Adhyaya 27

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच क्रियायोगं समाचक्ष्व भवदाराधनं प्रभो । यस्मात्त्वां ये यथार्चन्ति सात्वता: सात्वतर्षभ ॥ १ ॥

ശ്രീ ഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ, ഭക്തരുടെ അധിപതേ, നിങ്ങളുടെ വിഗ്രഹാരാധനയുടെ നിർദ്ദിഷ്ട ക്രിയായോഗം എനിക്ക് ഉപദേശിക്കണമേ. സാത്വതശ്രേഷ്ഠാ, സാത്വതഭക്തർ ഏതു യോഗ്യതയോടെ, ഏതു അടിസ്ഥാനത്തിൽ, ഏതു പ്രത്യേകവിധിയാൽ നിങ്ങളെ അർച്ചിക്കുന്നു?

Verse 2

एतद् वदन्ति मुनयो मुहुर्नि:श्रेयसं नृणाम् । नारदो भगवान् व्यास आचार्योऽङ्गिरस: सुत: ॥ २ ॥

മഹാമുനിമാർ വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു: ഇത്തരത്തിലുള്ള ആരാധന മനുഷ്യജീവിതത്തിന് പരമ ശ്രേയസ്സാണ് നൽകുന്നത്. ഇതാണ് നാരദമുനിയുടെ അഭിപ്രായം, ഭഗവാൻ വ്യാസദേവന്റെ അഭിപ്രായം, എന്റെ സ്വന്തം ആചാര്യൻ ബൃഹസ്പതിയുടെയും അഭിപ്രായം.

Verse 3

नि:सृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानज: । पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भव: ॥ ३ ॥ एतद् वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् । श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्‍त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥

ഹേ മാനദ പ്രഭോ, ദേവമൂർത്തി-ആരാധനയുടെ ഈ വിധി ആദ്യം നിങ്ങളുടെ കമലമുഖത്തിൽ നിന്നു പ്രസ്ഫുടിച്ചു. പിന്നെ ഭഗവാൻ അജൻ ബ്രഹ്മാവ് ഭൃഗു മുതലായ പുത്രന്മാർക്ക് അത് ഉപദേശിച്ചു; അതുപോലെ ഭഗവാൻ ശിവൻ ദേവി പാർവതിക്കു പറഞ്ഞു. ഈ പ്രക്രിയ എല്ലാ വർണങ്ങൾക്കും ആശ്രമങ്ങൾക്കും അംഗീകര്യവും യോജ്യവും ആകുന്നു; അതിനാൽ സ്ത്രീകൾക്കും ശൂദ്രർക്കും പോലും നിങ്ങളുടെ അർച്ചാമൂർത്തി പൂജയാണ് എല്ലാ ആത്മസാധനങ്ങളിലും പരമശ്രേയസ്കരം എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.

Verse 4

नि:सृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानज: । पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भव: ॥ ३ ॥ एतद् वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् । श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्‍त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥

ഹേ മാനദ പ്രഭോ, ദേവമൂർത്തി-ആരാധനയുടെ ഈ വിധി ആദ്യം നിങ്ങളുടെ കമലമുഖത്തിൽ നിന്നു പ്രസ്ഫുടിച്ചു. പിന്നെ ഭഗവാൻ അജൻ ബ്രഹ്മാവ് ഭൃഗു മുതലായ പുത്രന്മാർക്ക് അത് ഉപദേശിച്ചു; അതുപോലെ ഭഗവാൻ ശിവൻ ദേവി പാർവതിക്കു പറഞ്ഞു. ഈ പ്രക്രിയ എല്ലാ വർണങ്ങൾക്കും ആശ്രമങ്ങൾക്കും അംഗീകര്യവും യോജ്യവും ആകുന്നു; അതിനാൽ സ്ത്രീകൾക്കും ശൂദ്രർക്കും പോലും നിങ്ങളുടെ അർച്ചാമൂർത്തി പൂജയാണ് എല്ലാ ആത്മസാധനങ്ങളിലും പരമശ്രേയസ്കരം എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.

Verse 5

एतत् कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् । भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर ॥ ५ ॥

ഹേ കമലപത്രാക്ഷാ, ഹേ വിശ്വേശ്വരേശ്വരാ, കർമ്മബന്ധത്തിൽ നിന്നുള്ള വിമോചനത്തിനുള്ള ഈ മാർഗം, നിങ്ങളുടെ ഭക്തനും അനുരക്ത സേവകനുമായ എനിക്കു കൃപയോടെ യഥാവിധി വിശദീകരിക്കണമേ।

Verse 6

श्रीभगवानुवाच न ह्यन्तोऽनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य चोद्धव । सङ्‌क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावदनुपूर्वश: ॥ ६ ॥

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ഉദ്ധവാ, അർച്ചാപൂജയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വൈദിക കർമ്മകാണ്ഡവിധികൾ അനന്തവും അപാരവും ആകുന്നു; അതിനാൽ ഞാൻ നിനക്കു യഥാവിധി, ക്രമാനുസൃതമായി, സംക്ഷിപ്തമായി വിവരിച്ചുതരാം.

