Adhyaya 9

Verse 1

श्रीब्राह्मण उवाच परिग्रहो हि दु:खाय यद् यत्प्रियतमं नृणाम् । अनन्तं सुखमाप्नोति तद् विद्वान् यस्त्वकिञ्चन: ॥ १ ॥

ശ്രീ ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു: മനുഷ്യർക്കു ഏറ്റവും പ്രിയമായ വസ്തുക്കളോടുള്ള പരിഗ്രഹം (സ്വാമിത്വബോധം) ദുഃഖത്തിനാണ് കാരണമാകുന്നത്. ഇത് അറിഞ്ഞ് മമതയും ആസക്തിയും ഉപേക്ഷിക്കുന്ന ജ്ഞാനി അനന്തസുഖം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 2

सामिषं कुररं जघ्नुर्बलिनोऽन्ये निरामिषा: । तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत ॥ २ ॥

മാംസം പിടിച്ചിരുന്ന ഒരു പക്ഷിയെ വേട്ട കിട്ടാതെ വന്ന ശക്തരായ മറ്റു പക്ഷികൾ ആക്രമിച്ചു. ജീവൻ അപകടത്തിൽ ആയപ്പോൾ അവൻ മാംസം ഉപേക്ഷിച്ചു; അപ്പോൾ യഥാർത്ഥ സുഖം അനുഭവിച്ചു।

Verse 3

न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् । आत्मक्रीड आत्मरतिर्विचरामीह बालवत् ॥ ३ ॥

എനിക്ക് മാനാപമാനങ്ങളില്ല; വീട്, മക്കൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ചിന്തയുമില്ല. ഞാൻ ആത്മാവിൽ തന്നെ കളിച്ചു, ആത്മാവിൽ തന്നെ രമിക്കുന്നു; അതിനാൽ ബാലനെപ്പോലെ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു।

Verse 4

द्वावेव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ । यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्य: परं गत: ॥ ४ ॥

ഈ ലോകത്ത് രണ്ടുതരം ആളുകളാണ് ചിന്തകളിൽ നിന്ന് മോചിതരായി പരമാനന്ദത്തിൽ മുങ്ങുന്നത്: ഒരാൾ മോഹിതനായ ജഡൻ, ബാലനെപ്പോലെ ഉള്ള മൂഢൻ; മറ്റൊരാൾ ത്രിഗുണങ്ങളെ അതിക്രമിച്ച പരമേശ്വരനെ പ്രാപിച്ചവൻ।

Verse 5

क्व‍‍चित् कुमारी त्वात्मानं वृणानान् गृहमागतान् । स्वयं तानर्हयामास क्व‍ापि यातेषु बन्धुषु ॥ ५ ॥

ഒരു ദിവസം വിവാഹയോഗ്യയായ ഒരു യുവതി വീട്ടിൽ ഒറ്റയ്ക്കായിരുന്നു; അന്ന് അവളുടെ മാതാപിതാക്കളും ബന്ധുക്കളും മറ്റിടത്തേക്ക് പോയിരുന്നു. അപ്പോൾ വിവാഹാഭിലാഷത്തോടെ ചില പുരുഷന്മാർ വീട്ടിലെത്തി. അവൾ അവരെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ച് আতിഥ്യം ചെയ്തു.

Verse 6

तेषामभ्यवहारार्थं शालीन् रहसि पार्थिव । अवघ्नन्त्या: प्रकोष्ठस्थाश्चक्रु: शङ्खा: स्वनं महत् ॥ ६ ॥

അവരുടെ ഭക്ഷണത്തിനായി അവൾ ഒറ്റയ്ക്കായി മറുവശത്ത് അരി ഇടിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇടിക്കുമ്പോൾ കൈകളിലെ ശംഖവളകൾ തമ്മിൽ ഇടിച്ച് വലിയ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കി.

Verse 7

सा तज्जुगुप्सितं मत्वा महती व्रीडिता तत: । बभञ्जैकैकश: शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योरशेषयत् ॥ ७ ॥

ആ ശബ്ദം അശോഭനമാണെന്ന് കരുതി അവൾ ഏറെ ലജ്ജിച്ചു. ബുദ്ധിമതിയായ ആ യുവതി ശംഖവളകൾ ഒന്നൊന്നായി പൊട്ടിച്ച്, ഇരുകൈമുട്ടുകളിലും രണ്ട് രണ്ട് മാത്രം ശേഷിപ്പിച്ചു.

