Adhyaya 29

Verse 1

प्राचीनबर्हिरुवाच भगवंस्ते वचोऽस्माभिर्न सम्यगवगम्यते । कवयस्तद्विजानन्ति न वयं कर्ममोहिता: ॥ १ ॥

രാജാവ് പ്രാചീനബർഹി പറഞ്ഞു— ഭഗവനേ, നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ പുരഞ്ജനന്റെ രൂപകകഥയുടെ താത്പര്യം ഞങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി ഗ്രഹിച്ചിട്ടില്ല. ആത്മജ്ഞാനത്തിൽ സിദ്ധരായ കവിമാർ അതറിയുന്നു; ഞങ്ങൾ കർമമോഹത്തിൽ കുടുങ്ങിയതിനാൽ അതിന്റെ ലക്ഷ്യം ബോധ്യമാകുന്നത് ദുഷ്കരം.

Verse 2

नारद उवाच पुरुषं पुरञ्जनं विद्याद्यद् व्यनक्त्यात्मन: पुरम् । एकद्वित्रिचतुष्पादं बहुपादमपादकम् ॥ २ ॥

നാരദൻ പറഞ്ഞു— ‘പുരഞ്ജനൻ’ എന്നു പറയുന്നത് ജീവാത്മാവിനെയാണ്; അവൻ തന്റെ കർമ്മാനുസാരം ദേഹമെന്ന നഗരത്തെ സ്വീകരിക്കുന്നു. ഒരുകാൽ, രണ്ടുകാൽ, മൂന്നുകാൽ, നാലുകാൽ, പലകാൽ അല്ലെങ്കിൽ കാലില്ലാത്ത ദേഹങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ച് സംസാരത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഭോക്താവെന്ന ഭാവത്താൽ അവൻ ‘പുരഞ്ജനൻ’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 3

योऽविज्ञाताहृतस्तस्य पुरुषस्य सखेश्वर: । यन्न विज्ञायते पुम्भिर्नामभिर्वा क्रियागुणै: ॥ ३ ॥

ഞാൻ ‘അവിജ്ഞാതൻ’ എന്നു പറഞ്ഞത് പരമപുരുഷോത്തമ ഭഗവാനെയാണ്— ജീവന്റെ അധിപതിയും നിത്യസുഹൃത്തും. ഭൗതിക നാമങ്ങളാലോ പ്രവൃത്തികളാലോ ഗുണങ്ങളാലോ അവനെ അറിയാൻ കഴിയില്ല; അതുകൊണ്ട് ബന്ധിതജീവന് അവൻ എപ്പോഴും അജ്ഞേയനായി തന്നെ നിലനിൽക്കും.

Verse 4

यदा जिघृक्षन् पुरुष: कार्त्स्‍न्येन प्रकृतेर्गुणान् । नवद्वारं द्विहस्ताङ्‌घ्रि तत्रामनुत साध्विति ॥ ४ ॥

ജീവൻ പ്രകൃതിഗുണങ്ങളെ സമ്പൂർണ്ണമായി അനുഭവിക്കണമെന്നാഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ, പല ദേഹങ്ങളിൽ നിന്ന് ഒമ്പത് കവാടങ്ങളുള്ള, രണ്ട് കൈകളും രണ്ട് കാലുകളും ഉള്ള ദേഹത്തെ ‘ശ്രേഷ്ഠം’ എന്നു കരുതി സ്വീകരിക്കുന്നു. അങ്ങനെ അവൻ മനുഷ്യനോ ദേവനോ ആയ ദേഹം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 5

बुद्धिं तु प्रमदां विद्यान्ममाहमिति यत्कृतम् । यामधिष्ठाय देहेऽस्मिन् पुमान् भुङ्क्तेऽक्षभिर्गुणान् ॥ ५ ॥

ഇവിടെ ‘പ്രമദാ’ എന്നത് ഭൗതികബുദ്ധി, അതായത് അജ്ഞാനം; അത് ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെത്’ എന്ന ഭാവം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതിനെ ആശ്രയിച്ച് മനുഷ്യൻ ഈ ദേഹത്തിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ ഗുണങ്ങളെ അനുഭവിച്ച് സുഖദുഃഖങ്ങൾ ഭോഗിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ അവൻ ബന്ധനത്തിൽ കുടുങ്ങുന്നു.

Verse 6

सखाय इन्द्रियगणा ज्ञानं कर्म च यत्कृतम् । सख्यस्तद्वृत्तय: प्राण: पञ्चवृत्तिर्यथोरग: ॥ ६ ॥

അഞ്ച് കർമേന്ദ്രിയങ്ങളും അഞ്ചു ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും പുരഞ്ജനിയുടെ പുരുഷസഖാക്കളാണ്. അവയുടെ സഹായത്തോടെ ജീവൻ ജ്ഞാനം സമ്പാദിക്കുകയും പ്രവർത്തിയിൽ ഏർപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇന്ദ്രിയവൃത്തികൾ സഖികളുപോലെ; അഞ്ചുതല സർപ്പത്തെപ്പോലെ പ്രാണൻ അഞ്ചു പ്രവാഹങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

Verse 7

बृहद्बलं मनो विद्यादुभयेन्द्रियनायकम् । पञ्चाला: पञ्च विषया यन्मध्ये नवखं पुरम् ॥ ७ ॥

പതിനൊന്നാമത്തെ സേവകൻ, മറ്റുള്ളവരുടെ അധിപതി, മനസ്സെന്നറിയപ്പെടുന്നു; ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും കർമേന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും നായകനും അതുതന്നെ. അഞ്ചു വിഷയങ്ങളാണ് പാഞ്ചാലരാജ്യം, അവിടെ ഭോഗം നടക്കുന്നു. ആ പാഞ്ചാലത്തിനുള്ളിൽ ഒൻപത് വാതിലുകളുള്ള ദേഹനഗരം നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 8

अक्षिणी नासिके कर्णौ मुखं शिश्नगुदाविति । द्वे द्वे द्वारौ बहिर्याति यस्तदिन्द्रियसंयुत: ॥ ८ ॥

രണ്ട് കണ്ണുകൾ, രണ്ട് നാസാരന്ധ്രങ്ങൾ, രണ്ട് ചെവികൾ—ഇവ ജോടി വാതിലുകളാണ്. വായ്, ജനനേന്ദ്രിയം, ഗുദം എന്നിവയും വേറിട്ട വാതിലുകൾ. ഈ ഒൻപത് വാതിലുകളുള്ള ദേഹത്തിൽ പാർക്കുന്ന ജീവൻ പുറംലോകത്ത് പ്രവർത്തിച്ച് രൂപം, രസം മുതലായ വിഷയങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 9

अक्षिणी नासिके आस्यमिति पञ्चपुर: कृता: । दक्षिणा दक्षिण: कर्ण उत्तरा चोत्तर: स्मृत: । पश्चिमे इत्यधोद्वारौ गुदं शिश्नमिहोच्यते ॥ ९ ॥

രണ്ട് കണ്ണുകൾ, രണ്ട് നാസാരന്ധ്രങ്ങൾ, വായ്—ഇവ മുന്നിലെ അഞ്ചു വാതിലുകൾ. വലത് ചെവി തെക്കൻ വാതിൽ, ഇടത് ചെവി വടക്കൻ വാതിൽ. പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് താഴെയുള്ള രണ്ട് വാതിലുകൾ ഗുദവും ജനനേന്ദ്രിയവും എന്നു പറയുന്നു.

Verse 10

खद्योताविर्मुखी चात्र नेत्रे एकत्र निर्मिते । रूपं विभ्राजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वर: ॥ १० ॥

ഖദ്യോതാ, ആവിർമുഖീ എന്നിങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട രണ്ടു വാതിലുകൾ ഒരിടത്ത് ചേർന്ന് നിർമ്മിച്ച രണ്ടു കണ്ണുകളാണ്. ‘വിഭ്രാജിത’ എന്ന പട്ടണം രൂപം (ദൃശ്യം) ആണെന്ന് അറിയണം. ഇങ്ങനെ ചക്ഷുഷേശ്വരൻ എപ്പോഴും പലവിധ രൂപങ്ങൾ കാണുന്നു.

