Adhyaya 1
The First Step in God Realization: The Glory of Hearing and the Virāṭ-Rūpa Meditation
ശുകദേവ ഗോസ്വാമി പരീക്ഷിത്തിന്റെ ചോദ്യം സർവ്വമംഗളകരമെന്ന് പ്രശംസിക്കുകയും, ധനസമ്പാദന‑പരിപാലനത്തിൽ പകൽ കളഞ്ഞ് രാത്രിയിൽ നിദ്രയിലോ കാമത്തിലോ മുങ്ങുന്ന ഭൗതിക ഗൃഹസ്ഥരുടെ ചിതറുന്ന ജീവിതത്തെ വിരുദ്ധമായി കാണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ദുഃഖനിവൃത്തിയുടെ ആരംഭം പരമാത്മാവിന്റെ ശ്രവണം‑കീർത്തനം‑സ്മരണം ആണെന്നും, ജ്ഞാനം‑യോഗം‑കർമ്മം ഏതുവഴിയായാലും മരണസമയത്ത് ഭഗവാനെ സ്മരിക്കുന്നതുതന്നെ പരമസിദ്ധിയാണെന്നും അദ്ദേഹം ഉറപ്പിക്കുന്നു. ഭാഗവതത്തിന്റെ പരമപ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിച്ച്, ആത്മാരാമനായിരുന്നിട്ടും താൻ ശ്രീകൃഷ്ണലീലകളാൽ ആകർഷിതനായെന്ന് പറഞ്ഞ്, എല്ലാവർക്കും നിർഭയ മാർഗമായി നാമ‑സങ്കീർത്തനം ഉപദേശിക്കുന്നു. ശേഷിക്കുന്ന ഏഴ് ദിവസങ്ങളെ മുൻനിർത്തി ത്യാഗം, ഏകാന്തവാസം, പ്രാണായാമം, ഓം‑സ്മരണം, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം, ഏകാഗ്രധ്യാനം എന്നിവയുള്ള അന്ത്യകാല സാധന വിശദീകരിക്കുന്നു. പരീക്ഷിത്തിന്റെ അപേക്ഷപ്രകാരം വിരാട്‑പുരുഷധ്യാനം പരിചയപ്പെടുത്തി, ബ്രഹ്മാണ്ഡദേഹവും ലോകക്രമവും ഭഗവാന്റെ അവയവങ്ങളായി വർണ്ണിക്കുന്നു. അവസാനം മനസ്സ് സർവ്വാനന്ദമയ പരമപുരുഷനിൽ സ്ഥിരപ്പെടുത്താതെ പോയാൽ വഴിതെറ്റലും അധഃപതനവും ഉണ്ടാകുമെന്ന് ഊന്നിപ്പറഞ്ഞ് അടുത്ത തത്ത്വവിസ്താരത്തിന് അടിത്തറയിടുന്നു।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वरीयानेष ते प्रश्न: कृतो लोकहितं नृप । आत्मवित्सम्मत: पुंसां श्रोतव्यादिषु य: पर: ॥ १ ॥
ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, നിന്റെ ഈ ചോദ്യം അത്യന്തം ശ്രേഷ്ഠവും ലോകഹിതകരവുമാണ്. ശ്രവണാദികളിൽ ഇത് പരമവിഷയം; ആത്മവിദർ ഇതിനെ അംഗീകരിക്കുന്നു।
Verse 2
श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रश: । अपश्यतामात्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २ ॥
ഹേ രാജേന്ദ്രാ, ആത്മതത്ത്വം കാണാത്ത, ഗൃഹമേധികളായി ഗൃഹാസക്തിയിൽ മുങ്ങിയവർക്കു മനുഷ്യസമൂഹത്തിൽ ശ്രവിക്കേണ്ടതുപോലുള്ള വിഷയങ്ങൾ ആയിരങ്ങളുണ്ട്।
Verse 3
निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वय: । दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा ॥ ३ ॥
ഹേ രാജൻ, ഇങ്ങനെ അസൂയയുള്ള ഗൃഹസ്ഥന്റെ ആയുസ്സ് രാത്രിയിൽ നിദ്രയിലോ വിഷയഭോഗത്തിലോ ക്ഷയിക്കുന്നു; പകലിൽ ധനസാധനത്തിലോ കുടുംബപോഷണത്തിലോ ചെലവാകുന്നു।
Verse 4
देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि । तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ४ ॥
