ്പിച്ചു. രാജാവ് ഉടൻ അവനെ പിടിച്ച് യോജ്യമായ ശിക്ഷയ്ക്ക് തടഞ്ഞു.

Verse 5

शौनक उवाच कस्य हेतोर्निजग्राह कलिं दिग्विजये नृप: । नृदेवचिह्नधृक्‍शूद्रकोऽसौ गां य: पदाहनत् । तत्कथ्यतां महाभाग यदि कृष्णकथाश्रयम् ॥ ५ ॥

ശൗനക ഋഷി ചോദിച്ചു—ദിഗ്വിജയ സമയത്ത് രാജാവ് എന്ത് കാരണത്താൽ കലിയെ പിടിച്ചു ശിക്ഷിച്ചു? അവൻ രാജചിഹ്നം ധരിച്ച ശൂദ്രാധമൻ; പശുവിന്റെ കാലിൽ അടിച്ചതാണ്. മഹാഭാഗാ! ഇത് ശ്രീകൃഷ്ണകഥയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണെങ്കിൽ, എല്ലാം വിവരിക്കണമേ.

Verse 6

अथवास्य पदाम्भोजमकरन्दलिहां सताम् । किमन्यैरसदालापैरायुषो यदसद्व्यय: ॥ ६ ॥

ഭക്തസത്പുരുഷർ ഭഗവാന്റെ പദാംഭോജത്തിലെ മകരന്ദമധു നുകരാൻ പതിവുള്ളവർ. പിന്നെ വിലപ്പെട്ട ആയുസ്സ് വെറുതെ കളയുന്ന അസത് സംഭാഷണങ്ങൾക്കെന്ത് പ്രയോജനം?

Verse 7

क्षुद्रायुषां नृणामङ्ग मर्त्यानामृतमिच्छताम् । इहोपहूतो भगवान्मृत्यु: शामित्रकर्मणि ॥ ७ ॥

ഓ സൂതഗോസ്വാമീ! ക്ഷുദ്രായുസ്സുള്ള മർത്ത്യന്മാരിൽ ചിലർ അമൃതത്വം, അഥവാ മരണത്തിൽ നിന്നുള്ള മോചനം, ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അവർ വധകർമ്മത്തിൽ മരണനിയന്താവായ ഭഗവാൻ യമരാജനെ ആഹ്വാനിച്ച് വധപ്രക്രിയയിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.

Verse 8

न कश्चिन्म्रियते तावद् यावदास्त इहान्तक: । एतदर्थं हि भगवानाहूत: परमर्षिभि: । अहो नृलोके पीयेत हरिलीलामृतं वच: ॥ ८ ॥

ഇവിടെ അന്തകനായ യമരാജൻ നിലകൊള്ളുന്നിടത്തോളം ആരും മരണത്തെ പ്രാപിക്കുകയില്ല. ഈ ലക്ഷ്യത്തിനായിട്ടാണ് പരമർഷികൾ ഭഗവാന്റെ പ്രതിനിധിയായ യമരാജനെ ആഹ്വാനിച്ചത്. അഹോ! നൃലോകത്തിലെ ജീവികൾ ഹരിലീലാമൃതമായ ഈ വചനത്തെ പാനം ചെയ്യട്ടെ.

Verse 9

मन्दस्य मन्दप्रज्ञस्य वयो मन्दायुषश्च वै । निद्रया ह्रियते नक्तं दिवा च व्यर्थकर्मभि: ॥ ९ ॥

ആലസ്യവും അല്പബുദ്ധിയും അല്പായുസ്സും ഉള്ള മനുഷ്യൻ രാത്രി നിദ്രയിൽ, പകൽ വ്യർഥകർമ്മങ്ങളിൽ സമയം കളയുന്നു.

Verse 10

सूत उवाच यदा परीक्षित् कुरुजाङ्गलेऽवसत् कलिं प्रविष्टं निजचक्रवर्तिते । निशम्य वार्तामनतिप्रियां तत: शरासनं संयुगशौण्डिराददे ॥ १० ॥

സൂതഗോസ്വാമി പറഞ്ഞു—മഹാരാജ പരീക്ശിത് കുരുജാങ്ഗലിൽ വസിക്കുമ്പോൾ, തന്റെ രാജ്യപരിധിയിൽ കലിയുഗലക്ഷണങ്ങൾ കടന്നുകയറാൻ തുടങ്ങി. ആ വാർത്ത അദ്ദേഹത്തിന് അസ്വാദ്യമായിരുന്നെങ്കിലും, യുദ്ധാവസരം ലഭിച്ചതിനാൽ അദ്ദേഹം ധനുസ്സും ബാണങ്ങളും എടുത്തു.