Verse 11

नलिनी नालिनी नासे गन्ध: सौरभ उच्यते । घ्राणोऽवधूतो मुख्यास्यं विपणो वाग्रसविद्रस: ॥ ११ ॥

നലിനീ, നാലിനീ എന്ന രണ്ടു ദ്വാരങ്ങൾ രണ്ടു നാസാരന്ധ്രങ്ങൾ; സൗരഭ എന്ന നഗരം സുഗന്ധം. അവധൂതൻ എന്ന സഹചാരി ഘ്രാണേന്ദ്രിയം. മുഖ്യാ ദ്വാരം വായ്; വിപണ വാക്ശക്തി; രസവിദ്രസ രസജ്ഞ—രുചേന്ദ്രിയം.

Verse 12

आपणो व्यवहारोऽत्र चित्रमन्धो बहूदनम् । पितृहूर्दक्षिण: कर्ण उत्तरो देवहू: स्मृत: ॥ १२ ॥

ആപണ എന്ന നഗരം നാവിന്റെ വാക്ക്‌വ്യവഹാരത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ബഹൂദനം നാനാവിധ ഭക്ഷണങ്ങൾ. വലത് ചെവി പിതൃഹൂ ദ്വാരം, ഇടത് ചെവി ദേവഹൂ ദ്വാരം എന്നു സ്മൃതമാണ്.

Verse 13

प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पञ्चालसंज्ञितम् । पितृयानं देवयानं श्रोत्राच्छ्रुतधराद्‌व्रजेत् ॥ १३ ॥

പ്രവൃത്തിയെയും നിവൃത്തിയെയും ദിശാനിർദ്ദേശിക്കുന്ന ശാസ്ത്രം ‘പഞ്ചാല’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ജീവൻ രണ്ടു ചെവികളിലൂടെ ശ്രുതി ധരിച്ചു ജ്ഞാനം നേടുന്നു; ആ ശ്രവണശക്തിയാൽ ചിലർ പിതൃയാനത്തിലൂടെ പിതൃലോകത്തേക്കും ചിലർ ദേവയാനത്തിലൂടെ ദേവലോകത്തേക്കും പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 14

आसुरी मेढ्रमर्वाग्द्वार्व्यवायो ग्रामिणां रति: । उपस्थो दुर्मद: प्रोक्तो निऋर्तिर्गुद उच्यते ॥ १४ ॥

ആസുരീ എന്ന താഴത്തെ ദ്വാരം ജനനേന്ദ്രിയമാണ്; അതിലൂടെ ഗ്രാമക എന്ന നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു—അത് മൈഥുനത്തിനായി, മൂഢ ഗ്രാമ്യർക്കു അത്യന്തം പ്രിയം. ഉപസ്ഥം—പ്രജനനശക്തി—ദുർമദ എന്നു പറയുന്നു; ഗുദം നിരൃതി എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 15

वैशसं नरकं पायुर्लुब्धकोऽन्धौ तु मे श‍ृणु । हस्तपादौ पुमांस्ताभ्यां युक्तो याति करोति च ॥ १५ ॥

പുരഞ്ജനൻ വൈശസത്തിലേക്ക് പോകുന്നു എന്നു പറയുന്നത് നരകഗമനമാണ്—പായുവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടത്. അവനോടൊപ്പം ലുബ്ധകൻ ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നത് പായുവിന്റെ പ്രവർത്തനേന്ദ്രിയത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുമ്പ് പറഞ്ഞ രണ്ടു അന്ധസഹചാരികൾ കൈകളും കാലുകളും ആകുന്നു. കൈകാലുകളുടെ സഹായത്തോടെ ജീവൻ എല്ലാകാര്യങ്ങളും ചെയ്തു ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും സഞ്ചരിക്കുന്നു.

Verse 16

अन्त:पुरं च हृदयं विषूचिर्मन उच्यते । तत्र मोहं प्रसादं वा हर्षं प्राप्नोति तद्गुणै: ॥ १६ ॥

‘അന്തഃപുരം’ എന്നു പറയുന്നത് ഹൃദയമാണ്; ‘വിഷൂചി’—എങ്ങും സഞ്ചരിക്കുന്നതു—എന്നു മനസ്സിനെ പറയുന്നു. ആ മനസ്സിനുള്ളിൽ ജീവൻ പ്രകൃതിഗുണങ്ങളാൽ ചിലപ്പോൾ മോഹം, ചിലപ്പോൾ പ്രസാദം, ചിലപ്പോൾ ഹർഷം അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 17

यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति वा । तथा तथोपद्रष्टात्मा तद्वृत्तीरनुकार्यते ॥ १७ ॥

കലയുഷിതമായ ബുദ്ധിയുടെ സ്വാധീനത്തിൽ ജീവൻ എങ്ങനെ എങ്ങനെ മാറുകയോ പ്രവർത്തിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു, അങ്ങനെ അങ്ങനെ ഉപദ്രഷ്ടാത്മാവെന്നപോലെ ബുദ്ധിയുടെ വൃത്തികളെയേ അനുകരിക്കുന്നു. ജാഗ്രതയിലും സ്വപ്നത്തിലും ബുദ്ധി പല അവസ്ഥകളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

Verse 18

देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥

നാരദമുനി തുടർന്നു—ഞാൻ ‘രഥം’ എന്നു പറഞ്ഞത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഈ ദേഹമാണ്; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അതിനെ വലിക്കുന്ന കുതിരകൾ. വർഷംതോറും കാലവേഗത്തിൽ അവ തടസ്സമില്ലാതെ ഓടിയാലും യഥാർത്ഥ പുരോഗതി ഇല്ല. പുണ്യവും പാപവും രണ്ട് ചക്രങ്ങൾ; ത്രിഗുണങ്ങൾ പതാകകൾ; അഞ്ചു പ്രാണങ്ങൾ ബന്ധനം. മനസ് കയറാണ്, ബുദ്ധി സാരഥി. ഹൃദയം ഇരിപ്പിടം; സുഖ–ദുഃഖാദി ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ കെട്ടിടുന്ന സ്ഥലം. ഏഴ് ധാതുക്കൾ കവചം; അഞ്ചു കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ ബാഹ്യപ്രവർത്തനങ്ങൾ; പതിനൊന്ന് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ സൈന്യം. വിഷയഭോഗത്തിൽ ആസക്തനായ ജീവൻ രഥത്തിൽ ഇരുന്ന് മൃഗതൃഷ്ണപോലെ മിഥ്യാകാമനകളുടെ പൂർത്തിക്കായി ജന്മജന്മാന്തരം ഓടുന്നു.

Verse 19

देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥

നാരദമുനി തുടർന്നു—ഞാൻ ‘രഥം’ എന്നു പറഞ്ഞത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഈ ദേഹമാണ്; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അതിനെ വലിക്കുന്ന കുതിരകൾ. വർഷംതോറും കാലവേഗത്തിൽ അവ തടസ്സമില്ലാതെ ഓടിയാലും യഥാർത്ഥ പുരോഗതി ഇല്ല. പുണ്യവും പാപവും രണ്ട് ചക്രങ്ങൾ; ത്രിഗുണങ്ങൾ പതാകകൾ; അഞ്ചു പ്രാണങ്ങൾ ബന്ധനം. മനസ് കയറാണ്, ബുദ്ധി സാരഥി. ഹൃദയം ഇരിപ്പിടം; സുഖ–ദുഃഖാദി ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ കെട്ടിടുന്ന സ്ഥലം. ഏഴ് ധാതുക്കൾ കവചം; അഞ്ചു കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ ബാഹ്യപ്രവർത്തനങ്ങൾ; പതിനൊന്ന് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ സൈന്യം. വിഷയഭോഗത്തിൽ ആസക്തനായ ജീവൻ രഥത്തിൽ ഇരുന്ന് മൃഗതൃഷ്ണപോലെ മിഥ്യാകാമനകളുടെ പൂർത്തിക്കായി ജന്മജന്മാന്തരം ഓടുന്നു.