Verse 8

उभयोरप्यभूद् घोषो ह्यवघ्नन्त्या: स्वशङ्खयो: । तत्राप्येकं निरभिददेकस्मान्नाभवद् ध्वनि: ॥ ८ ॥

പിന്നെയും അരി ഇടിക്കുമ്പോൾ ഓരോ കൈമുട്ടിലുമുള്ള രണ്ട് വളകൾ തമ്മിൽ ഇടിച്ച് ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കി. അതിനാൽ അവൾ ഓരോ കൈയിൽ നിന്നും ഒരു വള വീതം നീക്കി; ഓരോ കൈമുട്ടിലും ഒന്ന് മാത്രം ശേഷിച്ചപ്പോൾ ശബ്ദം ഇല്ലാതായി.

Verse 9

अन्वशिक्षमिमं तस्या उपदेशमरिन्दम । लोकाननुचरन्नेतान् लोकतत्त्वविवित्सया ॥ ९ ॥

ഹേ അരിന്ദമാ! ലോകത്തിന്റെ തത്ത്വം അറിയാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ഞാൻ ഈ ലോകങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; അങ്ങനെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ ആ യുവതിയുടെ ഈ ഉപദേശം ഞാൻ നേരിൽ കണ്ടും പഠിച്ചും എടുത്തതാണ്.

Verse 10

वासे बहूनां कलहो भवेद् वार्ता द्वयोरपि । एक एव वसेत्तस्मात् कुमार्या इव कङ्कण: ॥ १० ॥

പലർ ഒരിടത്ത് കൂടെ താമസിച്ചാൽ തീർച്ചയായും കലഹം ഉണ്ടാകും; രണ്ടുപേർ മാത്രമുണ്ടായാലും വ്യർത്ഥസംഭാഷണവും അഭിപ്രായവ്യത്യാസവും വരും. അതിനാൽ കലഹം ഒഴിവാക്കാൻ ഒരാൾ ഒറ്റയ്ക്ക് താമസിക്കണം—കുമാരിയുടെ കങ്കണത്തിന്റെ ഉദാഹരണത്തെപ്പോലെ.

Verse 11

मन एकत्र संयुञ्ज्याज्जितश्वासो जितासन: । वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रित: ॥ ११ ॥

ആസനം സിദ്ധമാക്കി ശ്വാസപ്രശ്വാസം ജയിച്ച ശേഷം മനസ്സിനെ ഒരൊറ്റ ലക്ഷ്യത്തിൽ ഏകാഗ്രമാക്കണം. വൈരാഗ്യവും ക്രമബദ്ധമായ യോഗാഭ്യാസവും കൊണ്ട്, അലസത വിട്ട്, മനസ്സിനെ സ്ഥിരമാക്കണം.

Verse 12

यस्मिन् मनो लब्धपदं यदेत- च्छनै: शनैर्मुञ्चति कर्मरेणून् । सत्त्वेन वृद्धेन रजस्तमश्च विधूय निर्वाणमुपैत्यनिन्धनम् ॥ १२ ॥

മനം പരമഭഗവാനിൽ സ്ഥിരപദം ലഭിച്ചാൽ, അത് പതുക്കെ പതുക്കെ കർമധൂളി വിട്ടൊഴിയുന്നു. സത്ത്വം വർധിക്കുമ്പോൾ രജസും തമസും കഴുകിപ്പോകുന്നു; പിന്നെ സത്ത്വത്തെയും അതിക്രമിച്ച്, ഇന്ധനരഹിതമായ നിർവാണാവസ്ഥയിലേക്കു ക്രമേണ എത്തുന്നു.

Verse 13

तदैवमात्मन्यवरुद्धचित्तो न वेद किञ्चिद् बहिरन्तरं वा । यथेषुकारो नृपतिं व्रजन्त- मिषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे ॥ १३ ॥

ഇങ്ങനെ ചിത്തം ആത്മസ്വരൂപത്തിൽ (പരമസത്യത്തിൽ) പൂർണ്ണമായി തടഞ്ഞവൻ പുറത്തും അകത്തും എന്ന ദ്വൈതം ഒന്നും അറിയില്ല. അമ്പുണ്ടാക്കുന്നവൻ അമ്പിൽ ലീനനായി, അരികിലൂടെ കടന്ന രാജാവിനെയും കാണാതിരുന്നതുപോലെ.

