Adhyaya 24
Sāṅkhya of Creation and Annihilation (Sarga–Nirodha-viveka)
ഉദ്ധവനോടുള്ള ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ക്രമബദ്ധ ഉപദേശം തുടരുന്നു. ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭേദ‑ഭ്രമം അകറ്റാൻ സാംഖ്യരീതിയിൽ സൃഷ്ടി‑പ്രളയ വിവേചനം വിശദമാക്കുന്നു. പ്രകടനത്തിന് മുമ്പ് ദ്രഷ്ടാ‑ദൃശ്യം ഏക പരബ്രഹ്മത്തിൽ അഭേദം; ലീലക്കും ജീവികളുടെ ഭോഗപ്രവണതക്കും വേണ്ടി അതേ തത്ത്വം പ്രകൃതി‑ജീവരൂപമായി ഭാസിക്കുന്നു. ഭഗവദ്ദൃഷ്ടിയാൽ ഗുണങ്ങൾ ക്ഷോഭിച്ച് സൂത്ര/മഹത്, അഹങ്കാരം, തന്മാത്രകൾ, സ്ഥൂലഭൂതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, അവയുടെ അധിദേവതകൾ എന്നിവ ഉദ്ഭവിച്ച് ബ്രഹ്മാണ്ഡം രൂപപ്പെടുന്നു; തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ലോകക്രമവും ഗതികളും ഉൾപ്പെട്ട ദ്വിതീയ സൃഷ്ടി നടത്തുന്നു. പിന്നെ നിരോധക്രമത്തിൽ ദേഹം‑വിശ്വം ക്രമേണ ഭൂതങ്ങൾ, ഗുണങ്ങൾ, ദേവതകൾ, മനസ്, അഹങ്കാരം, അവ്യക്ത പ്രകൃതി, കാലം, മഹാപുരുഷൻ എന്നിവയിൽ ലയിച്ച് അവസാനം പരമാത്മ മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു. ഈ ജ്ഞാനം സൂര്യോദയംപോലെ അജ്ഞാനാന്ധകാരം നീക്കി ദ്വൈതബോധം വീണ്ടും കടക്കാതിരിക്കാൻ കാക്കുന്നു; വിവേകത്തെ സ്ഥിരഭക്തിയിലേക്കും സംശയനിവൃത്തിയിലേക്കും നയിക്കുന്നു।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിനക്കു പുരാതന ആചാര്യർ പൂർണ്ണമായി സ്ഥാപിച്ച സാംഖ്യശാസ്ത്രം വിശദീകരിക്കുന്നു. അത് അറിഞ്ഞാൽ മനുഷ്യൻ ഉടൻ തന്നെ ദ്വൈതത്തിന്റെ കൽപ്പിത ഭ്രമം ഉപേക്ഷിക്കും.
Verse 2
आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥
ആദിയിൽ കൃതയുഗത്തിൽ—എല്ലാവരും ആത്മവിവേകത്തിൽ നിപുണരായിരുന്നപ്പോൾ—അതിനു മുമ്പ് പ്രളയകാലത്തും, ജ്ഞാനവും ജ്ഞേയവും ഒന്നുതന്നെ, നിർവികൽപമായിരുന്നു. ദ്രഷ്ടാവ് ദൃശ്യത്തോട് അഭിന്നനായി ഏകാകിയായി നിലകൊണ്ടു.
Verse 3
तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥
ആ പരമസത്യം മായയുടെ ഫലരൂപമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടാലും നിർവികല്പം, വാക്കിനും മനസ്സിനും അഗോചരവും മഹത്തും ആകുന്നു; അത് രണ്ടായി ഭവിച്ചു—പ്രകൃതിയും ജീവന്മാരും, പ്രകൃതിയുടെ പ്രകടനങ്ങൾ ഭോഗിക്കുവാൻ ശ്രമിക്കുന്നവർ।
Verse 4
तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥
ഈ രണ്ടിൽ ഒന്നാണ് പ്രകൃതി—സൂക്ഷ്മ കാരണങ്ങളെയും സ്ഥൂല ഫലങ്ങളെയും ഒരുപോലെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നത്. മറ്റേതാണ് ജ്ഞാനസ്വരൂപനായ പുരുഷൻ (ജീവൻ), അവനെയാണ് ഭോക്താവ് എന്നു വിളിക്കുന്നത്।
Verse 5
तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥
എന്റെ ദൃഷ്ടിയാൽ പ്രകൃതി ക്ഷോഭിതമായപ്പോൾ, പുരുഷൻ (ജീവൻ) അനുമതിയോടെയും, പ്രകൃതിയിലെ മൂന്ന് ഗുണങ്ങൾ—തമസ്, രജസ്, സത്ത്വം—പ്രകടമായി; ബന്ധിത ജീവന്മാരുടെ ശേഷിച്ച ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റുവാൻ।
Verse 6
तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥
ആ ഗുണങ്ങളിൽ നിന്ന് സൂത്രം (പ്രധാന) ഉദ്ഭവിച്ചു; അതോടൊപ്പം മഹത്-തത്ത്വവും ചേർന്നു. പിന്നെ മഹത്-തത്ത്വം വികാരപ്പെട്ടപ്പോൾ അഹങ്കാരം ജനിച്ചു; അതാണ് ജീവന്മാരുടെ മോഹത്തിന് കാരണം.