Verse 20

देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥

നാരദമുനി തുടർന്നു—ഞാൻ ‘രഥം’ എന്നു പറഞ്ഞത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ഈ ദേഹമാണ്; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അതിനെ വലിക്കുന്ന കുതിരകൾ. വർഷംതോറും കാലവേഗത്തിൽ അവ തടസ്സമില്ലാതെ ഓടിയാലും യഥാർത്ഥ പുരോഗതി ഇല്ല. പുണ്യവും പാപവും രണ്ട് ചക്രങ്ങൾ; ത്രിഗുണങ്ങൾ പതാകകൾ; അഞ്ചു പ്രാണങ്ങൾ ബന്ധനം. മനസ് കയറാണ്, ബുദ്ധി സാരഥി. ഹൃദയം ഇരിപ്പിടം; സുഖ–ദുഃഖാദി ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ കെട്ടിടുന്ന സ്ഥലം. ഏഴ് ധാതുക്കൾ കവചം; അഞ്ചു കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ ബാഹ്യപ്രവർത്തനങ്ങൾ; പതിനൊന്ന് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ സൈന്യം. വിഷയഭോഗത്തിൽ ആസക്തനായ ജീവൻ രഥത്തിൽ ഇരുന്ന് മൃഗതൃഷ്ണപോലെ മിഥ്യാകാമനകളുടെ പൂർത്തിക്കായി ജന്മജന്മാന്തരം ഓടുന്നു.

Verse 21

संवत्सरश्चण्डवेग: कालो येनोपलक्षित: । तस्याहानीह गन्धर्वा गन्धर्व्यो रात्रय: स्मृता: । हरन्त्यायु: परिक्रान्त्या षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ २१ ॥

മുമ്പ് ചണ്ഡവേഗൻ എന്നു പറഞ്ഞത് അതേ പ്രബല കാലമാണ്; അത് പകലും രാത്രിയും കൊണ്ടാണ് തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നത്. അവന്റെ പകലുകൾ ‘ഗന്ധർവന്മാർ’ എന്നും രാത്രികൾ ‘ഗന്ധർവികൾ’ എന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; ഇവയുടെ 360 പരിക്രമണത്താൽ ദേഹത്തിന്റെ ആയുസ്സ് ക്രമേണ കുറയുന്നു.

Verse 22

कालकन्या जरा साक्षाल्लोकस्तां नाभिनन्दति । स्वसारं जगृहे मृत्यु: क्षयाय यवनेश्वर: ॥ २२ ॥

‘കാലകന്യ’ എന്നു പറഞ്ഞത് സാക്ഷാൽ ജര (വാർദ്ധക്യം) തന്നെയാണ്; ലോകം അതിനെ സ്വീകരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ യവനേശ്വരൻ—മൃത്യു—ക്ഷയത്തിനായി ജരയെ തന്റെ സഹോദരിയായി സ്വീകരിക്കുന്നു.

Verse 23

आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥

ആധിയും വ്യാധിയും തന്നെയാണ് അവന്റെ യവന-ചര സൈനികർ; ഭൂതോപസർഗങ്ങളും ആസുര ഉപദ്രവങ്ങളും അതുപോലെ. ‘പ്രജ്വാര’ രണ്ടുതരം ജ്വരത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. ഇങ്ങനെ ദൈവം, മറ്റു ജീവികൾ, സ്വന്തം ദേഹം-മനം എന്നിവയിൽ നിന്നുയരുന്ന പലവിധ ദുഃഖങ്ങളാൽ ക്ലേശിക്കപ്പെട്ട്, തമസ്സാൽ മൂടപ്പെട്ട ദേഹി ഈ ദേഹത്തിൽ നൂറുവർഷം വേദന അനുഭവിക്കുന്നു. നിർഗുണനായിട്ടും പ്രാണ-ഇന്ദ്രിയ-മനോധർമങ്ങളെ ആത്മാവിൽ അധ്യാസപ്പെടുത്തി, കാമത്തിൽ അന്ധനായി ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെ’ എന്ന മിഥ്യാഹങ്കാരത്തിൽ കർമ്മം ചെയ്തു കിടക്കുന്നു.

Verse 24

आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥

ഇങ്ങനെ ദൈവം, മറ്റു ജീവികൾ, സ്വന്തം ദേഹം-മനം എന്നിവയിൽ നിന്നുയരുന്ന പലവിധ ദുഃഖങ്ങളാൽ ക്ലേശിക്കപ്പെട്ട്, തമസ്സാൽ മൂടപ്പെട്ട ദേഹി ഈ ദേഹത്തിൽ നൂറുവർഷം വേദന അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 25

आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥

നിർഗുണനായിട്ടും പ്രാണ-ഇന്ദ്രിയ-മനോധർമങ്ങളെ ആത്മാവിൽ അധ്യാസപ്പെടുത്തി, കാമത്തിൽ അന്ധനായി ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെ’ എന്ന ഭാവത്തിൽ കർമ്മം ചെയ്തു കിടക്കുന്നു.

Verse 26

यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वद‍ृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥

ജീവൻ തന്റെ ആത്മസ്വരൂപം അറിയാതെ പരമഗുരുവായ ഭഗവാനെ മറന്നാൽ പ്രകൃതിയുടെ ഗുണങ്ങളിൽ ആസക്തനാകുന്നു. ഗുണാഭിമാനത്താൽ അവശനായി കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുകയും, കർമ്മാനുസാരം ശുക്ലം, കൃഷ്ണം, ലോഹിതം എന്നിങ്ങനെ വ്യത്യസ്ത ദേഹങ്ങൾ പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 27

यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वद‍ृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥

ഗുണാഭിമാനിയായ ജീവൻ അപ്പോൾ അവശനായി കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ കർമ്മാനുസാരം ശുക്ലം, കൃഷ്ണം, ലോഹിതം തുടങ്ങിയ പലവിധ ദേഹങ്ങളിൽ ജനിച്ച് പ്രകൃതിഗുണങ്ങളാൽ നാനാ യോനികളിൽ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു.

Verse 28

शुक्लात्प्रकाशभूयिष्ठाँल्लोकानाप्नोति कर्हिचित् । दु:खोदर्कान् क्रियायासांस्तम:शोकोत्कटान् क्‍वचित् ॥ २८ ॥

സത്ത്വഗുണം മൂലം ചിലപ്പോൾ പ്രകാശമയമായ ഉന്നത ലോകങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു; രജോഗുണം മൂലം കഷ്ടകരമായ പ്രവർത്തികളും ദുഃഖഫലവും വരുന്നു; തമോഗുണം മൂലം അന്ധകാരം, ശോകം, കടുത്ത ക്ലേശങ്ങൾ അനുഭവിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 29

क्‍वचित्पुमान् क्‍वचिच्च स्त्री क्‍वचिन्नोभयमन्धधी: । देवो मनुष्यस्तिर्यग्वा यथाकर्मगुणं भव: ॥ २९ ॥

തമോഗുണം മൂടിയ ബുദ്ധിയുള്ള ജീവൻ ചിലപ്പോൾ പുരുഷൻ, ചിലപ്പോൾ സ്ത്രീ, ചിലപ്പോൾ നപുംസകൻ; ചിലപ്പോൾ ദേവൻ, മനുഷ്യൻ, പക്ഷി അല്ലെങ്കിൽ മൃഗം ആകുന്നു. ഇങ്ങനെ കർമ്മവും ഗുണവും അനുസരിച്ച് അവൻ സംസാരത്തിൽ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു.

Verse 30

क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥

വിശപ്പാൽ പീഡിതനായ ദീനനായ നായ വീട്ടുവീട്ടായി നടന്ന് വിധിവശാൽ ചിലപ്പോൾ ശിക്ഷയും ചിലപ്പോൾ അല്പം ആഹാരവും ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, ആഗ്രഹങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ജീവൻ പല വഴികളിലൂടെ അലഞ്ഞ്—ചിലപ്പോൾ മേലേക്ക്, ചിലപ്പോൾ താഴേക്ക്, ചിലപ്പോൾ മധ്യലോകങ്ങളിലേക്ക്—വിധിപ്രകാരം പ്രിയമോ അപ്രിയമോ അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 31

क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥

വിശപ്പാൽ പീഡിതനായ ദീനനായ നായ വീട്ടുവീട്ടായി അലഞ്ഞ്, വിധിവശാൽ ചിലപ്പോൾ ശിക്ഷയും പുറത്താക്കലും, ചിലപ്പോൾ അല്പം ആഹാരവും ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, ജീവൻ അനേകം ആഗ്രഹങ്ങളുടെ സ്വാധീനത്തിൽ ദൈവവിധിപ്രകാരം വിവിധ യോനികളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു—ചിലപ്പോൾ ഉയർന്ന്, ചിലപ്പോൾ താഴ്ന്ന്; ചിലപ്പോൾ സ്വർഗ്ഗലോകങ്ങളിൽ, ചിലപ്പോൾ നരകങ്ങളിൽ, ചിലപ്പോൾ മദ്ധ്യലോകങ്ങളിൽ ചെന്നു പ്രിയ-അപ്രിയ ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 32

दु:खेष्वेकतरेणापि दैवभूतात्महेतुषु । जीवस्य न व्यवच्छेद: स्याच्चेत्तत्तत्प्रतिक्रिया ॥ ३२ ॥

ദൈവം, മറ്റു ജീവികൾ, ശരീരം-മനം എന്നിവ മൂലമുള്ള ദുഃഖങ്ങളെ തടയാൻ ജീവികൾ പല പ്രതിവിധികളും ചെയ്യുന്നു; എങ്കിലും പ്രകൃതിനിയമങ്ങൾക്ക് അധീനരായതിനാൽ, എത്ര ശ്രമിച്ചാലും ആ ബന്ധനം മുറിയുന്നില്ല.