Verse 14

एकचार्यनिकेत: स्यादप्रमत्तो गुहाशय: । अलक्ष्यमाण आचारैर्मुनिरेकोऽल्पभाषण: ॥ १४ ॥

സന്ന്യാസി ഒറ്റയ്ക്ക് സഞ്ചരിക്കണം; സ്ഥിരവാസസ്ഥലം ഇല്ലാതെ ഇരിക്കണം. ജാഗ്രതയോടെ ഏകാന്തത്തിൽ പാർത്തു, മറ്റുള്ളവർ തിരിച്ചറിയാത്തവിധം പെരുമാറണം. കൂട്ടുകാരില്ലാതെ നടക്കുകയും ആവശ്യത്തിനപ്പുറം സംസാരിക്കാതിരിക്കുകയും വേണം.

Verse 15

गृहारम्भो हि दु:खाय विफलश्चाध्रुवात्मन: । सर्प: परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥ १५ ॥

അസ്ഥിരമായ ദേഹത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ സന്തോഷകരമായ ഗൃഹം പണിയാൻ ശ്രമിച്ചാൽ അത് ദുഃഖകരവും ഫലഹീനവും ആകുന്നു. എന്നാൽ പാമ്പ് മറ്റുള്ളവർ പണിത വീട്ടിൽ കയറി സുഖമായി വളരുന്നു.

Verse 16

एको नारायणो देव: पूर्वसृष्टं स्वमायया । संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वर: । एक एवाद्वितीयोऽभूदात्माधारोऽखिलाश्रय: ॥ १६ ॥

ഏകനായ നാരായണനാണ് എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആരാധ്യദേവൻ. അവൻ സ്വമായയാൽ ഈ ജഗത്ത് സൃഷ്ടിക്കുകയും, കല്പാന്തത്തിൽ കാലശക്തിയാൽ എല്ലാം സംഹരിച്ചു ബ്രഹ്മാണ്ഡവും ജീവികളും തന്റെ ഉള്ളിൽ ലയിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അപ്പോൾ അവൻ അദ്വിതീയനായ സർവാശ്രയ പരമാത്മാവായി ഏകാകിയായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 17

कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । सत्त्वादिष्वादिपुरुष: प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ १७ ॥ परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञित: । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिक: ॥ १८ ॥

ഭഗവാൻ തന്റെ ശക്തിയെ കാലരൂപമായി പ്രകടിപ്പിച്ച് സത്ത്വാദി ഗുണശക്തികളെ സമ്യാവസ്ഥയിലേക്കു നയിക്കുമ്പോൾ, പ്രധാനം എന്ന തറ്റസ്ഥാവസ്ഥയുടെയും ജീവന്മാരുടെയും പരമനിയന്താവായി അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു. മുക്തർ, ദേവന്മാർ, ബന്ധിതജീവികൾ ഉൾപ്പെടെ എല്ലാവർക്കും പരമാരാധ്യൻ അവൻ തന്നേ; അവൻ ഉപാധിരഹിതൻ, തന്റെ ദിവ്യരൂപദർശനത്തിൽ അനുഭവപ്പെടുന്ന ശുദ്ധാനന്ദത്തിന്റെ സമഗ്രസമൂഹം—അതുതന്നെ കൈവല്യം, പരിപൂർണ മോക്ഷം.