ദേഹം, മക്കൾ, ഭാര്യ മുതലായ നശ്വരമായ ‘ആത്മസൈന്യം’ എന്നതിൽ അമിതാസക്തരായി ആത്മതത്ത്വം അറിയാത്തവർ ജീവിതപ്രശ്നങ്ങളെ അന്വേഷിക്കാറില്ല; കണ്ടിട്ടും അവർക്കു അനിവാര്യമായ നാശം കാണുന്നില്ല।
Verse 5
तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवानीश्वरो हरि: । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम् ॥ ५ ॥
അതുകൊണ്ട് ഭാരതവംശജാ, അഭയം (ദുഃഖനിവൃത്തി) ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ സർവ്വാത്മാവും ഈശ്വരനും ആയ ഭഗവാൻ ഹരിയെ ശ്രവിക്കണം, കീർത്തിക്കണം, സ്മരിക്കണം।
Verse 6
एतावान् सांख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया । जन्मलाभ: पर: पुंसामन्ते नारायणस्मृति: ॥ ६ ॥
സാംഖ്യജ്ഞാനം, യോഗസാധന, അല്ലെങ്കിൽ സ്വധർമ്മത്തിൽ പൂർണ്ണനിഷ്ഠ—ഏതുവഴിയിലായാലും മനുഷ്യജന്മത്തിന്റെ പരമലാഭം ഇതാണ്: അവസാനം നാരായണനെ സ്മരിക്കൽ।
Verse 7
प्रायेण मुनयो राजन्निवृत्ता विधिषेधत: । नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरे: ॥ ७ ॥
ഹേ രാജാ പരീക്ഷിത്, സാധാരണയായി വിധി-നിഷേധങ്ങളെ അതിക്രമിച്ച് നിർഗുണസ്ഥിതിയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന മുനിമാരും ഹരിയുടെ ഗുണമഹിമകൾ വിവരണം ചെയ്യുന്നതിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു।
Verse 8
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम् ॥ ८ ॥
ദ്വാപരയുഗാന്തത്തിൽ ഞാൻ ബ്രഹ്മസമ്മിതമായ ‘ഭാഗവതം’ എന്ന ഈ മഹാപുരാണം എന്റെ പിതാവായ ശ്രീ ദ്വൈപായന വ്യാസദേവനിൽ നിന്ന് പഠിച്ചു।
Verse 9
परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया । गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान् ॥ ९ ॥
ഓ രാജർഷേ! ഞാൻ നിർഗുണതത്ത്വത്തിൽ പൂർണ്ണമായി നിലകൊണ്ടിരുന്നിട്ടും, ഉത്തമശ്ലോകനായ ഭഗവാന്റെ ലീലാവർണ്ണനം എന്റെ ചിത്തത്തെ ആകർഷിച്ചു; ആ ആഖ്യാനമാണ് ഞാൻ പഠിച്ചത്।
Verse 10
तदहं तेऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् । यस्य श्रद्दधतामाशु स्यान्मुकुन्दे मति: सती ॥ १० ॥
അതു തന്നെയുള്ള ശ്രീമദ്-ഭാഗവതം ഞാൻ നിങ്ങളോട് പാരായണം ചെയ്യും; നിങ്ങൾ മഹാപൗരുഷിക ഭക്തനാണ്. ശ്രദ്ധയോടും ആദരവോടും കൂടി ശ്രവിക്കുന്നവന് മുകുന്ദനിൽ അചഞ്ചലമായ മതി വേഗം ഉദിക്കുന്നു।
Verse 11
एतन्निर्विद्यमानानामिच्छतामकुतोभयम् । योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम् ॥ ११ ॥
ഓ രാജാവേ! വിരക്തർക്കും ഭോഗം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കും ജ്ഞാനതൃപ്തരായ യോഗികൾക്കും—എല്ലാവർക്കും സംശയരഹിതവും ഭയരഹിതവും ആയ വിജയമാർഗം ഹരിനാമാനുകീർത്തനമാണെന്ന് നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 12