Verse 33

यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुमुद्वहन् । तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सर्वा: प्रतिक्रिया: ॥ ३३ ॥

ഒരു മനുഷ്യൻ തലയിൽ ഭാരമുള്ള ചുമടു വഹിച്ച് അതി ഭാരമെന്ന് തോന്നുമ്പോൾ തലയിൽ നിന്ന് തോളിലേക്കു മാറ്റുന്നതുപോലെ, എല്ലാ പ്രതിവിധികളും ചുമടിനെ ഒരു സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരിടത്തേക്ക് മാറ്റുന്നതേയുള്ളൂ; ചുമട് യഥാർത്ഥത്തിൽ മാറുന്നില്ല.

Verse 34

नैकान्तत: प्रतीकार: कर्मणां कर्म केवलम् । द्वयं ह्यविद्योपसृतं स्वप्ने स्वप्न इवानघ ॥ ३४ ॥

നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പാപരഹിതനേ! കർമഫലങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി പ്രതിരോധിക്കാൻ വെറും മറ്റൊരു കർമം, പ്രത്യേകിച്ച് കൃഷ്ണചൈതന്യമില്ലാത്ത കർമം, മതിയാകില്ല; കാരണം രണ്ടും അജ്ഞാനത്തിൽ പൊതിഞ്ഞതാണ്. ദുഃസ്വപ്നം മറ്റൊരു ദുഃസ്വപ്നം കൊണ്ട് മാറില്ല; ഉണർന്നാൽ മാത്രമേ മാറൂ. അതുപോലെ ഈ ഭൗതികസംസാരം അജ്ഞാന-മോഹത്തിന്റെ സ്വപ്നം; കൃഷ്ണചൈതന്യത്തിൽ ഉണരാതെ അന്തിമ പരിഹാരം ലഭ്യമല്ല.

Verse 35

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । मनसा लिङ्गरूपेण स्वप्ने विचरतो यथा ॥ ३५ ॥

വസ്തു യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലെങ്കിലും സംസാരഭ്രമം മാറുന്നില്ല; സ്വപ്നത്തിൽ മനസ് സൂക്ഷ്മരൂപത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ. സ്വപ്നത്തിൽ കടുവയെയോ പാമ്പിനെയോ കണ്ടാൽ നാം ദുഃഖിക്കുന്നു; എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ കടുവയും പാമ്പും ഇല്ല. സൂക്ഷ്മകല്പനയാൽ ദുഃഖം ഉണ്ടാകുന്നു; സ്വപ്നത്തിൽ നിന്ന് ഉണരാതെ അത് ശമിക്കില്ല.

Verse 36

अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वय‍वच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥

ജീവന്റെ യഥാർത്ഥ ഹിതം അജ്ഞാനജന്യമായ ജന്മമരണസംസാരപരമ്പരയിൽ നിന്ന് മോചനം നേടുന്നതാണ്. അതിന് മാർഗം—ഭഗവാന്റെ പ്രതിനിധിയായ ഗുരുവിൽ പരമഭക്തിയോടെ ശരണാഗതി; വാസുദേവഭഗവാനിൽ ഏകാഗ്രമായ ഭക്തിയോഗം തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ വൈരാഗ്യവും ജ്ഞാനവും ജനിപ്പിക്കുന്നത്.

Verse 37

अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वय‍वच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥

വാസുദേവഭഗവാനിൽ ഏകാഗ്രമായ ഭക്തിയോഗം തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ വൈരാഗ്യവും സത്യജ്ഞാനവും ജനിപ്പിക്കുന്നത്; അതില്ലാതെ പൂർണ്ണ വിരക്തിയും തത്ത്വജ്ഞാനപ്രകാശവും സാധ്യമല്ല.

Verse 38

सोऽचिरादेव राजर्षे स्यादच्युतकथाश्रय: । श‍ृण्वत: श्रद्दधानस्य नित्यदा स्यादधीयत: ॥ ३८ ॥

ഓ രാജർഷേ! ശ്രദ്ധയോടെ നിത്യമായി അച്യുതന്റെ കഥകളെ ആശ്രയിച്ച്, എപ്പോഴും ശ്രവിക്കുകയും പഠിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ അതിവേഗം ഭഗവാനെ സാക്ഷാൽ ദർശിക്കാൻ യോഗ്യനാകുന്നു.

Verse 39

यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥

ഹേ രാജാവേ! എവിടെ ഭാഗവതഭക്തർ—നിർമലാശയമുള്ള സാദുക്കൾ—ഭഗവാന്റെ ഗുണങ്ങൾ പാടുകയും കേൾക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിൽ അത്യുത്സുകരായി ലീനരാകുന്നുവോ, അവിടെ മഹാത്മാക്കളുടെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് മധുരമായ പ്രഭുചരിത്രത്തിന്റെ അമൃതധാരകൾ നദീതരംഗങ്ങളുപോലെ ചുറ്റും ഒഴുകുന്നു. അതിനെ തൃപ്തിയില്ലാതെ ആഴമുള്ള ചെവികളാൽ പാനം ചെയ്യുന്നവരെ വിശപ്പ്-ദാഹം, ഭയം, ദുഃഖം, മോഹം എന്നിവ സ്പർശിക്കുകയില്ല.

Verse 40

यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥

അവിടെ മഹാത്മാക്കളുടെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് മധുരമായ പ്രഭുചരിത്രത്തിന്റെ അമൃതധാരകൾ നദീതരംഗങ്ങളുപോലെ ചുറ്റും ഒഴുകുന്നു. ഹേ നൃപാ! അതിനെ തൃപ്തിയില്ലാതെ ആഴമുള്ള ചെവികളാൽ പാനം ചെയ്യുന്നവരെ വിശപ്പ്-ദാഹം, ഭയം, ദുഃഖം, മോഹം എന്നിവ സ്പർശിക്കുകയില്ല.

Verse 41

एतैरुपद्रुतो नित्यं जीवलोक: स्वभावजै: । न करोति हरेर्नूनं कथामृतनिधौ रतिम् ॥ ४१ ॥

വിശപ്പ്‑ദാഹം മുതലായ ദേഹാവശ്യങ്ങൾ ജീവനെ നിത്യവും അലട്ടുന്നു; അതുകൊണ്ട് ശ്രീഹരിയുടെ അമൃതമയ കഥാനിധിയിൽ അവന്‍ രതി വളർത്താൻ കഴിയുന്നില്ല।

Verse 42

प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥

പ്രജാപതികളുടെ അധിപനായ സ്വയം ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ്, ഗിരീശനായ ഭഗവാൻ ശിവൻ, മനു, ദക്ഷൻ മുതലായ പ്രജാധ്യക്ഷർ, സനക‑സനാതനാദി നിഷ്ഠാബദ്ധ ബ്രഹ്മചാരികൾ; കൂടാതെ മരീചി, അത്രി, അങ്കിരസ്, പുലസ്ത്യ, പുലഹ, ക്രതു, ഭൃഗു, വസിഷ്ഠൻ, ഞാനും (നാരദൻ) — ഇവർ എല്ലാവരും വേദവാണിയെ അധികാരത്തോടെ പ്രസ്താവിക്കാവുന്ന ശക്തിമാൻ ബ്രാഹ്മണരാണ്. തപസ്സ്, വിദ്യ, സമാധി എന്നിവകൊണ്ട് ബലവാന്മാരായിട്ടും, പരമേശ്വരനെ കാണുന്നവരായിട്ടും, ഇന്നും അവനെ പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നില്ല।