Verse 18

कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । सत्त्वादिष्वादिपुरुष: प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ १७ ॥ परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञित: । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिक: ॥ १८ ॥

ഭഗവാൻ തന്റെ ശക്തിയെ കാലരൂപമായി പ്രകടിപ്പിച്ച് സത്ത്വാദി ഗുണശക്തികളെ സമ്യാവസ്ഥയിലേക്കു നയിക്കുമ്പോൾ, പ്രധാനം എന്ന തറ്റസ്ഥാവസ്ഥയുടെയും ജീവന്മാരുടെയും പരമനിയന്താവായി അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു. മുക്തർ, ദേവന്മാർ, ബന്ധിതജീവികൾ ഉൾപ്പെടെ എല്ലാവർക്കും പരമാരാധ്യൻ അവൻ തന്നേ; അവൻ ഉപാധിരഹിതൻ, തന്റെ ദിവ്യരൂപദർശനത്തിൽ അനുഭവപ്പെടുന്ന ശുദ്ധാനന്ദത്തിന്റെ സമഗ്രസമൂഹം—അതുതന്നെ കൈവല്യം, പരിപൂർണ മോക്ഷം.

Verse 19

केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम् । सङ्क्षोभयन् सृजत्यादौ तया सूत्रमरिन्दम ॥ १९ ॥

ഹേ അരിന്ദമ! സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽ ഭഗവാൻ തന്റെ ശക്തിയെ കാലരൂപമായി വ്യാപിപ്പിച്ച് ത്രിഗുണാത്മകമായ മായയെ ക്ഷോഭിപ്പിക്കുന്നു; ആ മായയാൽ തന്നേ സൂത്രരൂപമായ മഹത്തത്ത്വം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

Verse 20

तामाहुस्त्रिगुणव्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतोमुखम् । यस्मिन् प्रोतमिदं विश्वं येन संसरते पुमान् ॥ २० ॥

മഹർഷിമാർ പറയുന്നു—ത്രിഗുണങ്ങളുടെ വ്യക്തമായ ആധാരശക്തിയായി സർവതോമുഖമായ വൈവിധ്യമാർന്ന വിശ്വത്തെ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതിനെ ‘സൂത്രം’ അല്ലെങ്കിൽ ‘മഹത്തത്ത്വം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. ഈ വിശ്വം അതിൽ നെയ്തിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ ശക്തിയാൽ ജീവൻ സംസാരത്തിൽ ഭ്രമിക്കുന്നു.

Verse 21

यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णां सन्तत्य वक्त्रत: । तया विहृत्य भूयस्तां ग्रसत्येवं महेश्वर: ॥ २१ ॥

ചിലന്തി തന്റെ ഉള്ളിൽ നിന്നു നൂൽ വായിലൂടെ വിരിച്ചു, കുറെ നേരം അതിൽ കളിച്ചു, ഒടുവിൽ അതിനെ തന്നെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ, പരമേശ്വരൻ തന്റെ ഉള്ളിലെ സ്വശക്തിയെ വിപുലീകരിക്കുന്നു. അവൻ സൃഷ്ടിയുടെ ജാലകം പ്രകടിപ്പിച്ച് തന്റെ ഉദ്ദേശപ്രകാരം ഉപയോഗിച്ചു, അവസാനം അതിനെ മുഴുവനായി തന്റെ ഉള്ളിലേക്കു തന്നെ ലയിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 22

यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया । स्‍नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत्तत्स्वरूपताम् ॥ २२ ॥

സ്നേഹത്താലോ ദ്വേഷത്താലോ ഭയത്താലോ—ദേഹധാരി ജീവൻ ബുദ്ധിയോടെ പൂർണ്ണ ഏകാഗ്രതയിൽ ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക രൂപത്തിൽ മനസ്സിനെ നിർത്തിയാൽ, അവൻ തീർച്ചയായും അതേ രൂപം പ്രാപിക്കുന്നു; അവൻ ധ്യാനിക്കുന്നതുതന്നെയാകുന്നു.

Verse 23

कीट: पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशित: । याति तत्सात्मतां राजन् पूर्वरूपमसन्त्यजन् ॥ २३ ॥

ഹേ രാജാവേ, ഒരു കടന്നൽ ദുർബല കീടത്തെ തന്റെ കൂടിനുള്ളിൽ കയറ്റി കുടുക്കിയതുപോലെ. ഭയത്താൽ ആ കീടം നിരന്തരം പിടിച്ചവനെയേ ധ്യാനിച്ചു; ശരീരം വിട്ടുകളയാതെയും ക്രമേണ കടന്നലിന്റെ അവസ്ഥ പ്രാപിച്ചു. അതിനാൽ സ്ഥിരമായ ഏകാഗ്രത അനുസരിച്ചാണ് നില ലഭിക്കുന്നത്.