Verse 7
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥
തന്മാത്ര, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ് എന്നിവയുടെ കാരണമായ അഹങ്കാരം ചിത്-അചിത് രണ്ടും ഉൾക്കൊണ്ട് ത്രിവിധമായി പ്രകടമാകുന്നു: വൈകാരിക (സാത്ത്വിക), തൈജസ (രാജസ), താമസ।
Verse 8
अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥
തമോഗുണ അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് തന്മാത്രകൾ ഉദിച്ചു, അവയിൽ നിന്ന് സ്ഥൂലഭൂതങ്ങൾ ജനിച്ചു. രജോഗുണ അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പ്രകടമായി; സത്ത്വഗുണ (വൈകൃത) അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് ഏകാദശ ദേവതകൾ ഉദ്ഭവിച്ചു.
Verse 9
मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥
എന്റെ പ്രേരണയാൽ ഈ എല്ലാ തത്ത്വങ്ങളും ക്രമബദ്ധമായി ഒന്നിച്ചു പ്രവർത്തിച്ചു, ഒറ്റക്കെട്ടായി ബ്രഹ്മാണ്ഡ-അണ്ഡം ജനിപ്പിച്ചു; അതാണ് എന്റെ ഉത്തമമായ അധിഷ്ഠാനം.
Verse 10
तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥
കാരണമഹാജലത്തിൽ ഒഴുകിയിരുന്ന ആ അണ്ഡത്തിനുള്ളിൽ ഞാൻ തന്നെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. എന്റെ നാഭിയിൽ നിന്ന് ‘വിശ്വ’ എന്ന പദ്മം ഉദിച്ചു; അതിലായിരുന്നു സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ജനനം.
Verse 11
सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥
വിശ്വാത്മാവായ ബ്രഹ്മാവ് എന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ രജോഗുണം ധരിച്ച് മഹാതപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടു; അങ്ങനെ ഭൂഃ, ഭുവഃ, സ്വഃ എന്ന മൂന്ന് ലോകങ്ങളെ അവയുടെ അധിപതി ദേവതകളോടുകൂടി സൃഷ്ടിച്ചു.
Verse 12
देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥
സ്വർലോകം ദേവന്മാരുടെ വാസസ്ഥലമായി സ്ഥാപിതമായി; ഭുവർലോകം ഭൂത-പ്രേതാദികളുടെ സ്ഥാനമായി; ഭൂർലോകം മനുഷ്യരും മറ്റു മർത്ത്യജീവികളും വസിക്കുന്ന ലോകമായി. മോക്ഷത്തിനായി പരിശ്രമിക്കുന്ന സിദ്ധർ ഈ മൂന്നിനുമപ്പുറം ഉയർത്തപ്പെടുന്നു.