Verse 7

वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मख: । त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चरेत् ॥ ७ ॥

എനിക്ക് യജ്ഞം സ്വീകരിക്കുന്ന മൂന്ന് മാർഗങ്ങൾ ഉണ്ട്—വൈദികം, താന്ത്രികം, മിശ്രം. ഇവയിൽ ഇഷ്ടമായ രീതിയെ തെരഞ്ഞെടുത്തു, അതിന്റെ വിധിപ്രകാരം എന്നെ ശ്രദ്ധയോടെ സമ്യകമായി അർച്ചിക്കണം.

Verse 8

यदा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुष: । यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तन्निबोध मे ॥ ८ ॥

ഇപ്പോൾ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക—വേദവിധിപ്രകാരം ദ്വിജത്വം നേടിയ പുരുഷൻ ഭക്തിയോടും വിശ്വാസത്തോടും കൂടി എന്നെ എങ്ങനെ ആരാധിക്കണം എന്ന് ഞാൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു।

Verse 9

अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विज: । द्रव्येण भक्तियुक्तोऽर्चेत् स्वगुरुं माममायया ॥ ९ ॥

ദ്വിജൻ കപടമില്ലാതെ, ഭക്തിയോടെ യോജ്യമായ ദ്രവ്യങ്ങൾ അർപ്പിച്ച് എന്നെ—തന്റെ ആരാധ്യപ്രഭുവും സ്വഗുരുസ്വരൂപനും—ആരാധിക്കണം: അർച്ചാമൂർത്തിയിൽ, നിലത്ത്, അഗ്നിയിൽ, സൂര്യനിൽ, ജലത്തിൽ അല്ലെങ്കിൽ സ്വന്തം ഹൃദയത്തിൽ।

Verse 10

पूर्वं स्‍नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये । उभयैरपि च स्‍नानं मन्त्रैर्मृद्ग्रहणादिना ॥ १० ॥

ആദ്യം പല്ലുകൾ ശുദ്ധമാക്കി സ്നാനം ചെയ്ത് ശരീരശുദ്ധി വരുത്തണം. പിന്നെ മണ്ണ് മുതലായവ പുരട്ടി, വൈദികവും താന്ത്രികവും ആയ ഇരുവിധ മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ചുകൊണ്ട് രണ്ടാം ശുദ്ധിയും ആചരിക്കണം।

Verse 11

सन्ध्योपास्त्यादिकर्माणि वेदेनाचोदितानि मे । पूजां तै: कल्पयेत् सम्यक् सङ्कल्प: कर्मपावनीम् ॥ ११ ॥

മനസ്സിനെ എന്നിൽ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി, വേദം നിർദേശിച്ച സന്ധ്യോപാസന മുതലായ കര്‍മ്മങ്ങളാൽ എന്റെ പൂജയ്ക്ക് യഥാവിധി സംकल्पം ചെയ്യണം. ഇവ ഫലാസക്തിജന്യ കര്‍മ്മപ്രതിക്രിയകളെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു.

Verse 12

शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती । मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥ १२ ॥

ഭഗവാന്റെ പ്രതിമ എട്ട് വിധമാണെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു—ശിലാമയി, ദാരുമയി, ലോഹമയി, മണ്ണുമയി, ലേപ്യമയി (പൂശിയ), രേഖ്യമയി (ചിത്രിത), സൈകതീ (മണൽ) മയി, മനോമയി അല്ലെങ്കിൽ മണിമയി (രത്നമയി)।

Verse 13

चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् । उद्वासावाहने न स्त: स्थिरायामुद्धवार्चने ॥ १३ ॥

സകല ജീവികളുടെയും ആശ്രയമായ ഭഗവാന്റെ ദേവമൂർത്തിയുടെ പ്രതിഷ്ഠ രണ്ട് വിധം—ചല (താൽക്കാലിക)യും അചല (സ്ഥിര)യും. പ്രിയ ഉദ്ധവാ, സ്ഥിരമായി ആവാഹിതനായ ദേവനെ ഒരിക്കലും ഉദ്വാസനം ചെയ്യുകയില്ല।

Verse 14

अस्थिरायां विकल्प: स्यात् स्थण्डिले तु भवेद् द्वयम् । स्‍नपनं त्वविलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम् ॥ १४ ॥

താൽക്കാലിക പ്രതിഷ്ഠയിൽ ആവാഹനവും ഉദ്വാസനവും ഐച്ഛികമാണ്; എന്നാൽ നിലത്ത് രേഖപ്പെടുത്തിയ ദേവതയ്ക്കു ഈ രണ്ടും നിർബന്ധം. സ്നാനം ജലത്താൽ തന്നെ ചെയ്യണം; പക്ഷേ മണ്ണ്, വർണ്ണം, മരം മുതലായവകൊണ്ടുള്ള രൂപത്തിൽ ജലം ഒഴിവാക്കി നല്ലപോലെ പരിമാർജനം (ശുദ്ധീകരണം) ചെയ്യുന്നതാണ് വിധി.