Verse 43

प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥

പ്രജാപതികളുടെ അധിപനായ സ്വയം ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ്, ഗിരീശനായ ഭഗവാൻ ശിവൻ, മനു, ദക്ഷൻ മുതലായ പ്രജാധ്യക്ഷർ, സനക‑സനാതനാദി നിഷ്ഠാബദ്ധ ബ്രഹ്മചാരികൾ; കൂടാതെ മരീചി, അത്രി, അങ്കിരസ്, പുലസ്ത്യ, പുലഹ, ക്രതു, ഭൃഗു, വസിഷ്ഠൻ, ഞാനും (നാരദൻ) — ഇവർ എല്ലാവരും വേദവാണിയെ അധികാരത്തോടെ പ്രസ്താവിക്കാവുന്ന ശക്തിമാൻ ബ്രാഹ്മണരാണ്. തപസ്സ്, വിദ്യ, സമാധി എന്നിവകൊണ്ട് ബലവാന്മാരായിട്ടും, പരമേശ്വരനെ കാണുന്നവരായിട്ടും, ഇന്നും അവനെ പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നില്ല।

Verse 44

प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥

പ്രജാപതികളുടെ അധിപനായ സ്വയം ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ്, ഗിരീശനായ ഭഗവാൻ ശിവൻ, മനു, ദക്ഷൻ മുതലായ പ്രജാധ്യക്ഷർ, സനക‑സനാതനാദി നിഷ്ഠാബദ്ധ ബ്രഹ്മചാരികൾ; കൂടാതെ മരീചി, അത്രി, അങ്കിരസ്, പുലസ്ത്യ, പുലഹ, ക്രതു, ഭൃഗു, വസിഷ്ഠൻ, ഞാനും (നാരദൻ) — ഇവർ എല്ലാവരും വേദവാണിയെ അധികാരത്തോടെ പ്രസ്താവിക്കാവുന്ന ശക്തിമാൻ ബ്രാഹ്മണരാണ്. തപസ്സ്, വിദ്യ, സമാധി എന്നിവകൊണ്ട് ബലവാന്മാരായിട്ടും, പരമേശ്വരനെ കാണുന്നവരായിട്ടും, ഇന്നും അവനെ പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നില്ല।

Verse 45

शब्दब्रह्मणि दुष्पारे चरन्त उरुविस्तरे । मन्त्रलिङ्गैर्व्यवच्छिन्नं भजन्तो न विदु: परम् ॥ ४५ ॥

അപരിമിതവും കടക്കാൻ ദുഷ്കരവുമായ ശബ്ദബ്രഹ്മം (വേദം) എന്ന വിശാലതയിൽ സഞ്ചരിച്ച്, മന്ത്രലക്ഷണപ്രകാരം വിവിധ ദേവതകളെ ആരാധിച്ചാലും, പരമപുരുഷനായ സർവ്വശക്തനായ ഭഗവാനെ അറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല।

Verse 46

यदा यस्यानुगृह्णाति भगवानात्मभावित: । स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम् ॥ ४६ ॥

ഭഗവാൻ തന്റെ അഹേതുക കൃപയാൽ ആരെയെങ്കിലും അനുഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ, ജാഗ്രതനായ ഭക്തൻ ലോകികകർമ്മങ്ങളും വേദോക്ത കർമകാണ്ഡാചാരങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് ശുദ്ധഭക്തിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 47

तस्मात्कर्मसु बर्हिष्मन्नज्ञानादर्थकाशिषु । मार्थद‍ृष्टिं कृथा: श्रोत्रस्पर्शिष्वस्पृष्टवस्तुषु ॥ ४७ ॥

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ബർഹിഷ്മാൻ രാജാവേ, അജ്ഞാനത്താൽ വേദോക്ത കർമകാണ്ഡങ്ങളെയോ ഫലാപേക്ഷയുള്ള കർമങ്ങളെയോ—കേൾക്കാൻ മധുരമായാലും—പരമ ലക്ഷ്യമെന്നു കരുതരുത്; അവ ജീവിതത്തിന്റെ അന്തിമ ലക്ഷ്യമല്ല।

Verse 48

स्वं लोकं न विदुस्ते वै यत्र देवो जनार्दन: । आहुर्धूम्रधियो वेदं सकर्मकमतद्विद: ॥ ४८ ॥

കുറഞ്ഞ ബുദ്ധിയുള്ളവർ വേദോക്ത കർമകാണ്ഡങ്ങളെയേ എല്ലാമെന്നു കരുതുന്നു. ദേവ ജനാർദനൻ വസിക്കുന്ന തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ഭവനം അവർ അറിയുന്നില്ല; അതിനാൽ മോഹിതരായി മറ്റുഭവനങ്ങൾ തേടി അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു।

Verse 49

आस्तीर्य दर्भै: प्रागग्रै: कार्त्स्‍न्येन क्षितिमण्डलम् । स्तब्धो बृहद्वधान्मानी कर्म नावैषि यत्परम् । तत्कर्म हरितोषं यत्सा विद्या तन्मतिर्यया ॥ ४९ ॥

ഹേ രാജാവേ, ദർഭപ്പുല്ലിന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അഗ്രങ്ങളാൽ ഭൂമണ്ഡലം മുഴുവൻ വിരിച്ചുവെച്ചതുപോലെ യജ്ഞങ്ങളിൽ അനേകം ജീവികളെ വധിച്ച് നീ അഭിമാനത്തിൽ കട്ടിയാർന്നിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ പരമകർമ്മം എന്തെന്നു നീ അറിയുന്നില്ല. ഹരിയെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്ന കർമം തന്നെയാണ് പരമം; കൃഷ്ണചേതന ഉയർത്തുന്ന വിദ്യയും ബുദ്ധിയും അതുതന്നെ।

Verse 50

हरिर्देहभृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वर: । तत्पादमूलं शरणं यत: क्षेमो नृणामिह ॥ ५० ॥

ശ്രീഹരി ഈ ലോകത്ത് ദേഹധാരികളായ എല്ലാ ജീവികളുടെ അന്തരാത്മാവും മാർഗ്ഗദർശിയും ആകുന്നു; പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും പരമനിയന്ത്രകനും അവൻ തന്നെയാണ്. അതിനാൽ എല്ലാവരും അവന്റെ പദപദ്മങ്ങളിൽ ശരണം പ്രാപിക്കണം; അതുവഴി മനുഷ്യർക്കു ക്ഷേമവും മംഗളവും ലഭിക്കുന്നു।

Verse 51

स वै प्रियतमश्चात्मा यतो न भयमण्वपि । इति वेद स वै विद्वान्यो विद्वान्स गुरुर्हरि: ॥ ५१ ॥

ഭക്തിസേവയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവന് ഭൗതികജീവിതത്തിൽ അണുമാത്രം പോലും ഭയം ഇല്ല; കാരണം ശ്രീഹരി എല്ലാവരുടെയും പരമാത്മാവും പരമമിത്രവും ആകുന്നു. ഈ ഗൂഢതത്ത്വം അറിയുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ വിദ്യാവാൻ; അങ്ങനെ വിദ്യാവാൻ ലോകഗുരുവാകാം. കൃഷ്ണന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രതിനിധിയായ സദ്ഗുരു കൃഷ്ണനിൽ നിന്ന് അഭിന്നനാണ്.

Verse 52

नारद उवाच प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवत: पुरुषर्षभ । अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम् ॥ ५२ ॥

നാരദൻ പറഞ്ഞു: ഹേ പുരുഷർഷഭാ! നിങ്ങൾ ചോദിച്ചതിന് ഞാൻ യഥോചിതമായി മറുപടി നൽകി. ഇനി സദ്ജനങ്ങൾ അംഗീകരിച്ച അത്യന്തം ഗൂഢവും രഹസ്യവുമായ മറ്റൊരു കഥ ഞാൻ പറയുന്നതു ഉറപ്പോടെ ശ്രവിക്കൂ.