Verse 13
अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥
പ്രഭു ബ്രഹ്മാവ് ഭൂമിക്കു താഴെ അസുരർക്കും നാഗസർപ്പങ്ങൾക്കും ലോകം സൃഷ്ടിച്ചു. ഇങ്ങനെ ത്രിഗുണാത്മക കർമങ്ങളുടെ ഫലപ്രകാരം ത്രിലോകങ്ങളുടെ ഗതികൾ ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടു।
Verse 14
योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥
യോഗം, തപസ്സ്, സന്ന്യാസം എന്നിവകൊണ്ട് മഹർലോകം, ജനോലോകം, തപോലോകം, സത്യലോകം എന്നീ നിർമല ഗതികൾ ലഭിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഭക്തിയോഗംകൊണ്ട് എന്റെ പരമധാമം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 15
मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥
കാലശക്തിയായ ധാതാവായി ഞാൻ ഈ ലോകത്തിൽ കർമഫലങ്ങളെ ക്രമപ്പെടുത്തി വെച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഗുണപ്രവാഹമായ ഈ മഹാനദിയിൽ ജീവൻ ചിലപ്പോൾ ഉയർന്നു വരുകയും ചിലപ്പോൾ വീണ്ടും മുങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 16
अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥
ഈ ലോകത്തിൽ ദൃശ്യമാകുന്ന ഏതൊരു സ്വഭാവവും—ചെറുതോ വലുതോ, ക്ഷീണമോ സ്ഥൂലമോ—നിശ്ചയമായും പ്രകൃതിയും പുരുഷനും (ജീവാത്മാവും) ഇരുവരും ചേർന്നതുതന്നെ ആണ്।
Verse 17
यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥
ഏതിന്റെ ആദിയും അന്തവും ഏതാണ്, അതുതന്നെ അതിന്റെ മദ്ധ്യവും ആകുന്നു. വികാരം വ്യവഹാരസൗകര്യത്തിനായി നൽകിയ നാമരൂപം മാത്രമാണ്—സ്വർണ്ണത്തിൽ നിന്ന് വളയും കാതുകലും, മണ്ണിൽ നിന്ന് കുടവും തളികയും. ആരംഭത്തിലും അവസാനത്തിലും സ്വർണ്ണവും മണ്ണും നിലനിൽക്കുന്നതിനാൽ, മദ്ധ്യഘട്ടത്തിലും അവ തന്നെയാണ് ആധാരം।
Verse 18
यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥
മുമ്പുള്ള വസ്തുവിനെ ഉപാദാനമാക്കി മറ്റൊരു രൂപമായി മാറുന്നത്; അതിന്റെ ആദിയും അന്തവും അതേ ആണെങ്കിൽ അതിനെ ‘സത്യം’ എന്നു പറയുന്നു।
Verse 19
प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥
ഉപാദാനം പ്രകൃതിയും, ആശ്രയം പരമപുരുഷൻ മഹാവിഷ്ണുവും, കാലം അതിനെ പ്രകടമാക്കുന്നതുമാകുന്നു; പ്രകൃതി, വിഷ്ണു, കാലം—ഈ ത്രയം ഞാൻ തന്നേ പരബ്രഹ്മം।
Verse 20
सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥
ഭഗവാന്റെ ദൃഷ്ടി പ്രകൃതിയിൽ നിലനിൽക്കുന്നത്രയും കാലം, സൃഷ്ടി ക്രമാനുസൃതമായി നിത്യമായി തുടരുന്നു; ഗുണങ്ങളുടെ മഹത്തായ പ്രവാഹം പ്രകടമാകുന്നു।
Verse 21
विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥
ഞാൻ വിരാട്-രൂപത്തിന്റെ ആധാരമാണ്; ലോകങ്ങളുടെ ആവർത്തിച്ച സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, പ്രളയം എന്നിവയിലൂടെ അത് അനന്ത വൈവിധ്യം കാണിക്കുന്നു. പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ ഏകോപനത്തിലൂടെ ഭുവനങ്ങളോടുകൂടെ പ്രത്യേക രൂപങ്ങൾ പ്രകടമാക്കുന്നു।
Verse 22
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
പ്രളയത്തിൽ ജീവിയുടെ നശ്വരദേഹം അന്നത്തിൽ ലയിക്കുന്നു; അന്നം ധാന്യങ്ങളിൽ, ധാന്യങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ, ഭൂമി ഗന്ധ-തന്മാത്രയിൽ. ഗന്ധം ജലത്തിൽ, ജലം രസത്തിൽ, രസം അഗ്നിയിൽ, അഗ്നി രൂപത്തിൽ; രൂപം സ്പർശത്തിൽ, സ്പർശം വായുവിൽ, വായു ആകാശത്തിൽ, ആകാശം ശബ്ദ-തന്മാത്രയിൽ. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ തങ്ങളുടെ അധിഷ്ഠാതൃ ദേവന്മാരിൽ, അവർ മനസ്സിൽ, മനസ് സാത്ത്വിക അഹങ്കാരത്തിൽ; ശബ്ദം താമസ അഹങ്കാരത്തിൽ, അത് മഹത്തത്ത്വത്തിൽ; മഹത്തത്ത്വം ഗുണങ്ങളിൽ, ഗുണങ്ങൾ അവ്യക്തത്തിൽ, അവ്യക്തം കാലത്തിൽ; കാലം മഹാപുരുഷനിൽ, ആ ജീവബീജം അജന പരമാത്മയായ എന്നിൽ ലയിക്കുന്നു. ഞാൻ മാത്രം സ്വയംസ്ഥിതനായ ആത്മാവ്; സൃഷ്ടിയും പ്രളയവും എന്നിൽ നിന്നു തന്നെ പ്രകടമാകുന്നു।
Verse 23
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ഗന്ധം ജലത്തിൽ ലയിക്കുന്നു, ജലം അതിന്റെ ഗുണമായ രസത്തിലും ലയിക്കുന്നു. രസം അഗ്നിയിലും അഗ്നി രൂപത്തിലും ലയിക്കുന്നു.