किं प्रमत्तस्य बहुभि: परोक्षैर्हायनैरिह । वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यत: ॥ १२ ॥
പ്രമാദത്തിൽ ജീവിതം കളയുന്നവന് ഇവിടെ അനുഭവമില്ലാത്ത അനേകം വർഷങ്ങൾക്കുള്ള വില എന്ത്? ശ്രേയസ്സിലേക്കു നയിക്കുന്ന ഒരു ജാഗ്രതാമുഹൂർത്തം തന്നെയാണ് ശ്രേഷ്ഠം।
Verse 13
खट्वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्तामिहायुष: । मुहूर्तात्सर्वमुत्सृज्य गतवानभयं हरिम् ॥ १३ ॥
ഖട്വാംഗൻ എന്ന രാജർഷി തന്റെ ആയുസ്സ് ഒരു മുഹൂർത്തം മാത്രമെന്ന് അറിഞ്ഞ ഉടൻ, എല്ലാ ഭൗതിക പ്രവർത്തനങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് അഭയദായകനായ ഭഗവാൻ ഹരിയെ ശരണം പ്രാപിച്ചു।
Verse 14
तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधि: । उपकल्पय तत्सर्वं तावद्यत्साम्परायिकम् ॥ १४ ॥
കൗരവ പരീക്ഷിതേ! ഇപ്പോൾ നിന്റെ ജീവകാലപരിധി ഏഴ് ദിവസമാണ്; അതിനാൽ ഈ സമയത്ത് പരലോകശ്രേയസ്സിനായി ആവശ്യമായ എല്ലാം യഥാവിധി ഒരുക്കി അനുഷ്ഠിക്ക.
Verse 15
अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वस: । छिन्द्यादसङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु ये च तम् ॥ १५ ॥
ജീവിതത്തിന്റെ അന്ത്യഘട്ടത്തിൽ മരണം അടുത്തുവന്നാലും മനുഷ്യൻ ഭയരഹിതനായി ധൈര്യത്തോടെ ഇരിക്കണം; കൂടാതെ അസംഗം എന്ന ആയുധംകൊണ്ട് ദേഹത്തോടും ദേഹബന്ധിതമായ എല്ലാറ്റോടുമുള്ള ആസക്തിയും ആഗ്രഹവും മുറിച്ചെറിയണം।
Verse 16
गृहात् प्रव्रजितो धीर: पुण्यतीर्थजलाप्लुत: । शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने ॥ १६ ॥
ധീരൻ ഗൃഹം വിട്ട് പ്രവ്രജിതനായി ജീവിക്കണം; പുണ്യതീർത്ഥജലത്തിൽ കുളിച്ച്, ശുചിയായ ഏകാന്തസ്ഥാനത്ത് വിധിപൂർവ്വം ഒരുക്കിയ ആസനത്തിൽ ഇരിക്കണം।
Verse 17
अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजमविस्मरन् ॥ १७ ॥
ഇങ്ങനെ ഇരുന്ന് മനസ്സാൽ പരമശുദ്ധമായ ത്രിവൃദ് ബ്രഹ്മാക്ഷരം ‘അ-ഉ-ം’ അഭ്യസിക്കണം; ശ്വാസം നിയന്ത്രിച്ച് മനസ്സിനെ വശീകരിച്ച്, ബ്രഹ്മബീജത്തെ മറക്കാതിരിക്കണം।
Verse 18
नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान्मनसा बुद्धिसारथि: । मन: कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ १८ ॥
മനം ക്രമേണ ആത്മീയമാകുമ്പോൾ വിഷയങ്ങളിൽ നിന്നു അത് പിൻവലിച്ച് ബുദ്ധി എന്ന സാരഥിയാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കണം. കർമ്മങ്ങളിൽ ആസക്തമായ മനസ്സിനെ ഭഗവാന്റെ സേവയിൽ ഏർപ്പെടുത്തുമ്പോൾ അത് പൂർണ്ണ ദിവ്യചേതനയിൽ സ്ഥിരമാകും.