Verse 24

एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मति: । स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं श‍ृणु मे वदत: प्रभो ॥ २४ ॥

ഹേ പ്രഭുവേ (രാജാവേ), ഈ എല്ലാ ഗുരുക്കന്മാരിൽ നിന്നുമാണ് ഞാൻ ഈ ജ്ഞാനം നേടിയതു. ഇനി എന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുക—എന്റെ സ്വന്തം ശരീരത്തിൽ നിന്നു പഠിച്ച സ്വാത്മോപദേശിത ബുദ്ധി ഞാൻ നിങ്ങളോട് പറയുന്നു.

Verse 25

देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतु- र्बिभ्रत् स्म सत्त्वनिधनं सततार्त्युदर्कम् । तत्त्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्ग: ॥ २५ ॥

ഈ ദേഹവും എന്റെ ഗുരുവാണ്; ഇത് വൈരാഗ്യവും വിവേകവും പഠിപ്പിക്കുന്നു. സൃഷ്ടി-നാശങ്ങൾക്ക് വിധേയമായ ഇതിന്റെ അന്ത്യം എപ്പോഴും ദുഃഖകരമാണ്. അതിനാൽ ദേഹത്തെ ഉപയോഗിച്ച് തത്ത്വം വിചാരിച്ചാലും, ഒടുവിൽ ഇത് മറ്റുള്ളവരുടെ ഭോഗ്യമാകും എന്നു ഓർത്ത്, ഞാൻ അസംഗനായി സഞ്ചരിക്കുന്നു.

Verse 26

जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान् पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षया वितन्वन् । स्वान्ते सकृच्छ्रमवरुद्धधन: स देह: सृष्ट्वास्य बीजमवसीदति वृक्षधर्म: ॥ २६ ॥

ദേഹാസക്തൻ ഭാര്യ, മക്കൾ, സമ്പത്ത്, മൃഗങ്ങൾ, ഭൃത്യർ, വീട്, ബന്ധുക്കൾ, സുഹൃത്തുകൾ എന്നിവയെ വളർത്താനും കാക്കാനും വലിയ കഷ്ടപ്പാടോടെ ധനം സമ്പാദിക്കുന്നു—ഇതെല്ലാം ദേഹസുഖത്തിനായി. എന്നാൽ അവസാനം ആ ദേഹം വൃക്ഷംപോലെ വിത്ത് സൃഷ്ടിക്കുന്നതുപോലെ, സമ്പാദിച്ച കർമ്മരൂപത്തിൽ അടുത്ത ദേഹത്തിന്റെ വിത്ത് പ്രകടിപ്പിച്ച് താഴെ വീണു നശിക്കുന്നു.

Verse 27

जिह्वैकतोऽमुमपकर्षति कर्हि तर्षा शिश्न‍ोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् । घ्राणोऽन्यतश्चपलद‍ृक् क्व‍ च कर्मशक्ति- र्बह्व्य: सपत्न्‍य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ २७ ॥

പല ഭാര്യമാരുള്ള പുരുഷനെ അവർ തങ്ങളുടെ താൽപര്യങ്ങൾക്കായി പല ദിശകളിലേക്കു വലിക്കുന്നതുപോലെ, ഭൗതിക ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ബന്ധിതജീവനെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. നാവ് രുചിയുള്ള ആഹാരത്തിലേക്ക് വലിക്കുന്നു, ദാഹം പാനീയത്തിലേക്ക്; ലൈംഗികേന്ദ്രിയം തൃപ്തി തേടുന്നു, ത്വക്ക് മൃദുസ്പർശം; വയർ നിറയുവോളം അലട്ടുന്നു; ചെവി മധുരശബ്ദം, മൂക്ക് സുഗന്ധം, ചഞ്ചല കണ്ണുകൾ മനോഹരദൃശ്യങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജീവനെ ഒരേസമയം പല ദിശകളിലേക്കു വലിക്കുന്നു.