Verse 11

स्वलङ्‍कृतं श्यामतुरङ्गयोजितं रथं मृगेन्द्रध्वजमाश्रित: पुरात् । वृतो रथाश्वद्विपपत्तियुक्तया स्वसेनया दिग्विजयाय निर्गत: ॥ ११ ॥

മഹാരാജ പരീക്ശിത് കറുത്ത കുതിരകൾ കെട്ടിയ, സിംഹചിഹ്നധ്വജമുള്ള അലങ്കൃത രഥത്തിൽ ഇരുന്നു. രഥികർ, അശ്വസേന, ഗജസേന, പദാതികൾ എന്നിവയുള്ള സ്വന്തം സേനയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ദിഗ്വിജയത്തിനായി തലസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 12

भद्राश्वं केतुमालं च भारतं चोत्तरान् कुरून् । किम्पुरुषादीनि वर्षाणि विजित्य जगृहे बलिम् ॥ १२ ॥

മഹാരാജ പരീക്ശിത് ഭദ്രാശ്വം, കേതുമാലം, ഭാരതം, ഉത്തരകുരു, കിംപുരുഷം മുതലായ എല്ലാ വർഷങ്ങളും ജയിച്ച് അവിടത്തെ രാജാക്കളിൽ നിന്ന് ബലി (നികുതി) സ്വീകരിച്ചു.

Verse 13

तत्र तत्रोपश‍ृण्वान: स्वपूर्वेषां महात्मनाम् । प्रगीयमाणं च यश: कृष्णमाहात्म्यसूचकम् ॥ १३ ॥ आत्मानं च परित्रातमश्वत्थाम्नोऽस्त्रतेजस: । स्‍नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे ॥ १४ ॥ तेभ्य: परमसन्तुष्ट: प्रीत्युज्जृम्भितलोचन: । महाधनानि वासांसि ददौ हारान् महामना: ॥ १५ ॥

രാജാവ് എവിടെയെവിടെയായി ചെന്നാലും, അവിടെ തന്റെ മഹാത്മനായ പൂർവ്വികരുടെ യശസ്സും, ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ മഹിമയെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ലീലകളുടെ ഗീതവും നിരന്തരം കേട്ടു. അശ്വത്താമന്റെ അസ്ത്രതേജത്തിൽ നിന്ന് പ്രഭു തന്നെ രക്ഷിച്ചതും, കേശവഭക്തിയുടെ കാരണമായി വൃഷ്ണിവംശജർക്കും പാർത്ഥന്മാർക്കും ഇടയിൽ മഹത്തായ സ്നേഹമുണ്ടായിരുന്നുവെന്നും അദ്ദേഹം കേട്ടു. അങ്ങനെ പാടിയവരിൽ രാജാവ് പരമസന്തുഷ്ടനായി; പ്രീതിയിൽ വിരിഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, മഹാമനസ്സോടെ വിലയേറിയ ഹാരങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും ധനവും ദാനം ചെയ്തു.

Verse 14

तत्र तत्रोपश‍ृण्वान: स्वपूर्वेषां महात्मनाम् । प्रगीयमाणं च यश: कृष्णमाहात्म्यसूचकम् ॥ १३ ॥ आत्मानं च परित्रातमश्वत्थाम्नोऽस्त्रतेजस: । स्‍नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे ॥ १४ ॥ तेभ्य: परमसन्तुष्ट: प्रीत्युज्जृम्भितलोचन: । महाधनानि वासांसि ददौ हारान् महामना: ॥ १५ ॥

രാജാവ് എവിടെയെവിടെയായി പോയാലും അവിടെ അവിടെ, ഭഗവദ്ഭക്തരായ തന്റെ മഹാത്മ പൂർവ്വികരുടെ മഹിമയും ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ മഹാത്മ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്ന യശസ്സും തുടർച്ചയായി കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു. അശ്വത്ഥാമന്റെ അസ്ത്രതേജസ്സിന്റെ ഭീകരതാപത്തിൽ നിന്ന് ഭഗവാൻ തന്നെ തനിയെ രക്ഷിച്ചതായും അദ്ദേഹം കേട്ടു. വൃഷ്ണിവംശജരും പൃഥാപുത്രന്മാരും തമ്മിലുള്ള സ്നേഹവും കേശവനോടുള്ള അവരുടെ ഭക്തിയും ജനങ്ങൾ പാടിപ്പറഞ്ഞു. അങ്ങനെ പാടിയവരിൽ രാജാവ് പരമസന്തുഷ്ടനായി, തൃപ്തിയോടെ കണ്ണുകൾ വിരിച്ച്, മഹാമനസ്സോടെ വിലയേറിയ ഹാരങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും ധനവും ദാനം ചെയ്തു।