Verse 15

द्रव्यै: प्रसिद्धैर्मद्याग: प्रतिमादिष्वमायिन: । भक्तस्य च यथालब्धैर्हृदि भावेन चैव हि ॥ १५ ॥

എന്റെ പ്രതിമാദി രൂപങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധവും ഉത്തമവുമായ ദ്രവ്യങ്ങൾ അർപ്പിച്ച് കപടമില്ലാതെ എന്നെ ആരാധിക്കണം. എന്നാൽ ഭൗതിക ആഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായ ഭക്തൻ ലഭിക്കുന്നതെന്തായാലും അതുകൊണ്ട് എന്നെ പൂജിക്കാം; ഹൃദയത്തിൽ ഭാവത്തോടെ മാനസിക ഉപചാരങ്ങളാലും എന്നെ ആരാധിക്കാം।

Verse 16

स्‍नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव । स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हवि: ॥ १६ ॥ सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभि: । श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥

പ്രിയ ഉദ്ധവാ, ക്ഷേത്രത്തിലെ അർച്ചാമൂർത്തി ആരാധനയിൽ സ്നാനവും അലങ്കാരവും എനിക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയമാണ്. പവിത്ര നിലത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയ ദേവതയ്ക്കു തത്ത്വ-വിന്യാസം ഏറ്റവും പ്രിയം. അഗ്നിയിൽ നെയ്യിൽ നനച്ച എള്ള്-യവ ഹവിസ്സ് പ്രിയം. സൂര്യാരാധനയിൽ ഉപസ്ഥാനവും അർഘ്യാദിയും പ്രിയം. ജലരൂപത്തിൽ എന്നെ ജലത്താൽ തന്നെ പൂജിക്കണം. സത്യത്തിൽ ഭക്തൻ ശ്രദ്ധയോടെ അർപ്പിക്കുന്നതെന്തായാലും—അൽപം വെള്ളം മാത്രമായാലും—എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയമാണ്।

Verse 17

स्‍नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव । स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हवि: ॥ १६ ॥ सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभि: । श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥

പ്രിയ ഉദ്ധവാ, ക്ഷേത്രത്തിലെ അർച്ചാമൂർത്തി ആരാധനയിൽ സ്നാനവും അലങ്കാരവും എനിക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയമാണ്. പവിത്ര നിലത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയ ദേവതയ്ക്കു തത്ത്വ-വിന്യാസം ഏറ്റവും പ്രിയം. അഗ്നിയിൽ നെയ്യിൽ നനച്ച എള്ള്-യവ ഹവിസ്സ് പ്രിയം. സൂര്യാരാധനയിൽ ഉപസ്ഥാനവും അർഘ്യാദിയും പ്രിയം. ജലരൂപത്തിൽ എന്നെ ജലത്താൽ തന്നെ പൂജിക്കണം. സത്യത്തിൽ ഭക്തൻ ശ്രദ്ധയോടെ അർപ്പിക്കുന്നതെന്തായാലും—അൽപം വെള്ളം മാത്രമായാലും—എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയമാണ്।

Verse 18

भूर्यप्यभक्तोपाहृतं न मे तोषाय कल्पते । गन्धो धूप: सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च किं पुन: ॥ १८ ॥

അഭക്തർ അർപ്പിക്കുന്ന അത്യന്തം സമൃദ്ധമായ സമർപ്പണങ്ങളും എന്നെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നില്ല. എന്നാൽ എന്റെ സ്നേഹഭക്തർ അർപ്പിക്കുന്ന ചെറുതെങ്കിലും എനിക്ക് പ്രിയമാണ്; സുഗന്ധതൈലം, ധൂപം, പുഷ്പങ്ങൾ, ദീപം, രുചികരമായ നൈവേദ്യം സ്നേഹത്തോടെ അർപ്പിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ പ്രത്യേകമായി പ്രസന്നനാകുന്നു।

Verse 19

शुचि: सम्भृतसम्भार: प्राग्दर्भै: कल्पितासन: । आसीन: प्रागुदग् वार्चेदर्चायां त्वथ सम्मुख: ॥ १९ ॥

ശുചിയായി, ആവശ്യമായ ഉപകരണങ്ങൾ എല്ലാം ശേഖരിച്ച്, കുശപ്പുല്ലിന്റെ അഗ്രങ്ങൾ കിഴക്കോട്ടായി വരുന്ന വിധം സ്വന്തം ആസനം ഒരുക്കണം. തുടർന്ന് കിഴക്കോ വടക്കോ മുഖമായി ഇരുന്ന് ആരാധിക്കണം; വിഗ്രഹം ഒരിടത്ത് സ്ഥിരമാണെങ്കിൽ, വിഗ്രഹത്തിന്റെ നേരെ മുന്നിൽ ഇരിക്കണം।