Verse 28

सृष्ट्वा पुराणि विविधान्यजयात्मशक्त्या वृक्षान् सरीसृपपशून् खगदन्दशूकान् । तैस्तैरतुष्टहृदय: पुरुषं विधाय ब्रह्मावलोकधिषणं मुदमाप देव: ॥ २८ ॥

പരമേശ്വരൻ തന്റെ അജേയമായ മായാശക്തി വ്യാപിപ്പിച്ച് വൃക്ഷങ്ങൾ, സർപ്പാദി സരീസൃപങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, പാമ്പുകൾ മുതലായ അനവധി യോനികൾ സൃഷ്ടിച്ചു; എങ്കിലും ഹൃദയം തൃപ്തിയായില്ല. പിന്നെ പരബ്രഹ്മത്തെ ദർശിക്കുവാൻ മതിയായ ബുദ്ധിയുള്ള മനുഷ്യജീവിതം സൃഷ്ടിച്ചതോടെ ഭഗവാൻ പ്രസന്നനായി.

Verse 29

लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसम्भवान्ते मानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीर: । तूर्णं यतेत न पतेदनुमृत्यु याव- न्नि:श्रेयसाय विषय: खलु सर्वत: स्यात् ॥ २९ ॥

അനവധി ജന്മമരണങ്ങളുടെ അവസാനം ഈ അത്യന്തം ദുർലഭമായ മനുഷ്യദേഹം ലഭിക്കുന്നു. അനിത്യമെങ്കിലും ഇത് പരമാർത്ഥം—മോക്ഷവും ഭഗവദ്ഭക്തിയും—നേടാനുള്ള അവസരം നൽകുന്നു. അതിനാൽ മരണാധീനമായ ഈ ദേഹം വീഴുന്നതിന് മുമ്പേ ധീരൻ വേഗത്തിൽ പരമശ്രേയസ്സിനായി പരിശ്രമിക്കണം; കാരണം വിഷയഭോഗം നിന്ദ്യയോനികളിലും ലഭ്യമെങ്കിലും, കൃഷ്ണചൈതന്യം മനുഷ്യജീവിതത്തിലേ സാധ്യമാകൂ.

Verse 30

एवं सञ्जातवैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि । विचरामि महीमेतां मुक्तसङ्गोऽनहङ्‍कृत: ॥ ३० ॥

ഗുരുക്കന്മാരിൽ നിന്ന് പഠിച്ച് ഞാൻ വൈരാഗ്യസമ്പന്നനായി; ദിവ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ ആത്മാവിൽ നിലകൊണ്ട്, ബന്ധവും അഹങ്കാരവും ഇല്ലാതെ ഈ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു।

Verse 31

न ह्येकस्माद् गुरोर्ज्ञानं सुस्थिरं स्यात् सुपुष्कलम् । ब्रह्मैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभि: ॥ ३१ ॥

ഒരൊറ്റ ഗുരുവിൽ നിന്നു മാത്രം ജ്ഞാനം എല്ലായ്പ്പോഴും ദൃഢവും സമ്പൂർണ്ണവും ആകണമെന്നില്ല; കാരണം അദ്വിതീയ ബ്രഹ്മത്തെയും ഋഷിമാർ പലവിധമായി പാടിപ്പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്।

Verse 32

श्रीभगवानुवाच इत्युक्त्वा स यदुं विप्रस्तमामन्‍त्र्य गभीरधी: । वन्दित: स्वर्चितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम् ॥ ३२ ॥

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു— ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ഗൗരവബുദ്ധിയുള്ള ആ ബ്രാഹ്മണൻ യദുരാജാവിനോട് വിടപറഞ്ഞു. രാജാവ് വന്ദനവും പൂജയും അർപ്പിച്ചു; അവ സ്വീകരിച്ച് അന്തരത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ വന്നതുപോലെ തന്നെ അവൻ പോയി।

Verse 33

अवधूतवच: श्रुत्वा पूर्वेषां न: स पूर्वज: । सर्वसङ्गविनिर्मुक्त: समचित्तो बभूव ह ॥ ३३ ॥

അവധൂതന്റെ വചനങ്ങൾ കേട്ടപ്പോൾ, നമ്മുടെ പൂർവ്വികരുടെ പൂർവ്വികനായ പുണ്യൻ യദു, എല്ലാ ബന്ധാസക്തികളിൽ നിന്നും വിമുക്തനായി; അവന്റെ ചിത്തം സമഭാവത്തിൽ സ്ഥിരമായി।