Verse 15

तत्र तत्रोपश‍ृण्वान: स्वपूर्वेषां महात्मनाम् । प्रगीयमाणं च यश: कृष्णमाहात्म्यसूचकम् ॥ १३ ॥ आत्मानं च परित्रातमश्वत्थाम्नोऽस्त्रतेजस: । स्‍नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे ॥ १४ ॥ तेभ्य: परमसन्तुष्ट: प्रीत्युज्जृम्भितलोचन: । महाधनानि वासांसि ददौ हारान् महामना: ॥ १५ ॥

രാജാവ് എവിടെയെവിടെയായി പോയാലും അവിടെ അവിടെ, ഭഗവദ്ഭക്തരായ തന്റെ മഹാത്മ പൂർവ്വികരുടെ മഹിമയും ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ മഹാത്മ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്ന യശസ്സും തുടർച്ചയായി കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു. അശ്വത്ഥാമന്റെ അസ്ത്രതേജസ്സിന്റെ ഭീകരതാപത്തിൽ നിന്ന് ഭഗവാൻ തന്നെ തനിയെ രക്ഷിച്ചതായും അദ്ദേഹം കേട്ടു. വൃഷ്ണിവംശജരും പൃഥാപുത്രന്മാരും തമ്മിലുള്ള സ്നേഹവും കേശവനോടുള്ള അവരുടെ ഭക്തിയും ജനങ്ങൾ പാടിപ്പറഞ്ഞു. അങ്ങനെ പാടിയവരിൽ രാജാവ് പരമസന്തുഷ്ടനായി, തൃപ്തിയോടെ കണ്ണുകൾ വിരിച്ച്, മഹാമനസ്സോടെ വിലയേറിയ ഹാരങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും ധനവും ദാനം ചെയ്തു।

Verse 16

सारथ्यपारषदसेवनसख्यदौत्य- वीरासनानुगमनस्तवनप्रणामान् । स्‍निग्धेषु पाण्डुषु जगत्प्रणतिं च विष्णो- र्भक्तिं करोति नृपतिश्चरणारविन्दे ॥ १६ ॥

മഹാരാജ പരീക്ഷിത് കേട്ടു: സർവ്വലോകവും നമിക്കുന്ന വിഷ്ണു/കൃഷ്ണൻ അഹേതുക കരുണയാൽ പാണ്ഡവരോടുള്ള സ്നേഹത്തിൽ, അവരുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം സാരഥി, സഭാധ്യക്ഷൻ, ദൂതൻ, സുഹൃത്ത്, കാവൽക്കാരൻ മുതലായ സ്ഥാനങ്ങൾ ഏറ്റെടുത്തു സേവിച്ചു; ദാസനെപ്പോലെ ആജ്ഞ പാലിക്കുകയും ചെറുപ്പക്കാരനെപ്പോലെ പ്രണാമം അർപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതുകേട്ടപ്പോൾ മഹാരാജ പരീക്ഷിതന്റെ ഹൃദയം പ്രഭുവിന്റെ പദ്മപാദങ്ങളിലേക്കുള്ള ഭക്തിയിൽ നിറഞ്ഞൊഴുകി।

Verse 17

तस्यैवं वर्तमानस्य पूर्वेषां वृत्तिमन्वहम् । नातिदूरे किलाश्चर्यं यदासीत् तन्निबोध मे ॥ १७ ॥

ഇങ്ങനെ മഹാരാജ പരീക്ഷിത് ദിനംപ്രതി തന്റെ പൂർവ്വികരുടെ സദാചാരങ്ങളെ കേട്ടും അതിൽ മനസ്സു ലയിപ്പിച്ചും ഇരിക്കുമ്പോൾ, അത്ര ദൂരമല്ലാതെ ഒരു അത്ഭുതസംഭവം ഉണ്ടായി—അത് എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കുക.