Verse 20

कृतन्यास: कृतन्यासां मदर्चां पाणिना मृजेत् । कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदुपसाधयेत् ॥ २० ॥

ന്യാസം ചെയ്ത് ഭക്തൻ മന്ത്രങ്ങളോടെ ശരീരഭാഗങ്ങളെ സ്പർശിച്ച് ശുദ്ധീകരിക്കണം. അതുപോലെ എന്റെ അർച്ചാവിഗ്രഹത്തിലും ന്യാസം ചെയ്ത്, കൈകളാൽ പഴയ പൂക്കളും മുൻ അർപ്പണങ്ങളുടെ ശേഷിപ്പുകളും നീക്കി വിഗ്രഹം വൃത്തിയാക്കണം. തുടർന്ന് കലശവും പ്രോക്ഷണീയപാത്രവും വിധിപൂർവ്വം ഒരുക്കണം।

Verse 21

तदद्भ‍िर्देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च । प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्यद्भ‍िस्तैस्तैर्द्रव्यैश्च साधयेत् ॥ २१ ॥

പിന്നീട് ആ പ്രോക്ഷണീയപാത്രത്തിലെ ജലംകൊണ്ട് ദേവാരാധന നടക്കുന്ന സ്ഥലം, അർപ്പിക്കാനുള്ള ദ്രവ്യങ്ങൾ, സ്വന്തം ശരീരം എന്നിവയും തളിച്ച് ശുദ്ധീകരിക്കണം. തുടർന്ന് ജലം നിറച്ച മൂന്ന് പാത്രങ്ങളെ വിവിധ മംഗളദ്രവ്യങ്ങളാൽ വിധിപൂർവ്വം അലങ്കരിക്കണം।

Verse 22

पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि देशिक: । हृदा शीर्ष्णाथ शिखया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ॥ २२ ॥

പാദ്യം, അർഘ്യം, ആചമനീയം എന്നിവയ്ക്കായി ഉപാസകൻ മൂന്ന് പാത്രങ്ങൾ വെക്കണം. പാദ്യപാത്രം ‘ഹൃദയായ നമഃ’, അർഘ്യപാത്രം ‘ശിരസേ സ്വാഹാ’, ആചമനീയപാത്രം ‘ശിഖായൈ വഷട്’ എന്നീ മന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിക്കണം; കൂടാതെ മൂന്നു പാത്രങ്ങൾക്കും ഗായത്രി മന്ത്രവും ജപിക്കണം।

Verse 23

पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम । अण्वीं जीवकलां ध्यायेन्नादान्ते सिद्धभाविताम् ॥ २३ ॥

വായുവും അഗ്നിയുംകൊണ്ട് ശുദ്ധീകരിച്ച തന്റെ ദേഹത്തിലെ ഹൃദയപദ്മത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന എന്റെ പരമ സൂക്ഷ്മരൂപം—സകല ജീവചൈതന്യകലകളുടെയും മൂലം—ധ്യാനിക്കണം; ഓംകാരനാദത്തിന്റെ അന്ത്യഭാഗത്ത് സിദ്ധർ അതിനെ അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 24

तयात्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मय: । आवाह्यार्चादिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत् ॥ २४ ॥

ആത്മരൂപമായി ഭക്തന്റെ ദേഹമാകെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന പരമാത്മാവിനെ തന്റെ അനുഭവത്തിന് അനുസരിച്ച രൂപമായി ധരിച്ചു, യഥാശക്തി പൂജിച്ച് തന്മയനാകണം. തുടർന്ന് മന്ത്രങ്ങളോടെ ദേവമൂർത്തിയുടെ അവയവങ്ങൾ സ്പർശിച്ച് പരമാത്മാവിനെ ആവാഹനം ചെയ്ത് അർച്ചാരൂപത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് എന്നെ പൂജിക്കണം।

Verse 25

पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् । धर्मादिभिश्च नवभि: कल्पयित्वासनं मम ॥ २५ ॥ पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् । उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥

പൂജകൻ പാദ്യം, ആചമനീയം, അർഘ്യം മുതലായ ഉപചാരങ്ങൾ ഒരുക്കണം. ധർമ്മം, ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം, ഐശ്വര്യം മുതലായ ദേവതാമയ രൂപങ്ങളും എന്റെ ഒമ്പത് ആത്മീയ ശക്തികളും അലങ്കരിക്കുന്ന എന്റെ ആസനം കല്പിക്കണം. അത് കർണികയിലെ കുങ്കുമതന്തുക്കളുടെ ദീപ്തിയാൽ പ്രകാശിക്കുന്ന അഷ്ടദള പദ്മമെന്നു ധ്യാനിക്കണം. തുടർന്ന് വേദ-തന്ത്രവിധിപ്രകാരം പാദ്യം, ആചമനീയം, അർഘ്യം മുതലായവ സമർപ്പിക്കണം; ഇതിലൂടെ ഭോഗവും മോക്ഷവും രണ്ടും സിദ്ധിക്കുന്നു।