Verse 53

क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा रक्तं षडङ्‌घ्रिगणसामसु लुब्धकर्णम् । अग्रे वृकानसुतृपोऽविगणय्य यान्तं पृष्ठे मृगं मृगय लुब्धकबाणभिन्नम् ॥ ५३ ॥

ഹേ രാജാവേ! തന്റെ മാൻപെണ്ണിനോടൊപ്പം മനോഹരമായ പുഷ്പോദ്യാനത്തിൽ പുല്ല് തിന്നുന്ന ആ മാനിനെ അന്വേഷിച്ചുനോക്കുക. അത് സ്വന്തം ഭോഗത്തിൽ ആസക്തനായി ഭ്രമരങ്ങളുടെ മധുരഗാനം കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. മുന്നിൽ മാംസഭോജി വ്യാഘ്രവും പിന്നിൽ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളോടെ വേട്ടക്കാരനും ഉണ്ടെന്നത് അത് അറിയുന്നില്ല; അതിനാൽ അതിന്റെ മരണം അടുത്തിരിക്കുന്നു.

Verse 54

सुमन:समधर्मणां स्‍त्रीणां शरण आश्रमे पुष्पमधुगन्धवत्क्षुद्रतमं काम्यकर्मविपाकजं कामसुखलवं जैह्व्यौपस्थ्यादि विचिन्वन्तं मिथुनीभूय तदभिनिवेशितमनसंषडङ्‌घ्रिगणसामगीत वदतिमनोहरवनितादिजनालापेष्वतितरामतिप्रलोभितकर्णमग्रे वृकयूथवदात्मन आयुर्हरतोऽहोरात्रान्तान् काललवविशेषानविगणय्य गृहेषु विहरन्तं पृष्ठत एव परोक्षमनुप्रवृत्तो लुब्धक: कृतान्तोऽन्त:शरेण यमिह पराविध्यति तमिममात्मानमहो राजन् भिन्नहृदयं द्रष्टुमर्हसीति ॥ ५४ ॥

ഹേ രാജാവേ! സ്ത്രീയുടെ ആശ്രയം ആരംഭത്തിൽ പുഷ്പംപോലെ ആകർഷകമായിരുന്നാലും, അവസാനം അത്യന്തം കലഹകരമാകുന്നു. ജീവൻ കാമ്യകർമ്മഫലത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ഇന്ദ്രിയസുഖം—നാവിൽ നിന്ന് ഉപസ്ഥം വരെ—തിരഞ്ഞെടുത്തു, ഭാര്യയോടൊപ്പം ഏകീഭവിച്ച് ഗൃഹസ്ഥജീവിതം തന്നെ സന്തോഷമെന്ന് കരുതുന്നു. ഭാര്യയും മക്കളും പറയുന്ന മധുരവാക്കുകൾ, പുഷ്പങ്ങളിൽ തേൻ ശേഖരിക്കുന്ന ഭ്രമരങ്ങളുടെ ഗാനംപോലെ, അവന്റെ ചെവികളെ അതിയായി മോഹിപ്പിക്കുന്നു. മുന്നിൽ കാലം നില്ക്കുന്നു; പകലും രാത്രിയും കടന്നുപോകുമ്പോൾ ആയുസ്സ് കവർന്നെടുക്കുന്നു—അത് അവൻ കണക്കാക്കുന്നില്ല. പിന്നിൽ നിന്ന് അദൃശ്യമായി മരണരൂപ വേട്ടക്കാരൻ അന്തർശരത്തോടെ അവനെ കുത്തിവെക്കാൻ വരുന്നതും അവൻ കാണുന്നില്ല. അതിനാൽ, ഹേ രാജാവേ, ഈ നിലയെ കാണുക—നീ എല്ലാദിക്കിലും ഭീഷണിയിലാണ്.

Verse 55

स त्वं विचक्ष्य मृगचेष्टितमात्मनोऽन्त- श्चित्तं नियच्छ हृदि कर्णधुनीं च चित्ते । जह्यङ्गनाश्रममसत्तमयूथगाथं प्रीणीहि हंसशरणं विरम क्रमेण ॥ ५५ ॥

ഹേ രാജാവേ! മാൻ്റെ രൂപകചേഷ്ടയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഹൃദയത്തിൽ ഉള്ളചിത്തം നിയന്ത്രിക്കൂ; ചെവിയെ മോഹിപ്പിക്കുന്ന ശബ്ദങ്ങളെ മനസ്സിൽ ഇടം കൊടുക്കരുത്. കാമം നിറഞ്ഞ ഗൃഹസ്ഥാശ്രമവും അതിന്റെ കഥകളും ഉപേക്ഷിച്ച്, വിമുക്ത ഹംസസ്വരൂപ മഹാത്മാക്കളുടെ കൃപയാൽ ഭഗവാന്റെ ശരണം പ്രാപിക്കൂ. ഇങ്ങനെ ക്രമേണ ഭൗതികാസക്തിയിൽ നിന്ന് വിരമിക്കൂ.

Verse 56

राजोवाच श्रुतमन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यदभाषत । नैतज्जानन्त्युपाध्याया: किं न ब्रूयुर्विदुर्यदि ॥ ५६ ॥

രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! നിങ്ങൾ ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തത് ഞാൻ അത്യന്തം ശ്രദ്ധയോടെ കേട്ട് ആലോചിച്ചു. എന്നെ ഫലകാമ്യകർമ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുത്തിച്ച ആചാര്യർ ഈ ഗൂഢജ്ഞാനം അറിയാത്തവരായിരുന്നു; അറിഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ എനിക്ക് എന്തുകൊണ്ട് പറഞ്ഞില്ല?

Verse 57

संशयोऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस्तत्कृतो महान् । ऋषयोऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रियवृत्तय: ॥ ५७ ॥

ഹേ വിപ്രാ! നിങ്ങളുടെ ഉപദേശത്താൽ എന്റെ മഹാസംശയം മുറിഞ്ഞു. ഇനി ഭക്തി, ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം എന്നിവയുടെ വ്യത്യാസം ഞാൻ വ്യക്തമായി ഗ്രഹിച്ചു. ജീവിതത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യത്തിൽ, ഇന്ദ്രിയവൃത്തികൾ ഇല്ലാത്തിടത്തിലും ഋഷിമാർ പോലും മയങ്ങുന്നു എന്നതും ഞാൻ മനസ്സിലാക്കി; ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിന് ഇവിടെ സ്ഥാനമില്ല.

Verse 58

कर्माण्यारभते येन पुमानिह विहाय तम् । अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यदश्नुते ॥ ५८ ॥

ഈ ജന്മത്തിൽ ജീവൻ ചെയ്യുന്ന കര്‍മ്മങ്ങളുടെ ഫലം, അടുത്ത ജന്മത്തിൽ മറ്റൊരു ദേഹത്തോടെ അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 59

इति वेदविदां वाद: श्रूयते तत्र तत्र ह । कर्म यत्क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते ॥ ५९ ॥

വേദനിഗമങ്ങളെ അറിയുന്നവർ പറയുന്നത്—മുൻകൃതകർമ്മഫലം അനുഭവിക്കേണ്ടതാണെന്ന്. എന്നാൽ പ്രായോഗികമായി, കഴിഞ്ഞ ജന്മത്തിൽ കർമ്മം ചെയ്ത ദേഹം ഇതിനകം നഷ്ടപ്പെട്ടു; പിന്നെ മറ്റൊരു ദേഹത്തിൽ ആ കർമ്മഫലം സുഖദുഃഖമായി എങ്ങനെ പ്രകടമാകും?

Verse 60

नारद उवाच येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत्पुमान् । भुङ्क्ते ह्यव्यवधानेन लिङ्गेन मनसा स्वयम् ॥ ६० ॥

നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഈ സ്ഥൂലദേഹത്തിൽ ജീവൻ ഏത് കര്‍മ്മം ആരംഭിക്കുമോ, അതേ ജീവൻ പരലോകത്തിൽ അതിന്റെ ഫലം അനുഭവിക്കുന്നു. സ്ഥൂലദേഹം സൂക്ഷ്മദേഹം—മനം, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം—ഇവയുടെ പ്രേരണയാൽ കര്‍മ്മം ചെയ്യുന്നു. സ്ഥൂലദേഹം നശിച്ചാലും സൂക്ഷ്മദേഹം ശേഷിച്ച് സുഖദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു; അതിനാൽ മാറ്റമില്ല.