Verse 18

धर्म: पदैकेन चरन् विच्छायामुपलभ्य गाम् । पृच्छति स्माश्रुवदनां विवत्सामिव मातरम् ॥ १८ ॥

ധർമ്മം കാളയുടെ രൂപത്തിൽ ഒരു കാലിൽ മാത്രം നിൽക്കുകയും സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്തു. അവൻ ഭൂമാതാവിനെ പശുവിന്റെ രൂപത്തിൽ കണ്ടു—കിടാവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട അമ്മയെപ്പോലെ ദുഃഖിതയായി; കണ്ണുകളിൽ കണ്ണീർ, ശരീരശോഭ മങ്ങിപ്പോയി. അപ്പോൾ ധർമ്മം ഭൂമയോട് ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചു।

Verse 19

धर्म उवाच कच्चिद्भद्रेऽनामयमात्मनस्ते विच्छायासि म्‍लायतेषन्मुखेन । आलक्षये भवतीमन्तराधिं दूरे बन्धुं शोचसि कञ्चनाम्ब ॥ १९ ॥

ധർമ്മൻ (വൃഷഭരൂപത്തിൽ) പറഞ്ഞു—ഭദ്രേ, നീ സുഖമായിട്ടുണ്ടോ? ദുഃഖത്തിന്റെ നിഴൽ നിന്റെ മുഖം എന്തുകൊണ്ട് വാടിക്കുന്നു? മുഖം കണ്ടാൽ നീ കറുത്തുപോയതുപോലെ തോന്നുന്നു. ഉള്ളിലെ ഏതെങ്കിലും രോഗം കൊണ്ടാണോ, അല്ലെങ്കിൽ ദൂരെയുള്ള ഒരു പ്രിയബന്ധുവിനെ ഓർത്ത് നീ ശോകിക്കുന്നുവോ?

Verse 20

पादैर्न्यूनं शोचसि मैकपाद- मात्मानं वा वृषलैर्भोक्ष्यमाणम् । आहो सुरादीन् हृतयज्ञभागान् प्रजा उत स्विन्मघवत्यवर्षति ॥ २० ॥

എന്റെ മൂന്നു കാലുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടു ഞാൻ ഒരു കാലിൽ മാത്രം നിൽക്കുന്ന അവസ്ഥയെക്കുറിച്ചാണോ നീ ശോകിക്കുന്നത്? അല്ലെങ്കിൽ ഇനി അധർമ്മികളായ വൃഷലർ (മാംസഭക്ഷകർ) നിന്നെ ചൂഷണം ചെയ്യും എന്ന ഭയമാണോ? യജ്ഞങ്ങൾ ഇല്ലാത്തതിനാൽ ദേവന്മാർക്ക് യജ്ഞഭാഗം നഷ്ടമായതിൽ ദുഃഖമാണോ? അല്ലെങ്കിൽ ഇന്ദ്രന്റെ അനാവൃഷ്ടിയാൽ വരൾച്ചയും ദുര്ഭിക്ഷവും വന്ന് പ്രജകൾ പീഡിതരാകുന്നതിൽ നീ വിലപിക്കുകയാണോ?

Verse 21

अरक्ष्यमाणा: स्त्रिय उर्वि बालान् शोचस्यथो पुरुषादैरिवार्तान् । वाचं देवीं ब्रह्मकुले कुकर्म- ण्यब्रह्मण्ये राजकुले कुलाग्रयान् ॥ २१ ॥

ഓ ഭൂമാതേ, സംരക്ഷണമില്ലാതെ കഴിയുന്ന സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും ദുഷ്ടന്മാരാൽ പീഡിതരാകുന്നതിനെക്കുറിച്ചാണോ നീ ശോകിക്കുന്നത്? അല്ലെങ്കിൽ ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ അധർമ്മകർമ്മങ്ങളിൽ ആസക്തരായവർ ദേവീ വാണി (വിദ്യ)യെ അപമാനിക്കുന്നതിൽ നീ ദുഃഖിക്കുന്നുവോ? അതോ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠർ ബ്രാഹ്മണ്യസംസ്കാരത്തെ ആദരിക്കാത്ത രാജകുടുംബങ്ങളിൽ അഭയം തേടുന്നതു കണ്ടു നീ വിഷമിക്കുന്നുവോ?