Verse 26

पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् । धर्मादिभिश्च नवभि: कल्पयित्वासनं मम ॥ २५ ॥ पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् । उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥

പൂജകൻ പാദ്യം, ആചമനീയം, അർഘ്യം മുതലായ ഉപചാരങ്ങൾ ഒരുക്കണം. ധർമ്മം, ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം, ഐശ്വര്യം മുതലായ ദേവതാമയ രൂപങ്ങളും എന്റെ ഒമ്പത് ആത്മീയ ശക്തികളും അലങ്കരിക്കുന്ന എന്റെ ആസനം കല്പിക്കണം. അത് കർണികയിലെ കുങ്കുമതന്തുക്കളുടെ ദീപ്തിയാൽ പ്രകാശിക്കുന്ന അഷ്ടദള പദ്മമെന്നു ധ്യാനിക്കണം. തുടർന്ന് വേദ-തന്ത്രവിധിപ്രകാരം പാദ്യം, ആചമനീയം, അർഘ്യം മുതലായവ സമർപ്പിക്കണം; ഇതിലൂടെ ഭോഗവും മോക്ഷവും രണ്ടും സിദ്ധിക്കുന്നു।

Verse 27

सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुर्हलान् । मुषलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत् ॥ २७ ॥

പിന്നീട് ക്രമമായി ഭഗവാന്റെ സുദർശനചക്രം, പാഞ്ചജന്യശംഖം, ഗദ, ഖഡ്ഗം, ധനുസ്സ്, അമ്പുകൾ, ഹലം, മുഷലായുധം, കൗസ്തുഭമണി, പുഷ്പമാല, കൂടാതെ വക്ഷസ്ഥലത്തിലെ ശ്രീവത്സചിഹ്നം എന്നിവയെ പൂജിക്കണം।

Verse 28

नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डमेव च । महाबलं बलं चैव कुमुदं कमुदेक्षणम् ॥ २८ ॥

ഭഗവാന്റെ പരിഷദന്മാരായ നന്ദ, സുനന്ദ, ഗരുഡൻ, പ്രചണ്ഡൻ, ചണ്ഡൻ, മഹാബലൻ, ബലൻ, കുമുദൻ, കുമുദേക്ഷണൻ എന്നിവരെയും ആരാധിക്കണം।

Verse 29

दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून्सुरान् । स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षणादिभि: ॥ २९ ॥

പ്രോക്ഷണാദി അർപ്പണങ്ങളാൽ ദുർഗ, വിനായകൻ, വ്യാസൻ, വിഷ്വക്സേനൻ, ഗുരുക്കന്മാർ, വിവിധ ദേവന്മാർ എന്നിവരെ പൂജിക്കണം; അവർ തത്തത്ത സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഭഗവദ്വിഗ്രഹത്തോട് അഭിമുഖമായി ഇരിക്കണം।

Verse 30

चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितै: । सलिलै: स्‍नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥ स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभि: ॥ ३१ ॥

സമ്പത്ത് അനുവദിക്കുന്നത്ര ഭംഗിയായി, ഉപാസകൻ നിത്യവും ചന്ദനം, ഉശീര, കർപ്പൂരം, കുങ്കുമം, അഗരു എന്നിവയുടെ സുഗന്ധം കലർന്ന ജലത്തിൽ മന്ത്രങ്ങളോടെ ഭഗവദ്വിഗ്രഹത്തെ സ്നാനിപ്പിക്കണം; കൂടാതെ സ്വർണഘർമ അനുവാകം, മഹാപുരുഷവിദ്യ, പുരുഷസൂക്തം, സാമവേദത്തിലെ രാജനാദി ഗാനങ്ങൾ എന്നിവയും ജപിച്ച് പാടണം।

Verse 31

चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितै: । सलिलै: स्‍नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥ स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभि: ॥ ३१ ॥

സമ്പത്ത് അനുവദിക്കുന്നത്ര ഭംഗിയായി, ഉപാസകൻ നിത്യവും ചന്ദനം, ഉശീര, കർപ്പൂരം, കുങ്കുമം, അഗരു എന്നിവയുടെ സുഗന്ധം കലർന്ന ജലത്തിൽ മന്ത്രങ്ങളോടെ ഭഗവദ്വിഗ്രഹത്തെ സ്നാനിപ്പിക്കണം; കൂടാതെ സ്വർണഘർമ അനുവാകം, മഹാപുരുഷവിദ്യ, പുരുഷസൂക്തം, സാമവേദത്തിലെ രാജനാദി ഗാനങ്ങൾ എന്നിവയും ജപിച്ച് പാടണം।

Verse 32

वस्त्र‍ोपवीताभरणपत्रस्रग्गन्धलेपनै: । अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भ‍क्तो मां यथोचितम् ॥ ३२ ॥