Verse 19
तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा । मनो निर्विषयं युक्त्वा तत: किञ्चन न स्मरेत् । पदं तत्परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति ॥ १९ ॥
അതിനുശേഷം അവിച്ഛിന്നമായ ചിത്തത്തോടെ വിഷ്ണുവിന്റെ അവയവങ്ങളെ ഒന്നൊന്നായി ധ്യാനിക്കണം; എന്നാൽ സമഗ്ര ദേഹധാരണയിൽ നിന്ന് വഴുതരുത്. ഇങ്ങനെ മനസ്സിനെ വിഷയരഹിതമാക്കി പിന്നെ മറ്റൊന്നും സ്മരിക്കരുത്; കാരണം വിഷ്ണുവിന്റെ പരമപദത്തിലാണ് മനസ്സ് പൂർണ്ണമായി പ്രസാദിക്കുന്നത്.
Verse 20
रजस्तमोभ्यामाक्षिप्तं विमूढं मन आत्मन: । यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम् ॥ २० ॥
രജസ്സും തമസ്സും വലിച്ചിഴക്കുന്ന ജീവന്റെ മനസ്സ് എപ്പോഴും കലങ്ങിയതും മോഹിതവുമാണ്. എന്നാൽ ധീരൻ വിഷ്ണു-ബന്ധമായ ധാരണയാൽ അതിനെ നിയന്ത്രിക്കാം; ആ ധാരണ അവയാൽ സൃഷ്ടമായ മലിനത നീക്കി മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കുന്നു.
Verse 21
यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षण: । आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षत: ॥ २१ ॥
ഹേ രാജാവേ, ഈ ധാരണയിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊണ്ട്, സർവ്വമംഗളമായ ഭഗവാന്റെ വ്യക്തിരൂപം കാണുന്ന ശീലത്തിൽ ഉറച്ച യോഗി, അതിവേഗം ഭക്തിലക്ഷണ യോഗം പ്രാപിച്ച് പ്രഭുവിന്റെ നേരിട്ടുള്ള ആശ്രയത്തിൽ എത്തുന്നു.
Verse 22
राजोवाच यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता । यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम् ॥ २२ ॥
രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ധാരണ എങ്ങനെ ചെയ്യണം, അത് എവിടെയാണ് അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടത്, കൂടാതെ അത് എങ്ങനെയായാൽ മനുഷ്യന്റെ മനോമലം വേഗത്തിൽ നീങ്ങും—ഇതെല്ലാം ദയവായി വിശദമായി പറയുക.