Verse 22

किं क्षत्रबन्धून् कलिनोपसृष्टान् राष्ट्राणि वा तैरवरोपितानि । इतस्ततो वाशनपानवास: स्‍नानव्यवायोन्मुखजीवलोकम् ॥ २२ ॥

കലിയുഗത്തിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ മയങ്ങിയ ക്ഷത്രബന്ധുക്കളെ (പേരിനുള്ള ഭരണാധികാരികൾ)യും അവർ കലക്കി മറിച്ച രാജ്യകാര്യങ്ങളെയും കണ്ടാണോ നീ ശോകിക്കുന്നത്? ഇപ്പോൾ ജനങ്ങൾ ഭക്ഷണം, പാനം, വാസം, സ്നാനം, ലൈംഗികബന്ധം മുതലായവയുടെ നിയമങ്ങൾ പാലിക്കുന്നില്ല; എവിടെയും എപ്പോഴും അതിലേക്കാണ് ചായുന്നത്. ഇതുകൊണ്ടാണോ നീ ദുഃഖിക്കുന്നത്?

Verse 23

यद्वाम्ब ते भूरिभरावतार कृतावतारस्य हरेर्धरित्रि । अन्तर्हितस्य स्मरती विसृष्टा कर्माणि निर्वाणविलम्बितानि ॥ २३ ॥

അമ്മേ ഭൂമാതേ, നിന്റെ മഹാഭാരം നീക്കാൻ ഹരി ശ്രീകൃഷ്ണനായി അവതരിച്ചു. അവന്റെ എല്ലാ പ്രവർത്തികളും ദിവ്യമാണ്; അവ മോക്ഷമാർഗത്തെ ഉറപ്പിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ അവൻ അന്തർഹിതനായി; നീ അവന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് അവന്റെ ലീലകൾ ഓർത്ത്, അവന്റെ അഭാവത്തിൽ നീ ശോകിക്കുന്നുവെന്നോ?

Verse 24

इदं ममाचक्ष्व तवाधिमूलं वसुन्धरे येन विकर्शितासि । कालेन वा ते बलिनां बलीयसा सुरार्चितं किं हृतमम्ब सौभगम् ॥ २४ ॥

അമ്മ വസുന്ധരേ, നീ സർവ്വസമ്പത്തിന്റെയും നിധിയാണ്. ഏത് മൂലകാരണം കൊണ്ടാണ് നീ ഇങ്ങനെ ദുർബലയായതെന്ന് എനിക്ക് പറയുക. ബലവാന്മാരെയും ജയിക്കുന്ന കാലം, ദേവന്മാർ പോലും ആരാധിച്ച നിന്റെ സൗഭാഗ്യം ബലമായി കവർന്നോ?

Verse 25

धरण्युवाच । भवान् हि वेद तत् सर्वं यन् मां धर्मानुपृच्छसि । चतुर्भिर्वर्तसे येन पादैर्लोकसुखावहैः ॥ २५ ॥

ധരണി പറഞ്ഞു—ഹേ ധർമ്മാ, നീ എന്നോടു ചോദിക്കുന്നതെല്ലാം നിനക്കുതന്നെ അറിയാം; എങ്കിലും ഞാൻ കഴിയുന്നത്ര മറുപടി പറയും. ഒരുകാലത്ത് നീ ലോകസുഖം പകരുന്ന നാലു പാദങ്ങളിൽ നിലകൊണ്ട്, ഭഗവാന്റെ കൃപയാൽ സർവ്വലോകത്തും സന്തോഷം വർധിപ്പിച്ചിരുന്നു.

Verse 26

सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्याग: सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तप: साम्यं तितिक्षोपरति: श्रुतम् ॥ २६ ॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृति: । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च ॥ २७ ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रय: शीलं सह ओजो बलं भग: । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्‍कृति: ॥ २८ ॥ एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणा: । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भ‍िर्न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ २९ ॥ तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥ ३० ॥

സത്യം, ശൗചം, ദയ, ക്ഷാന്തി, ത്യാഗം, സന്തോഷം, ആర్జവം, ശമം, ദമം, തപസ്, സാമ്യം, തിതിക്ഷ, ഉപരതി, ശ്രുതി-നിഷ്ഠ, ജ്ഞാനം, വിരക്തി, ഐശ്വര്യം, ശൗര്യം, തേജസ്, ബലം, സ്മൃതി, സ്വാതന്ത്ര്യം, കൗശലം, കാന്തി, ധൈര്യം, മാർദവം, പ്രാഗല്ഭ്യം, പ്രശ്രയം, ശീലം, സഹനം, ഓജസ്, ഭാഗ്യം, ഗാംഭീര്യം, സ്ഥിര്യം, ആസ്തിക്യം, കീർത്തി, മാനം, അനഹങ്കാരം—ഇത്തരത്തിലുള്ള നിത്യ മഹാഗുണങ്ങൾ ഒരിക്കലും വേർപെടാത്തവൻ ഭഗവാൻ ശ്രീനിവാസൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ. അവൻ ഇപ്പോൾ ഭൂമിയിലെ ദിവ്യലീലകൾ സംവരിച്ചു. അവന്റെ അഭാവത്തിൽ കലിയുഗത്തിന്റെ പാപം ലോകമാകെ പടർന്നു; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നു.