Verse 61

शयानमिममुत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा । कर्मात्मन्याहितं भुङ्क्ते ताद‍ृशेनेतरेण वा ॥ ६१ ॥

സ്വപ്നത്തിൽ മനുഷ്യൻ ശയനസ്ഥിതിയിൽ ഈ സ്ഥൂലദേഹം വിട്ട് മനസ്-ബുദ്ധിയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളാൽ മറ്റൊരു ദേഹത്തിൽ ദേവനോ നായയോ ആയി പ്രവർത്തിക്കുന്നതുപോലെ, സ്ഥൂലദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച ജീവൻ മുൻകർമ്മഫലം അനുഭവിക്കാൻ ഇഹലോകത്തിലോ പരലോകത്തിലോ മൃഗദേഹമോ ദേവദേഹമോ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 62

ममैते मनसा यद्यदसावहमिति ब्रुवन् । गृह्णीयात्तत्पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर्भव: ॥ ६२ ॥

ജീവൻ മനസ്സിൽ ‘ഞാൻ ഇതാണ്, ഞാൻ അതാണ്; ഇതാണ് എന്റെ കടമ’ എന്നു എന്തെല്ലാം ധരിക്കുമോ, ആ സംസ്കാരങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പുനർഭവത്തിന് കാരണമാകുന്ന കർമസഞ്ചയം അവൻ ഏറ്റെടുക്കുന്നു. ഭഗവാന്റെ കൃപയാൽ തന്റെ മനോക്കൽപ്പനകളെയും നടപ്പാക്കാനുള്ള അവസരം ലഭിച്ച് മറ്റൊരു ദേഹം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 63

यथानुमीयते चित्तमुभयैरिन्द्रियेहितै: । एवं प्राग्देहजं कर्म लक्ष्यते चित्तवृत्तिभि: ॥ ६३ ॥

ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും കർമ്മേന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും—ഇരുവിധ ഇന്ദ്രിയപ്രവർത്തനങ്ങളാൽ ജീവിയുടെ ചിത്തസ്ഥിതി അനുമാനിക്കാം. അതുപോലെ ചിത്തവൃത്തികളാൽ അവന്റെ മുൻദേഹജന്യ കർമവും മുൻജന്മസ്ഥിതിയും തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു।

Verse 64

नानुभूतं क्‍व चानेन देहेनाद‍ृष्टमश्रुतम् । कदाचिदुपलभ्येत यद्रूपं याद‍ृगात्मनि ॥ ६४ ॥

ചിലപ്പോൾ ഈ നിലവിലെ ദേഹത്തിൽ കണ്ണുകൊണ്ട് കണ്ടതുമല്ല ചെവികൊണ്ട് കേട്ടതുമല്ലാത്ത ഒന്നിനെ പെട്ടെന്ന് അനുഭവപ്പെടുന്നു; ചിലപ്പോൾ അത്തരം കാര്യങ്ങൾ സ്വപ്നത്തിലും അപ്രതീക്ഷിതമായി ദർശിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 65

तेनास्य ताद‍ृशं राजँल्लिङ्गिनो देहसम्भवम् । श्रद्धत्स्वाननुभूतोऽर्थो न मन: स्प्रष्टुमर्हति ॥ ६५ ॥

അതുകൊണ്ട്, രാജാവേ, സൂക്ഷ്മ ലിംഗദേഹം ധരിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ ജീവൻ മുൻദേഹത്തിൽ നിന്നുള്ള സംസ്കാരങ്ങളാൽ തന്നെയാണ് പലവിധ ചിന്തകളും രൂപചിത്രങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നത്—ഇത് ഉറപ്പായി സ്വീകരിക്കണം. മുൻദേഹത്തിൽ അനുഭവിക്കാത്ത ഒന്നിനെ മനസ് കൽപ്പിക്കുകയോ സ്പർശിക്കുകയോ ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല।

Verse 66

मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति । भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यत: ॥ ६६ ॥

ഹേ രാജാവേ, നിനക്കു മംഗളം. മനസ്സാണ് ജീവിയുടെ മുൻദേഹങ്ങളും ഭാവിദേഹങ്ങളും സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. പ്രകൃതി-സംഗം അനുസരിച്ച് മനോവൃത്തി എങ്ങനെയോ അങ്ങനെ ദേഹപ്രാപ്തി; അതിനാൽ മനസ്സിലൂടെ മുൻജന്മവും വരാനിരിക്കുന്ന ദേഹവും അറിയാം.

Verse 67

अद‍ृष्टमश्रुतं चात्र क्‍वचिन्मनसि द‍ृश्यते । यथा तथानुमन्तव्यं देशकालक्रियाश्रयम् ॥ ६७ ॥

ചിലപ്പോൾ സ്വപ്നത്തിൽ ഈ ജീവിതത്തിൽ കണ്ടതുമില്ല കേട്ടതുമില്ലാത്തത് മനസ്സിൽ ദൃശ്യമാകും; എന്നാൽ അവയെല്ലാം വ്യത്യസ്ത ദേശ-കാല-സ്ഥിതികളിൽ മുമ്പ് അനുഭവിച്ചതുതന്നെയെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.

Verse 68

सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रियगोचरा: । आयान्ति बहुशो यान्ति सर्वे समनसो जना: ॥ ६८ ॥

ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ മനസ്സിന്റെ ക്രമാനുസാരമായി പലവട്ടം മനസ്സിൽ വരുകയും പോകുകയും ചെയ്യുന്നു. സമമനസ്സുള്ള ജീവികളുടെ മനസ്സിൽ അവ പല കൂട്ടിച്ചേർക്കലുകളായി ഒരുമിച്ച് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ കണ്ടിട്ടില്ലാത്തതും കേട്ടിട്ടില്ലാത്തതുമായ രൂപങ്ങളും ചിലപ്പോൾ ദൃശ്യമാകും.

Verse 69

सत्त्वैकनिष्ठे मनसि भगवत्पार्श्ववर्तिनि । तमश्चन्द्रमसीवेदमुपरज्यावभासते ॥ ६९ ॥

മനം സത്ത്വത്തിൽ ഏകനിഷ്ഠയായി ഭഗവാന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, ഭക്തന് ലോകപ്രകടനം ഭഗവാൻ കാണുന്നതുപോലെ കാണാൻ കഴിയും. ഇത് എല്ലായ്പ്പോഴും അല്ല; പക്ഷേ പൂർണ്ണചന്ദ്രന്റെ സന്നിധിയിൽ രാഹുവിന്റെ ഇരുട്ട് കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ അത് വെളിവാകുന്നു.

Verse 70

नाहं ममेति भावोऽयं पुरुषे व्यवधीयते । यावद् बुद्धिमनोऽक्षार्थगुणव्यूहो ह्यनादिमान् ॥ ७० ॥

ബുദ്ധി, മനസ്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, വിഷയങ്ങൾ, ഗുണങ്ങളുടെ കർമഫലസമൂഹം എന്നിവ ചേർന്ന അനാദി സൂക്ഷ്മദേഹം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം ‘ഞാൻ’ ‘എന്റെത്’ എന്ന ഭ്രമബോധവും അതിനോടനുബന്ധമായ സ്ഥൂലദേഹാഭിമാനവും നിലനിൽക്കും.