Verse 23
श्रीशुक उवाच जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रिय: । स्थूले भगवतो रूपे मन: सन्धारयेद्धिया ॥ २३ ॥
ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു—ആസനം ജയിച്ച്, പ്രാണായാമംകൊണ്ട് ശ്വാസം നിയന്ത്രിച്ച്, സംഗവും ഇന്ദ്രിയ-മനസ്സും ജയിച്ച്, ബുദ്ധിയാൽ ഭഗവാന്റെ സ്ഥൂല വിരാട്-രൂപത്തിൽ മനസ്സിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തണം।
Verse 24
विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् । यत्रेदं व्यज्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत् ॥ २४ ॥
ഈ സമസ്ത സ്ഥൂല ഭൗതിക ലോകപ്രകടനം പരമസത്യത്തിന്റെ വ്യക്തിഗത വിരാട് ദേഹമാണ്; അതിൽ ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി—ഭൗതികകാലത്തിന്റെ മൂന്നു കാലങ്ങളും അനുഭവപ്പെടുന്നു।
Verse 25
अण्डकोशे शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते । वैराज: पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रय: ॥ २५ ॥
ഏഴ് ആവരണങ്ങളാൽ പൊതിഞ്ഞ ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡ-കോശ ദേഹത്തിനുള്ളിൽ ഉള്ള വൈരാജ പുരുഷൻ—ഭഗവാൻ—വിരാട് ധാരണയുടെ ആശ്രയവും വിഷയവും ആകുന്നു।
Verse 26
पातालमेतस्य हि पादमूलं पठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् । महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे ॥ २६ ॥
സാക്ഷാത്കാരികൾ പറയുന്നു—വിശ്വപുരുഷന്റെ പാദമൂലം പാതാളം; കുതികാലും വിരലുകളും രസാതലം; കണങ്കാൽ മഹാതലം; അവന്റെ ജംഘകൾ തലാതല ലോകങ്ങൾ।
Verse 27
द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्ते- रूरुद्वयं वितलं चातलं च । महीतलं तज्जघनं महीपते नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति ॥ २७ ॥
വിശ്വമൂർത്തിയുടെ രണ്ടു മുട്ടുകൾ സുതല ലോകങ്ങൾ; രണ്ടു തുടകൾ വിതലവും അതലവും; നിതംബപ്രദേശം മഹീതലം; ആകാശതലം അവന്റെ നാഭിഗർഭം/നാഭികുഴി എന്നു പാടപ്പെടുന്നു।
Verse 28
उर:स्थलं ज्योतिरनीकमस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य । तपो वराटीं विदुरादिपुंस: सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्ण: ॥ २८ ॥
വിരാട്-പുരുഷന്റെ ഉരസ്ഥലം ജ്യോതിർമയ ഗ്രഹമണ്ഡലം; അവന്റെ കഴുത്ത് മഹർലോകം, വായ് ജനോലോകം, നെറ്റി തപോലോകം. സഹസ്രശിരസ്സുള്ള ആ പ്രഭുവിന്റെ ശിരസ്സാണ് സത്യലോകം।
Verse 29
इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्रा: कर्णौ दिश:श्रोत्रममुष्य शब्द: । नासत्यदस्रौ परमस्य नासे घ्राणोऽस्य गन्धो मुखमग्निरिद्ध: ॥ २९ ॥
ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാർ അവന്റെ ഭുജങ്ങൾ; പത്ത് ദിക്കുകൾ അവന്റെ ചെവികൾ, ശബ്ദം അവന്റെ ശ്രവണവിഷയം. അവന്റെ നാസാരന്ധ്രങ്ങൾ അശ്വിനീകുമാരർ; ഗന്ധം അവന്റെ ഘ്രാണവിഷയം; അവന്റെ വായ് ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നി.
Verse 30
द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्ग: पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च । तद्भ्रूविजृम्भ: परमेष्ठिधिष्ण्य- मापोऽस्य तालु रस एव जिह्वा ॥ ३० ॥
ആകാശം അവന്റെ കണ്ണുകുഴികൾ; സൂര്യൻ അവന്റെ ദർശനശക്തിയായ കണ്ണുപന്ത്. വിഷ്ണുവിന്റെ കൺമൂടികൾ പകലും രാത്രിയും; ഭ്രൂചലനങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മാദി പരമപുരുഷന്മാരുടെ അധിഷ്ഠാനം. അവന്റെ താലു വരുണൻ; സകലരസത്തിന്റെ സാരമാണ് അവന്റെ നാവ്.