പിന്നീട് എന്റെ ഭക്തൻ സ്നേഹത്തോടെ വിധിപ്രകാരം എന്നെ വസ്ത്രം, ഉപവീതം, വിവിധ ആഭരണങ്ങൾ, തിലകചിഹ്നങ്ങൾ, മാലകൾ എന്നിവകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കുകയും സുഗന്ധലേപനങ്ങളാൽ എന്റെ ദേഹത്തെ അനുലേപനം ചെയ്യുകയും വേണം।

Verse 33

पाद्यमाचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् । धूपदीपोपहार्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चक: ॥ ३३ ॥

ആരാധകൻ ശ്രദ്ധയോടെ എനിക്ക് പാദ്യവും ആചമനീയജലവും, സുഗന്ധദ്രവ്യവും, പുഷ്പങ്ങളും അക്ഷതവും, കൂടാതെ ധൂപം ദീപം മുതലായ ഉപഹാരങ്ങളും സമർപ്പിക്കണം।

Verse 34

गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् । संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥ ३४ ॥

ഭക്തൻ തന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് എനിക്ക് നൈവേദ്യമായി ശർക്കരക്കട്ടി/ഗുഡം, പായസം, നെയ്യ്, ശഷ്കുലി, ആപൂപം, മോദകം, സംയാവം, തൈര്, സൂപ്പ് മുതലായ രുചികര വിഭവങ്ങൾ ഒരുക്കി സമർപ്പിക്കണം।

Verse 35

अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्शदन्तधावाभिषेचनम् । अन्नाद्यगीतनृत्यानि पर्वणि स्युरुतान्वहम् ॥ ३५ ॥

വിശേഷ പർവ്വദിനങ്ങളിൽ, സാധ്യമെങ്കിൽ ദിവസേനയും, ദേവതയ്ക്ക് അഭ്യംഗ-ഉന്മർദ്ദനം നടത്തുകയും, കണ്ണാടി കാണിക്കുകയും, ദന്തധാവനത്തിന് ദാതുന്‍ സമർപ്പിക്കുകയും, പഞ്ചാമൃതാഭിഷേകം ചെയ്യുകയും, സമൃദ്ധമായ അന്നഭോഗങ്ങൾ അർപ്പിക്കുകയും, ഗാനം-നൃത്തംകൊണ്ട് ആനന്ദിപ്പിക്കുകയും വേണം।

Verse 36

विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभि: । अग्निमाधाय परित: समूहेत् पाणिनोदितम् ॥ ३६ ॥

ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം നിർമ്മിച്ച കുണ്ടത്തിൽ, മേഖല, ഗർത്തം, വേദി എന്നിവയോടുകൂടെ, ഭക്തൻ അഗ്നി സ്ഥാപിക്കണം; പിന്നെ സ്വന്തം കൈകളാൽ വിറകുകൾ ചുറ്റും കൂട്ടി അഗ്നിയെ ജ്വലിപ്പിക്കണം।

Verse 37

परिस्तीर्याथ पर्युक्षेदन्वाधाय यथाविधि । प्रोक्षण्यासाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥ ३७ ॥

ഭൂമിയിൽ കുശ പകരുകയും ജലം തളിച്ച് ശുദ്ധീകരിക്കുകയും ചെയ്ത്, വിധിപ്രകാരം അന്വാധാന കർമ്മം നടത്തണം। തുടർന്ന് ഹോമദ്രവ്യങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്തി, പ്രോക്ഷണീ പാത്രത്തിലെ ജലത്തോടെ അവ ശുദ്ധീകരിച്ച്, അഗ്നിയിൽ എന്നെ ധ്യാനിക്കണം।

Verse 38

तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥

ബുദ്ധിമാനായ ഭക്തൻ ഉരുകിയ സ്വർണ്ണംപോലുള്ള വർണ്ണമുള്ള, ശംഖ-ചക്ര-ഗദാ-പദ്മം ധരിച്ച, ദീപ്തമായ ചതുര്ഭുജനും ശാന്തസ്വരൂപനും പദ്മകേശരവർണ്ണ വസ്ത്രധാരിയുമായ ഭഗവാനെ ധ്യാനിക്കണം।

Verse 39

तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥

ആ ഹരിയെ ധ്യാനിക്കണം—തിളങ്ങുന്ന കിരീടം, കങ്കണങ്ങൾ, കടിസൂത്രം, ശ്രേഷ്ഠമായ അങ്കദങ്ങൾ പ്രകാശിക്കുന്നു; വക്ഷസ്സിൽ ശ്രീവത്സചിഹ്നം, ദീപ്തമായ കൗസ്തുഭമണി, വനമാലയും ശോഭിക്കുന്നു।

Verse 40

तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥

ഇങ്ങനെ ധ്യാനിച്ച് ആരാധിച്ചതിന് ശേഷം, ഹവിസും നെയ്യും നനച്ച സമിധകൾ അഗ്നിയിൽ ഇട്ടർപ്പിക്കണം; തുടർന്ന് ആജ്യഭാഗവും ആഘാരവും നിർവഹിച്ചു, നെയ്യിൽ മുക്കിയ ഹവിയെ യഥാവിധി സമർപ്പിക്കണം।