Verse 71

सुप्तिमूर्च्छोपतापेषु प्राणायनविघातत: । नेहतेऽहमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि ॥ ७१ ॥

ഗാഢനിദ്ര, മൂർച്ച, വലിയ ആഘാതം, മരണസമയം അല്ലെങ്കിൽ കഠിനജ്വരം എന്നിവയിൽ പ്രാണവായുവിന്റെ ഗതി തടയപ്പെടുന്നു; അപ്പോൾ ‘ഞാനാണ് ഈ ദേഹം’ എന്ന ദേഹാത്മബുദ്ധി മങ്ങിപ്പോകുന്നു।

Verse 72

गर्भे बाल्येऽप्यपौष्कल्यादेकादशविधं तदा । लिङ्गं न द‍ृश्यते यून: कुह्वां चन्द्रमसो यथा ॥ ७२ ॥

ഗർഭാവസ്ഥയിലും ബാല്യത്തിലും അപൂർണ്ണത കാരണം ഏകാദശവിധ ലിംഗം—പത്ത് ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും—പ്രകടമാകുന്നില്ല; അമാവാസിയുടെ ഇരുട്ടിൽ ചന്ദ്രൻ മറയുന്നതുപോലെ।

Verse 73

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ७३ ॥

സ്വപ്നത്തിൽ വിഷയങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ലെങ്കിലും വിഷയധ്യാനത്താൽ അവ പ്രത്യക്ഷമായി അനർത്ഥം വരുത്തുന്നു; അതുപോലെ വിഷയാസക്തിയാൽ ജീവന്റെ സംസാരം, നേരിട്ടുള്ള വിഷയസമ്പർക്കമില്ലെങ്കിലും, നിവരുന്നില്ല।

Verse 74

एवं पञ्चविधं लिङ्गं त्रिवृत् षोडश विस्तृतम् । एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते ॥ ७४ ॥

അഞ്ച് വിഷയങ്ങൾ, അഞ്ചു കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ, അഞ്ചു ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്—ഇവയാണ് പതിനാറ് ഭൗതിക വിപുലീകരണങ്ങൾ. ഇവ ത്രിഗുണങ്ങളുടെ സ്വാധീനത്തിൽ ചേതനയോടുകൂടി ചേർന്നിരിക്കുന്നതിനെ ബദ്ധജീവൻ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 75

अनेन पुरुषो देहानुपादत्ते विमुञ्चति । हर्षं शोकं भयं दु:खं सुखं चानेन विन्दति ॥ ७५ ॥

ഈ സൂക്ഷ്മലിംഗം (സൂക്ഷ്മശരീരം) മുഖേനയാണ് ജീവൻ സ്ഥൂലദേഹങ്ങളെ സ്വീകരിക്കുകയും ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്; അതുവഴിയേ ഹർഷം, ശോകം, ഭയം, ദുഃഖം, സുഖം എന്നിവ അനുഭവപ്പെടുന്നു।

Verse 76

यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥

തൃണജലൂക (ഇലിപ്പുഴു) ഒരു ഇല വിട്ടുമുമ്പ് മറ്റൊരു ഇല പിടിക്കുന്നതുപോലെ, ജീവൻ മുൻകർമ്മവശാൽ മറ്റൊരു ദേഹം ലഭിക്കാതെ ഈ ദേഹാഭിമാനം, മരണമുഹൂർത്തത്തിലും, വിട്ടുകളയുന്നില്ല.

Verse 77

यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥

ഹേ മനുഷ്യേന്ദ്രാ! കർമങ്ങളുടെ തുടർച്ചയിൽ ജീവൻ മറ്റൊരു ദേഹം ലഭിക്കുന്നതുവരെ, മനസ്സുതന്നെ സകല ജീവികളുടെ ഭവത്തെ വളർത്തുന്നതും എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ ആശ്രയവുമാകുന്നു.

Verse 78

यदाक्षैश्चरितान् ध्यायन् कर्माण्याचिनुतेऽसकृत् । सति कर्मण्यविद्यायां बन्ध: कर्मण्यनात्मन: ॥ ७८ ॥

ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അനുഭവിച്ച വിഷയങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ വീണ്ടും വീണ്ടും കർമങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. അവിദ്യയോടുകൂടിയ കർമത്തിലാണ് ബന്ധനം; അനാത്മഭാവത്തിലെ കർമത്തിലാണ് ശൃംഖല.

Verse 79

अतस्तदपवादार्थं भज सर्वात्मना हरिम् । पश्यंस्तदात्मकं विश्वं स्थित्युत्पत्त्यप्यया यत: ॥ ७९ ॥

അതുകൊണ്ട് ആ ബന്ധം നീക്കുവാൻ സർവ്വാത്മനാ ഹരിയെ ഭജിക്ക. അവന്റെ ഇച്ഛയാൽ തന്നെയാണ് ഈ വിശ്വം സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, പ്രളയം പ്രാപിക്കുന്നത്; അതിനാൽ വിശ്വത്തെ അവനാൽ വ്യാപ്തമായതായി ദർശിക്ക.

Verse 80

मैत्रेय उवाच भागवतमुख्यो भगवान्नारदो हंसयोर्गतिम् । प्रदर्श्य ह्यमुमामन्‍त्र्य सिद्धलोकं ततोऽगमत् ॥ ८० ॥

മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഭാഗവതന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭഗവാൻ നാരദൻ ഹംസയോഗത്തിന്റെ ഗതി കാണിച്ചു രാജാവിനെ ക്ഷണിച്ചു; പിന്നെ അദ്ദേഹം സിദ്ധലോകത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 81

प्राचीनबर्ही राजर्षि: प्रजासर्गाभिरक्षणे । आदिश्य पुत्रानगमत्तपसे कपिलाश्रमम् ॥ ८१ ॥

മന്ത്രിമാരുടെ സന്നിധിയിൽ രാജർഷി പ്രാചീനബർഹി പുത്രന്മാർക്ക് പ്രജാരക്ഷണത്തിന്റെ ആജ്ഞ നൽകി; തുടർന്ന് ഗൃഹം വിട്ട് തപസ്സിനായി കപിലാശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി।

Verse 82

तत्रैकाग्रमना धीरो गोविन्दचरणाम्बुजम् । विमुक्तसङ्गोऽनुभजन् भक्त्या तत्साम्यतामगात् ॥ ८२ ॥

കപിലാശ്രമത്തിൽ ധീരനായ പ്രാചീനബർഹി ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ ഗോവിന്ദന്റെ ചരണാംബുജങ്ങളെ ഭക്തിയോടെ നിരന്തരം സേവിച്ചു; സംഗമുക്തനായി പൂർണ്ണ വിമോചനമേറ്റു, ഭഗവാനോടു ഗുണസാമ്യമുള്ള ആത്മീയസ്ഥാനത്തെ പ്രാപിച്ചു।

Verse 83

एतदध्यात्मपारोक्ष्यं गीतं देवर्षिणानघ । य: श्रावयेद्य: श‍ृणुयात्स लिङ्गेन विमुच्यते ॥ ८३ ॥

നിഷ്കളങ്കനായ വിദുരാ! ദേവർഷി നാരദൻ പാടിയ ഈ അധ്യാത്മ-പരോക്ഷ ജ്ഞാനകഥ ആരെങ്കിലും കേൾക്കുകയോ മറ്റുള്ളവരെ കേൾപ്പിക്കുകയോ ചെയ്താൽ, അവൻ ദേഹാഭിമാനമെന്ന ലിംഗബന്ധത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും।

Verse 84

एतन्मुकुन्दयशसा भुवनं पुनानं देवर्षिवर्यमुखनि:सृतमात्मशौचम् । य: कीर्त्यमानमधिगच्छति पारमेष्ठ्यं नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्तसमस्तबन्ध: ॥ ८४ ॥

ദേവർഷിവര്യനായ നാരദന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്നുയർന്ന, മുകുന്ദന്റെ യശസ്സാൽ നിറഞ്ഞ ഈ കഥ ലോകത്തെ പവിത്രമാക്കുകയും ഹൃദയം ശുദ്ധീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിനെ കീർത്തനമായി സ്വീകരിക്കുന്നവൻ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു; സർവ്വബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനായി ഈ ഭവത്തിൽ ഇനി അലഞ്ഞുതിരിയുകയില്ല।

Verse 85

अध्यात्मपारोक्ष्यमिदं मयाधिगतमद्भुतम् । एवं स्त्रियाश्रम: पुंसश्छिन्नोऽमुत्र च संशय: ॥ ८५ ॥

ഈ അത്ഭുതകരമായ അധ്യാത്മ-പരോക്ഷ ജ്ഞാനം ഞാൻ എന്റെ ഗുരുവിൽ നിന്ന് ശ്രവിച്ചതാണ്. ഈ ഉപാഖ്യാനത്തിന്റെ താത്പര്യം ആരെങ്കിലും ഗ്രഹിച്ചാൽ, അവൻ ദേഹാഭിമാനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായി മരണാനന്തരജീവിതം വ്യക്തമായി അറിയും; ആത്മാവിന്റെ ജന്മാന്തരഗമനവും ഈ കഥ പഠനത്തിലൂടെ പൂർണ്ണമായി ബോധ്യപ്പെടും।