Verse 31
छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणन्ति दंष्ट्रा यम: स्नेहकला द्विजानि । हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्ष: ॥ ३१ ॥
വേദഛന്ദസ്സുകൾ അനന്തപ്രഭുവിന്റെ മസ്തിഷ്കപഥമെന്നു പറയുന്നു; അവന്റെ ദന്തജവഡങ്ങൾ പാപികളെ ശിക്ഷിക്കുന്ന യമൻ. സ്നേഹകല അവന്റെ പല്ലുകൾ; ജനത്തെ മയക്കുന്ന മായ അവന്റെ പുഞ്ചിരി. ഈ ദുഷ്കര സൃഷ്ടിസമുദ്രം അവന്റെ കൺചായലിന്റെ ഫലമത്രേ.
Verse 32
व्रीडोत्तरौष्ठोऽधर एव लोभो धर्म: स्तनोऽधर्मपथोऽस्य पृष्ठम् । कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ कुक्षि: समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा: ॥ ३२ ॥
ലജ്ജ അവന്റെ മേല്ത്തുടി; ലോഭം അവന്റെ താടി. ധർമ്മം പ്രഭുവിന്റെ സ്തനം; അധർമ്മം അവന്റെ പുറം. ലോകത്തിലെ ജീവികളെ ജനിപ്പിക്കുന്ന ബ്രഹ്മാ അവന്റെ ജനനേന്ദ്രിയം; മിത്ര-വരുണർ അവന്റെ രണ്ട് വൃഷണങ്ങൾ. സമുദ്രം അവന്റെ കടി; പർവ്വതങ്ങൾ അവന്റെ അസ്ഥിസമൂഹങ്ങൾ.
Verse 33
नद्योऽस्य नाड्योऽथ तनूरुहाणि महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र । अनन्तवीर्य: श्वसितं मातरिश्वा गतिर्वय: कर्म गुणप्रवाह: ॥ ३३ ॥
ഹേ നൃപേന്ദ്ര, നദികൾ ആ വിരാട് ദേഹത്തിന്റെ നാഡികൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ അവന്റെ രോമങ്ങൾ; സർവ്വശക്തന്റെ ശ്വാസം തന്നെയാണ് വായു. യുഗങ്ങളുടെ പ്രവാഹം അവന്റെ ഗതി, അവന്റെ കർമ്മങ്ങൾ ത്രിഗുണപ്രവാഹജന്യ പ്രതിക്രിയകൾ.
Verse 34
ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान् वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्न: । अव्यक्तमाहुर्हृदयं मनश्च स चन्द्रमा: सर्वविकारकोश: ॥ ३४ ॥
ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ, ജലം വഹിക്കുന്ന മേഘങ്ങൾ അവന്റെ കേശങ്ങൾ; പകലും രാത്രിയും ചേരുന്ന സന്ധ്യകൾ അവന്റെ വസ്ത്രം. അവ്യക്ത കാരണമെന്നത് അവന്റെ ഹൃദയ-ബുദ്ധി, അവന്റെ മനസ്സാണ് ചന്ദ്രൻ—സകല വികാരങ്ങളുടെയും കോശം.
Verse 35
विज्ञानशक्तिं महिमामनन्ति सर्वात्मनोऽन्त:करणं गिरित्रम् । अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि सर्वे मृगा: पशव: श्रोणिदेशे ॥ ३५ ॥
വിദ്വാന്മാർ പറയുന്നു: സർവ്വാത്മനായ ഭഗവാന്റെ വിജ്ഞാനശക്തിയാണ് മഹത്തത്ത്വം; ഗിരിത്രൻ (രുദ്രദേവൻ) അവന്റെ അഹങ്കാരം. കുതിര, കഴുതകുതിര, ഒട്ടകം, ആന എന്നിവ അവന്റെ നഖങ്ങൾ; എല്ലാ മൃഗങ്ങളും ചതുഷ്പദങ്ങളും അവന്റെ കടി-പ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
Verse 36
वयांसि तद्व्याकरणं विचित्रं मनुर्मनीषा मनुजो निवास: । गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सर: स्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्य: ॥ ३६ ॥
വിവിധ പക്ഷികൾ അവന്റെ അത്ഭുത കലാബോധത്തിന്റെ സൂചനകൾ. മനു അവന്റെ സ്ഥിരബുദ്ധിയുടെ പ്രതീകം; മനുഷ്യവർഗം അവന്റെ നിവാസം. ഗന്ധർവ, വിദ്യാധര, ചാരണ, അപ്സരസുകൾ അവന്റെ സ്വര-ലയത്തിന്റെ രൂപങ്ങൾ; അസുരസൈന്യം അവന്റെ അത്ഭുത വീര്യത്തിന്റെ പ്രതിനിധാനം.