Verse 41

तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥

ബുദ്ധിമാനായ साधകൻ മൂലമന്ത്രം ജപിച്ച് ഷോഡശാർചാ വിധിപ്രകാരം ഹോമം നടത്തണം; ധർമ്മാദി ദേവതകൾക്ക് യഥാവിധി മന്ത്രങ്ങളോടെ ‘സ്വിഷ്ടികൃത്’ ഹവി സമർപ്പിക്കണം।

Verse 42

अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् । मूलमन्त्रं जपेद् ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम् ॥ ४२ ॥

അങ്ങനെ ഭഗവാനെ ആരാധിച്ച് നമസ്കരിച്ച്, അവന്റെ പാർഷദന്മാർക്ക് ബലി അർപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് നാരായണസ്വരൂപമായ പരബ്രഹ്മത്തെ സ്മരിച്ച് ദേവതയുടെ മൂലമന്ത്രം മന്ദമായി ജപിക്കണം।

Verse 43

दत्त्वाचमनमुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् । मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यमथार्हयेत् ॥ ४३ ॥

വീണ്ടും ദേവതയ്ക്ക് മുഖശുദ്ധിക്കായി ആചമനജലം അർപ്പിക്കുകയും, ഭഗവാന്റെ അന്നത്തിന്റെ ഉച്ഛിഷ്ടം വിഷ്വക്സേനനു സമർപ്പിക്കുകയും ചെയ്യണം. തുടർന്ന് സുഗന്ധമുള്ള മുഖവാസവും തയ്യാറാക്കിയ താംബൂലാദികളും ദേവനു അർപ്പിക്കണം.

Verse 44

उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माण्यभिनयन् मम । मत्कथा: श्रावयन् श‍ृण्वन् मुहूर्तं क्षणिको भवेत् ॥ ४४ ॥

മറ്റുള്ളവരോടൊപ്പം പാടിയും, ഉച്ചത്തിൽ കീർത്തിച്ചും, നൃത്തം ചെയ്തും, എന്റെ ദിവ്യലീലകൾ അഭിനയിച്ചും, എന്റെ കഥകൾ പറയുകയും കേൾക്കുകയും ചെയ്തും—ഭക്തൻ കുറച്ചുസമയം അത്തരം ഉത്സവഭാവത്തിൽ ലീനനാകട്ടെ.

Verse 45

स्तवैरुच्चावचै: स्तोत्रै: पौराणै: प्राकृतैरपि । स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत दण्डवत् ॥ ४५ ॥

ഭക്തൻ പുരാണങ്ങളിൽ നിന്നുള്ളതും മറ്റു പ്രാചീന ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ നിന്നുള്ളതും, സാധാരണ പരമ്പരകളിൽ നിന്നുള്ളതുമായ വിവിധ സ്തവ-സ്തോത്രങ്ങളാൽ ഭഗവാനെ സ്തുതിക്കണം. ‘ഹേ ഭഗവൻ, പ്രസാദിക്കണമേ’ എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ച് ദണ്ഡവത് പ്രണാമം ചെയ്യണം.

Verse 46

शिरो मत्पादयो: कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् । प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात् ॥ ४६ ॥

ദേവതയുടെ പാദങ്ങളിൽ തല വെച്ച്, പിന്നെ കൈകൾ കൂട്ടി കർത്താവിന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നു പ്രാർത്ഥിക്കണം—“ഹേ ഈശാ, ഞാൻ നിനക്കു ശരണം പ്രാപിച്ചവൻ; എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ. ഈ സംസാരസമുദ്രത്തെ ഞാൻ ഭയപ്പെടുന്നു; ഞാൻ മരണത്തിന്റെ വായിൽ നിൽക്കുന്നവനുപോലെ ആകുന്നു.”

Verse 47

इति शेषां मया दत्तां शिरस्याधाय सादरम् । उद्वासयेच्चेदुद्वास्यं ज्योतिर्ज्योतिषि तत् पुन: ॥ ४७ ॥

ഇങ്ങനെ പ്രാർത്ഥിച്ച ശേഷം, ഞാൻ നൽകിയ ശേഷ-പ്രസാദം ആദരത്തോടെ തലയിൽ ധരിക്കണം. ആരാധനയുടെ അവസാനം ആ ദേവമൂർത്തിയെ ഉദ്വാസനം ചെയ്യേണ്ടതാണെങ്കിൽ, അത് ചെയ്യണം—ദേവസന്നിധിയുടെ ജ്യോതി വീണ്ടും സ്വന്തം ഹൃദയകമലത്തിലെ ജ്യോതിയിൽ ലയിപ്പിക്കണം.