Verse 24
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
രൂപം വായുവിലും വായു സ്പർശത്തിലും ലയിക്കുന്നു. സ്പർശം ആകാശത്തിലും ആകാശം ശബ്ദത്തിലും ലയിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അവയുടെ ഉറവിടങ്ങളിൽ ലയിക്കുന്നു.
Verse 25
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ഹേ സൗമ്യനായ ഉദ്ധവാ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ഉറവിടങ്ങൾ മനസ്സി (സാത്വിക അഹങ്കാരം) ൽ ലയിക്കുന്നു. ശബ്ദം താമസ അഹങ്കാരത്തിലും, ആ അഹങ്കാരം മഹത് തത്വത്തിലും ലയിക്കുന്നു.
Verse 26
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ആ മഹത് തത്വം ത്രിഗുണങ്ങളിൽ ലയിക്കുന്നു. ഗുണങ്ങൾ അവ്യക്തമായ പ്രകൃതിയിലും, ആ അവ്യക്തം അനശ്വരമായ കാലത്തിലും ലയിക്കുന്നു.
Verse 27
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
കാലം മായാമയനായ ജീവനിൽ (മഹാപുരുഷനിൽ) ലയിക്കുന്നു. ആ ജീവൻ ജന്മരഹിതനായ എന്നിൽ (പരമാത്മാവിൽ) ലയിക്കുന്നു. അവസാനം ആത്മാവ് മാത്രം അവശേഷിക്കുന്നു.
Verse 28
एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥
ആകാശത്തിലെ ഇരുട്ട് സൂര്യോദയത്തോടെ അകലുന്നതുപോലെ, പ്രളയ-തത്ത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ജ്ഞാനം ഗൗരവമുള്ള ശിഷ്യന്റെ മനസ്സിലെ ദ്വൈതഭ്രമം നീക്കുന്നു. മായ എങ്ങനെയെങ്കിലും ഹൃദയത്തിൽ കടന്നാലും അവിടെ നിലനിൽക്കാൻ കഴിയില്ല.
Verse 29
एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ २९ ॥
പരവും അപരവും സമ്യകമായി കാണുന്ന ഞാൻ, സൃഷ്ടിയും പ്രളയവും അനുലോമ-പ്രതിലോമ വിശകലനത്തോടെ പ്രസ്താവിച്ച ഈ സാംഖ്യവിധി സംശയഗ്രന്ഥി ഛേദിച്ച് ഭ്രമം നശിപ്പിക്കുന്നു.
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Sāṅkhya here as a curative science: by enumerating how prakṛti, guṇas, mind, senses, and elements arise and dissolve under the Lord’s supervision, the student stops misidentifying the Self with changing categories. The goal is immediate abandonment of dvaita-bhrama (material duality) and firm establishment of consciousness in the Supreme āśraya.
It presents a theistic Sāṅkhya sequence: the Lord’s glance agitates prakṛti; the guṇas manifest; from them arise sūtra and mahat; from mahat comes ahaṅkāra (threefold by guṇa); from tamasic ego come tanmātras and gross elements; from rajasic ego come the senses; from sattvic ego arise the presiding deities; these combine into the cosmic egg, within which the Lord appears and from whose navel Brahmā is born to perform secondary creation.
The universal egg (brahmāṇḍa) signifies the organized cosmos formed from coordinated elements. Kṛṣṇa’s entrance emphasizes that the universe is not self-sufficient: consciousness and order depend on the Supreme Person as indwelling controller. Brahmā’s birth from the lotus further marks visarga—secondary creation—occurring by divine empowerment rather than independent material causation.
Pralaya is explained as a graded laya: body merges into food and progressively into earth, subtle qualities, elements, sense-powers and their deities, mind, ego, total nature, guṇas, unmanifest nature, time, Mahā-puruṣa, and finally the Supreme Self alone. The repetition in the provided input likely reflects a textual duplication artifact; conceptually, the intended teaching is a single, continuous dissolution ladder meant for contemplative assimilation.
Mahā-puruṣa is the omniscient cosmic person who activates creation through time and oversees the living beings’ manifestation. In SB 11.24, Kṛṣṇa identifies the chain of causality—nature, time, Mahā-Viṣṇu/Mahā-puruṣa—as non-different from Himself in the sense that they rest upon and operate by His supreme identity as the Absolute Truth (āśraya).