Verse 37
ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा विडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्ण: । नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मक: कर्म वितानयोग: ॥ ३७ ॥
വിരാട്-പുരുഷന്റെ മുഖം ബ്രാഹ്മണർ, ഭുജങ്ങൾ ക്ഷത്രിയർ; തുടകൾ വൈശ്യർ, ശൂദ്രർ അവന്റെ പാദാശ്രിതർ. ആരാധ്യ ദേവഗണങ്ങളും വിവിധ നാമങ്ങളോടെ അവനിൽ തന്നെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ എല്ലാവരും യഥാശക്തി ദ്രവ്യങ്ങളാൽ യജ്ഞകർമ്മം ചെയ്ത് പ്രഭുവിനെ പ്രസാദിപ്പിക്കണം.
Verse 38
इयानसावीश्वरविग्रहस्य य: सन्निवेष: कथितो मया ते । सन्धार्यतेऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे मन: स्वबुद्ध्या न यतोऽस्ति किञ्चित् ॥ ३८ ॥
ഭഗവാന്റെ വിരാട് എന്ന സ്ഥൂലരൂപത്തിന്റെ വിന്യാസം ഞാൻ നിനക്കു വിശദീകരിച്ചു. മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ബുദ്ധിയാൽ ഈ സ്ഥൂലരൂപത്തിൽ മനസ്സിനെ ധാരണം ചെയ്യണം; ഭൗതികലോകത്തിൽ ഇതിന് അപ്പുറം ഒന്നുമില്ല.
Verse 39
स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैक: । तं सत्यमानन्दनिधिं भजेत नान्यत्र सज्जेद् यत आत्मपात: ॥ ३९ ॥
അവൻ തന്നെയാണ് പരമാത്മാവ്; എല്ലാ ബുദ്ധിവൃത്തികളിലും സർവ്വത്ര അനുഭവപ്പെടുന്നവൻ—സ്വപ്നത്തിൽ ഒരാളേ പല രൂപങ്ങളായി കാണുന്നതുപോലെ. ആ സത്യമായ ആനന്ദനിധിയായ പ്രഭുവിനെ ഭജിക്കണം; മറ്റിടത്ത് ആസക്തനാകരുത്, അതു ആത്മപാതം വരുത്തും.
Frequently Asked Questions
Because it targets the essential human duty—inquiring into the supreme benefit (śreyas) rather than temporary welfare (preyas). Śukadeva contrasts this with society’s endless topics for hearing that keep people blind to ātma-tattva. A question that leads to hearing and remembering Bhagavān benefits all classes of people and is endorsed by realized transcendentalists.
It advises fearless detachment from body-centered attachments, leaving home, practicing self-control, and fixing consciousness on Bhagavān through regulated posture, breath, oṁ-remembrance, withdrawal from sense engagement, and systematic meditation—culminating in steady remembrance of the Lord at death, which is stated as the highest perfection across paths (jñāna, yoga, and karma).
The virāṭ-rūpa functions as a concrete meditative framework for the conditioned mind: by seeing the universe and its planetary systems as the Lord’s body, one redirects attention away from sense objects toward the Lord’s presence and sovereignty. This purifies agitation from rajas and tamas and quickly leads the practitioner toward devotional service under the Lord’s shelter.
Khaṭvāṅga is cited as an exemplar of immediate spiritual decision: upon learning he had only a moment to live, he renounced material engagement and took shelter of the Supreme Lord. The narrative supports the chapter’s urgency theme—quality of consciousness is superior to length of life.