Adhyaya 19
Indra’s Envy at Pṛthu’s Aśvamedha and Brahmā’s Intervention (False Renunciation Exposed)
മൈത്രേയൻ പൃഥുചരിതം തുടരുന്നു: രാജാവ് പൃഥു സരസ്വതീതീരത്തിലെ ബ്രഹ്മാവർത്തത്തിൽ അനേകം അശ്വമേധയജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി. യജ്ഞത്തിൽ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ദേവന്മാർ, ഋഷികൾ, സിദ്ധർ, ഗന്ധർവർ, നന്ദ-സുനന്ദാദികൾ എന്നിവരോടൊപ്പം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; യജ്ഞഫലമായി നദികളും വൃക്ഷങ്ങളും പശുക്കളും സമുദ്രങ്ങളും പർവതങ്ങളും സമൃദ്ധി പകർന്നു—അധോക്ഷജന്റെ പ്രസാദവും ധർമ്മസമ്മതിയും തെളിഞ്ഞു. പൃഥുവിന്റെ കീർത്തിയും പുണ്യവും ഉയരുമെന്ന ഭയത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ അസൂയകൊണ്ട് യജ്ഞാശ്വം വീണ്ടും വീണ്ടും മോഷ്ടിച്ചു; വിവിധ ‘സന്ന്യാസി’ വേഷങ്ങൾ ധരിച്ചു കപടവൈരാഗ്യരൂപങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിച്ചു, അവ പിന്നീട് സമൂഹത്തെ വഴിതെറ്റിക്കും. പൃഥുവിന്റെ പുത്രൻ ഇന്ദ്രനെ പിന്തുടർന്നെങ്കിലും ധാർമ്മിക വേഷം കണ്ടു കൊല്ലാൻ മടിച്ചു; വീര്യത്തിന് ‘വിജിതാശ്വ’ എന്ന ബഹുമതി ലഭിച്ചു. പൃഥു തന്നെ ശിക്ഷിക്കാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോൾ യാജകർ മന്ത്രങ്ങളാൽ ഇന്ദ്രനെ നശിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും ബ്രഹ്മാവ് വന്ന് ഹിംസ നിരോധിച്ചു; കലഹം വർധിച്ചാൽ അധർമ്മമതങ്ങൾ പെരുകുമെന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി. 99 യജ്ഞങ്ങളിൽ നിർത്തി മത്സരമൊഴിച്ച് മോക്ഷപ്രധാന ധർമ്മം സ്വീകരിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിച്ചു. പൃഥു അംഗീകരിച്ച് ഇന്ദ്രനുമായി സമാധാനം ചെയ്തു, യജ്ഞകർമ്മം സമാപിപ്പിച്ച് സ്നാനം ചെയ്ത് ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം നൽകി സർവാശീർവാദങ്ങളും നേടി.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथादीक्षत राजा तु हयमेधशतेन स: । ब्रह्मावर्ते मनो: क्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती ॥ १ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിദുരാ! അപ്പോൾ രാജാവ് വൈന്യ പൃഥു, മനുവിന്റെ അധീനത്തിലുള്ള ബ്രഹ്മാവർത്തത്തിൽ, സരസ്വതി നദി കിഴക്കോട്ടൊഴുകുന്ന സ്ഥലത്ത്, നൂറ് അശ്വമേധ യാഗങ്ങൾക്കായി ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ചു।
Verse 2
तदभिप्रेत्य भगवान् कर्मातिशयमात्मन: । शतक्रतुर्न ममृषे पृथोर्यज्ञमहोत्सवम् ॥ २ ॥