Verse 27

सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्याग: सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तप: साम्यं तितिक्षोपरति: श्रुतम् ॥ २६ ॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृति: । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च ॥ २७ ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रय: शीलं सह ओजो बलं भग: । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्‍कृति: ॥ २८ ॥ एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणा: । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भ‍िर्न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ २९ ॥ तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥ ३० ॥

സത്യം, ശൗചം, ദയ, ക്ഷാന്തി, ത്യാഗം, സന്തോഷം, ആర్జവം, ശമം, ദമം, തപസ്, സാമ്യം, തിതിക്ഷ, ഉപരതി, ശ്രുതി-നിഷ്ഠ, ജ്ഞാനം, വിരക്തി, ഐശ്വര്യം, ശൗര്യം, തേജസ്, ബലം, സ്മൃതി, സ്വാതന്ത്ര്യം, കൗശലം, കാന്തി, ധൈര്യം, മാർദവം, പ്രാഗല്ഭ്യം, പ്രശ്രയം, ശീലം, സഹനം, ഓജസ്, ഭാഗ്യം, ഗാംഭീര്യം, സ്ഥിര്യം, ആസ്തിക്യം, കീർത്തി, മാനം, അനഹങ്കാരം—ഇത്തരത്തിലുള്ള നിത്യ മഹാഗുണങ്ങൾ ഒരിക്കലും വേർപെടാത്തവൻ ഭഗവാൻ ശ്രീനിവാസൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ. അവൻ ഇപ്പോൾ ഭൂമിയിലെ ദിവ്യലീലകൾ സംവരിച്ചു. അവന്റെ അഭാവത്തിൽ കലിയുഗത്തിന്റെ പാപം ലോകമാകെ പടർന്നു; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നു.

Verse 28

सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्याग: सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तप: साम्यं तितिक्षोपरति: श्रुतम् ॥ २६ ॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृति: । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च ॥ २७ ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रय: शीलं सह ओजो बलं भग: । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्‍कृति: ॥ २८ ॥ एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणा: । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भ‍िर्न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ २९ ॥ तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥ ३० ॥

സത്യം, ശൗചം, ദയ, ക്ഷാന്തി, ത്യാഗം, സന്തോഷം, ആర్జവം, ശമം, ദമം, തപസ്, സാമ്യം, തിതിക്ഷ, ഉപരതി, ശ്രുതി-നിഷ്ഠ, ജ്ഞാനം, വിരക്തി, ഐശ്വര്യം, ശൗര്യം, തേജസ്, ബലം, സ്മൃതി, സ്വാതന്ത്ര്യം, കൗശലം, കാന്തി, ധൈര്യം, മാർദവം, പ്രാഗല്ഭ്യം, പ്രശ്രയം, ശീലം, സഹനം, ഓജസ്, ഭാഗ്യം, ഗാംഭീര്യം, സ്ഥിര്യം, ആസ്തിക്യം, കീർത്തി, മാനം, അനഹങ്കാരം—ഇത്തരത്തിലുള്ള നിത്യ മഹാഗുണങ്ങൾ ഒരിക്കലും വേർപെടാത്തവൻ ഭഗവാൻ ശ്രീനിവാസൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ. അവൻ ഇപ്പോൾ ഭൂമിയിലെ ദിവ്യലീലകൾ സംവരിച്ചു. അവന്റെ അഭാവത്തിൽ കലിയുഗത്തിന്റെ പാപം ലോകമാകെ പടർന്നു; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നു.