Verse 48

अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत् । सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्वात्माहमवस्थित: ॥ ४८ ॥

എവിടെയെങ്കിലും എപ്പോഴെങ്കിലും എന്റെ അർച്ചാ-മൂർത്തിയിലോ മറ്റ് പ്രമാണ്യമായ അവതാര-പ്രകടനങ്ങളിലോ എന്നിലേക്കുള്ള ശ്രദ്ധ ഉദിക്കുന്നുവോ, അവിടെ ആ രൂപത്തിലേ തന്നെ എന്നെ ആരാധിക്കണം. ഞാൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ആത്മാവിലും, എന്റെ മൂലസ്വരൂപമായി വേറെയും, സർവ്വാത്മനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 49

एवं क्रियायोगपथै: पुमान् वैदिकतान्त्रिकै: । अर्चन्नुभयत: सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् ॥ ४९ ॥

ഇങ്ങനെ വേദ-തന്ത്രങ്ങളിൽ നിർദ്ദേശിച്ച ക്രിയായോഗ മാർഗങ്ങളിലൂടെ എന്നെ അർച്ചിച്ച് ആരാധിക്കുന്നവൻ, ഇഹലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും—ഇരുവിടത്തും—എന്നിൽ നിന്നു താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 50

मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद् द‍ृढम् । पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान् ॥ ५० ॥

എന്റെ അർച്ചാ-മൂർത്തിയെ സമ്യകമായി പ്രതിഷ്ഠിച്ച് ദൃഢമായ ക്ഷേത്രം പണിയണം; കൂടാതെ നിത്യപൂജ, ദേവയാത്ര, ഉത്സവങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കായി പുഷ്പങ്ങൾ നൽകുന്ന മനോഹരമായ പുഷ്പോദ്യാനങ്ങളും ഒരുക്കണം.

Verse 51

पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वस्वथान्वहम् । क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत्सार्ष्टितामियात् ॥ ५१ ॥

നിത്യപൂജയും മഹാപർവ്വങ്ങളും തുടർച്ചയായി നടക്കുന്നതിനായി ദേവതയ്ക്ക് ഭൂമി, ചന്തകൾ, നഗരങ്ങൾ, ഗ്രാമങ്ങൾ എന്നിവ ദാനം ചെയ്യുന്നവൻ എന്റെതുപോലെയുള്ള ഐശ്വര്യം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 52

प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम् । पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात् ॥ ५२ ॥

ഭഗവാന്റെ മൂർത്തി പ്രതിഷ്ഠ ചെയ്താൽ സമസ്ത ഭൂമിയുടെ രാജാവാകുന്നു; ക്ഷേത്രം പണിതാൽ ത്രിലോകങ്ങളുടെ അധിപതിയാകുന്നു; മൂർത്തിയെ പൂജിച്ച് സേവിച്ചാൽ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കുന്നു; ഈ മൂന്നും ചെയ്താൽ എന്റെതുപോലെയുള്ള ദിവ്യസ്വരൂപം നേടുന്നു.

Verse 53

मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति । भक्तियोगं स लभत एवं य: पूजयेत माम् ॥ ५३ ॥

ഫലാപേക്ഷയില്ലാതെ നിർപേക്ഷ ഭക്തിയോഗത്തിലൂടെ എന്നെയേ പ്രാപിക്കുന്നവൻ എന്നെ പ്രാപിക്കുന്നു. ഞാൻ പറഞ്ഞ വിധിപ്രകാരം എന്നെ പൂജിക്കുന്നവൻ അവസാനം എന്റെ ശുദ്ധ ഭക്തിയോഗം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 54

य: स्वदत्तां परैर्दत्तां हरेत सुरविप्रयो: । वृत्तिं स जायते विड्भुग् वर्षाणामयुतायुतम् ॥ ५४ ॥

ദേവന്മാരുടെയോ ബ്രാഹ്മണരുടെയോ സ്വത്ത്—താൻ തന്നതായാലും മറ്റൊരാൾ തന്നതായാലും—മോഷ്ടിക്കുന്നവൻ പരലോകത്തിൽ മലത്തിലെ പുഴുവായി ജനിച്ച് പത്ത് കോടി വർഷം ജീവിക്കേണ്ടിവരും.

Verse 55

कर्तुश्च सारथेर्हेतोरनुमोदितुरेव च । कर्मणां भागिन: प्रेत्य भूयो भूयसि तत् फलम् ॥ ५५ ॥

മോഷണം ചെയ്യുന്നവൻ മാത്രമല്ല; സഹായിക്കുന്നവൻ, പ്രേരിപ്പിക്കുന്നവൻ, അല്ലെങ്കിൽ വെറും അംഗീകരിക്കുന്നവൻ പോലും—എല്ലാവരും പരലോകത്തിൽ ആ കർമഫലത്തിന്റെ പങ്കാളികളാകുന്നു. പങ്കാളിത്തത്തിന്റെ അളവനുസരിച്ച് അവർ അനുപാതമായ ഫലം അനുഭവിക്കും.