Verse 29

सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्याग: सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तप: साम्यं तितिक्षोपरति: श्रुतम् ॥ २६ ॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृति: । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च ॥ २७ ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रय: शीलं सह ओजो बलं भग: । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्‍कृति: ॥ २८ ॥ एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणा: । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भ‍िर्न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ २९ ॥ तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥ ३० ॥

ശ്രീനിവാസനായ ഭഗവാനിൽ സത്യം, ശൗചം, ദയ, ക്ഷമ, ത്യാഗം, സന്തോഷം, ആർജവം, ശമം, ദമം, തപസ്, സമത്വം, തിതിക്ഷ, ഉപരതി, ശ്രദ്ധ, ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം, ഐശ്വര്യം, ശൗര്യം, തേജസ്, ബലം, സ്മൃതി, സ്വാതന്ത്ര്യം, കൗശലം, കാന്തി, ധൈര്യം, മാർദവം, ഗാംഭീര്യം, സ്ഥിര്യം, ആസ്തിക്യം, കീർത്തി, നിരഹങ്കാരത തുടങ്ങിയ നിത്യ മഹാഗുണങ്ങൾ എപ്പോഴും വസിക്കുന്നു; അവ ഒരിക്കലും അവനിൽ നിന്ന് വേർപെടുകയില്ല। ആ സർവ്വഗുണനിധിയായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഭൂമിയിലെ തന്റെ ദിവ്യലീലകൾ സമാപിപ്പിച്ചു; അവന്റെ അഭാവത്തിൽ കലിയുടെ പാപം എല്ലായിടത്തും പടർന്നതിനാൽ ഈ ലോകസ്ഥിതി കണ്ടു ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നു।

Verse 30

सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्याग: सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तप: साम्यं तितिक्षोपरति: श्रुतम् ॥ २६ ॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृति: । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च ॥ २७ ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रय: शीलं सह ओजो बलं भग: । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्‍कृति: ॥ २८ ॥ एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणा: । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भ‍िर्न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ २९ ॥ तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥ ३० ॥

ശ്രീനിവാസനായ ഭഗവാനിൽ സത്യം, ശൗചം, ദയ, ക്ഷമ, ത്യാഗം, സന്തോഷം, ആർജവം, ശമ-ദമം, തപസ്, സമത്വം, തിതിക്ഷ, ഉപരതി, ശ്രദ്ധ, ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം, ഐശ്വര്യം, ശൗര്യം, തേജസ്, ബലം, സ്മൃതി, സ്വാതന്ത്ര്യം, കൗശലം, സൗന്ദര്യം, ധൈര്യം, മാർദവം, ഗാംഭീര്യം, സ്ഥിര്യം, ആസ്തിക്യം, കീർത്തി, നിരഹങ്കാരത തുടങ്ങിയ നിത്യ മഹാഗുണങ്ങൾ എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു; അവ ഒരിക്കലും അവനിൽ നിന്ന് വേർപെടുകയില്ല। ആ സർവ്വഗുണ-സൗന്ദര്യനിധിയായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഭൂമിയിലെ തന്റെ ദിവ്യലീലകൾ സമാപിപ്പിച്ചു; അവന്റെ അഭാവത്തിൽ കലിയുടെ പാപം എല്ലായിടത്തും പടർന്നതിനാൽ ഈ ലോകസ്ഥിതി കണ്ടു ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നു।

Verse 31

आत्मानं चानुशोचामि भवन्तं चामरोत्तमम् । देवान् पितृनृषीन् साधून् सर्वान् वर्णांस्तथाश्रमान् ॥ ३१ ॥

ഞാൻ എന്നെക്കുറിച്ചും ദുഃഖിക്കുന്നു; ഹേ ദേവോത്തമാ, നിങ്ങളെക്കുറിച്ചും. കൂടാതെ എല്ലാ ദേവന്മാരെയും, പിതൃലോകവാസികളെയും, ഋഷിമാരെയും, ഭഗവാന്റെ সাধുഭക്തരെയും, മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ വർണ്ണാശ്രമധർമ്മം അനുസരിക്കുന്ന എല്ലാവരെയും ഞാൻ ഓർക്കുന്നു।

Verse 32

ब्रह्मादयो बहुतिथं यदपाङ्गमोक्ष- कामास्तप: समचरन् भगवत्प्रपन्ना: । सा श्री: स्ववासमरविन्दवनं विहाय यत्पादसौभगमलं भजतेऽनुरक्ता ॥ ३२ ॥ तस्याहमब्जकुलिशाङ्‍कुशकेतुकेतै: श्रीमत्पदैर्भगवत: समलङ्‍कृताङ्गी । त्रीनत्यरोच उपलभ्य ततो विभूतिं लोकान् स मां व्यसृजदुत्स्मयतीं तदन्ते ॥ ३३ ॥

ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർ അവന്റെ കൃപാദൃഷ്ടി ലഭിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ദീർഘകാലം തപസ്സു ചെയ്ത് ഭഗവാനിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചു; ആ ലക്ഷ്മീദേവി തന്റെ താമരവനത്തിലെ വാസസ്ഥലം വിട്ട്, പ്രേമത്തോടെ പ്രഭുവിന്റെ പാദപദ്മങ്ങളുടെ സൗഭാഗ്യസമ്പത്ത് സേവിക്കുന്നു।

Verse 33

ब्रह्मादयो बहुतिथं यदपाङ्गमोक्ष- कामास्तप: समचरन् भगवत्प्रपन्ना: । सा श्री: स्ववासमरविन्दवनं विहाय यत्पादसौभगमलं भजतेऽनुरक्ता ॥ ३२ ॥ तस्याहमब्जकुलिशाङ्‍कुशकेतुकेतै: श्रीमत्पदैर्भगवत: समलङ्‍कृताङ्गी । त्रीनत्यरोच उपलभ्य ततो विभूतिं लोकान् स मां व्यसृजदुत्स्मयतीं तदन्ते ॥ ३३ ॥

ഭഗവാന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ ധ്വജം, വജ്രം, അങ്കുശം, കേതു മുതലായ ചിഹ്നങ്ങളുള്ള ആ ശ്രീമത് പാദമുദ്രകളാൽ എന്റെ ശരീരം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു; ഞാൻ ത്രിലോകങ്ങളുടെ എല്ലാ വിഭൂതിയെയും മീതെ പ്രകാശിച്ചു. എന്നാൽ അവസാനം, ഞാൻ എന്നെ അത്യന്തം ഭാഗ്യവതിയെന്ന് കരുതി ആനന്ദത്തിൽ ഉന്മത്തയായിരിക്കുമ്പോൾ, ഭഗവാൻ എന്നെ വിട്ടുപോയി.

Verse 34

यो वै ममातिभरमासुरवंशराज्ञा- मक्षौहिणीशतमपानुददात्मतन्त्र: । त्वां दु:स्थमूनपदमात्मनि पौरुषेण सम्पादयन् यदुषु रम्यमबिभ्रदङ्गम् ॥ ३४ ॥

ഹേ ധർമ്മമൂർത്തേ! നാസ്തിക രാജാക്കന്മാർ ഒരുക്കിയ അനവധി സൈന്യവ്യൂഹങ്ങളുടെ അതിഭാരത്തിൽ ഞാൻ ഞെരുങ്ങിയിരുന്നു; ഭഗവാൻ തന്റെ കൃപയാൽ ആ ഭാരമൊഴിപ്പിച്ചു. അതുപോലെ നീയും ദുഃസ്ഥിതിയിൽ ബലഹീനനായിരുന്നു; അതിനാൽ അവൻ അന്തർഗ്ഗശക്തിയാൽ യദുകുലത്തിൽ മനോഹര ദേഹം ധരിച്ചു അവതരിച്ചു നിന്നെയും നിലനിർത്തി.

Verse 35

का वा सहेत विरहं पुरुषोत्तमस्य प्रेमावलोकरुचिरस्मितवल्गुजल्पै: । स्थैर्यं समानमहरन्मधुमानिनीनां रोमोत्सवो मम यदङ्‌घ्रिविटङ्किताया: ॥ ३५ ॥

പുരുഷോത്തമന്റെ വിരഹവേദന ആരാണ് സഹിക്കുക? പ്രേമഭരിതമായ ദൃഷ്ടിയും മനോഹരമായ പുഞ്ചിരിയും മധുരവചനങ്ങളും കൊണ്ട് അദ്ദേഹം സത്യഭാമാദി പ്രിയതമകളുടെ മാന-കോപത്തിന്റെ കടുപ്പം പോലും കീഴടക്കുമായിരുന്നു. അദ്ദേഹം എന്റെ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ, ഞാൻ അവന്റെ കമലപാദധൂളിയിൽ ലീനയായി; പുല്ലാൽ മൂടപ്പെട്ട് ആനന്ദത്തിൽ രോമാഞ്ചിതയായതുപോലെ തോന്നുമായിരുന്നു.

Verse 36

तयोरेवं कथयतो: पृथिवीधर्मयोस्तदा । परीक्षिन्नाम राजर्षि: प्राप्त: प्राचीं सरस्वतीम् ॥ ३६ ॥

പൃഥ്വിയും ധർമ്മവും ഇങ്ങനെ സംഭാഷിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, രാജർഷി പരീക്ഷിത് കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്ന സരസ്വതി നദിയുടെ തീരത്തെത്തി.