ഇതു കണ്ട സ്വർഗരാജൻ ഇന്ദ്രൻ, രാജാവ് പൃഥു കർമ്മഫല മഹിമയിൽ തനിയെ മറികടക്കുമെന്നു വിചാരിച്ചു; അതുകൊണ്ട് പൃഥുവിന്റെ മഹായജ്ഞമഹോത്സവം സഹിക്കാനായില്ല।
Verse 3
यत्र यज्ञपति: साक्षाद्भगवान् हरिरीश्वर: । अन्वभूयत सर्वात्मा सर्वलोकगुरु: प्रभु: ॥ ३ ॥
യജ്ഞങ്ങളുടെ അധിപനായ സാക്ഷാൽ ഭഗവാൻ ഹരി—സർവ്വാത്മാവും സർവ്വലോകഗുരുവും പ്രഭുവുമായ അവൻ—രാജാവ് പൃഥുവിന്റെ യജ്ഞങ്ങളിൽ സ്വയം പ്രത്യക്ഷമായി സന്നിഹിതനായിരുന്നു।
Verse 4
अन्वितो ब्रह्मशर्वाभ्यां लोकपालै: सहानुगै: । उपगीयमानो गन्धर्वैर्मुनिभिश्चाप्सरोगणै: ॥ ४ ॥
ഭഗവാൻ വിഷ്ണു യജ്ഞശാലയിൽ പ്രത്യക്ഷനായപ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവും ശിവനും എല്ലാ ലോകപാലകരും അവരുടെ അനുചരന്മാരോടുകൂടെ അവനോടൊപ്പം വന്നു; ഗന്ധർവന്മാരും മഹർഷിമാരും അപ്സരാഗണങ്ങളും അവനെ സ്തുതിച്ചു പാടി।
Verse 5
सिद्धा विद्याधरा दैत्या दानवा गुह्यकादय: । सुनन्दनन्दप्रमुखा: पार्षदप्रवरा हरे: ॥ ५ ॥
അവനോടൊപ്പം സിദ്ധലോകവാസികളും വിദ്യാധരരും ദിതിവംശജരും ദാനവരും ഗുഹ്യകാദികളും ഉണ്ടായിരുന്നു; ഹരിയുടെ ശ്രേഷ്ഠ പരിഷദന്മാരായ സുനന്ദൻ, നന്ദൻ മുതലായവരും കൂടെയെത്തി।
Verse 6
कपिलो नारदो दत्तो योगेशा: सनकादय: । तमन्वीयुर्भागवता ये च तत्सेवनोत्सुका: ॥ ६ ॥
കപിലൻ, നാരദൻ, ദത്താത്രേയൻ, സനകാദി യോഗേശ്വരന്മാർ, കൂടാതെ ഭഗവാന്റെ സേവനത്തിൽ നിത്യവും ഉത്സുകരായ മഹാഭാഗവത ഭക്തർ—ഇവരെല്ലാം അവനോടൊപ്പം ആ മഹായജ്ഞത്തിൽ പങ്കെടുത്തു।
Verse 7
यत्र धर्मदुघा भूमि: सर्वकामदुघा सती । दोग्धि स्माभीप्सितानर्थान् यजमानस्य भारत ॥ ७ ॥
ഹേ വിദുരാ, ആ മഹായജ്ഞത്തിൽ സമസ്ത ഭൂമിയും ധർമ്മദുഘാ കാമധേനുവുപോലെ ആയി, യജമാനന് ആവശ്യമായ നിത്യാവശ്യങ്ങൾ എല്ലാം പകര്ന്നു നൽകി।
Verse 8
ऊहु: सर्वरसान्नद्य: क्षीरदध्यन्नगोरसान् । तरवो भूरिवर्ष्माण: प्रासूयन्त मधुच्युत: ॥ ८ ॥
നദികൾ മധുരം, കടുപ്പ്, പുളി മുതലായ എല്ലാ രുചികളും ഒഴുക്കി; മഹാവൃക്ഷങ്ങൾ തേൻ ചൊരിഞ്ഞ് ധാരാളം ഫലങ്ങൾ നൽകി; പച്ചപ്പുല്ലാൽ തൃപ്തമായ പശുക്കൾ പാൽ, തൈര്, നെയ്യ് മുതലായവ സമൃദ്ധമായി നൽകി।
Verse 9
सिन्धवो रत्ननिकरान् गिरयोऽन्नं चतुर्विधम् । उपायनमुपाजह्रु: सर्वे लोका: सपालका: ॥ ९ ॥
സമുദ്രങ്ങൾ രത്നങ്ങളും മുത്തുകളും നിറഞ്ഞ നിധി നൽകി; പർവതങ്ങൾ നാലുവിധ ഭക്ഷ്യവും ഖനിജ-വളങ്ങളും നൽകി; എല്ലാ ലോകങ്ങളിലെ ജനങ്ങൾ അവരുടെ പാലകദേവന്മാരോടുകൂടെ പൃഥുവിന് ഉപഹാരങ്ങൾ അർപ്പിച്ചു।
Verse 10
इति चाधोक्षजेशस्य पृथोस्तु परमोदयम् । असूयन् भगवानिन्द्र: प्रतिघातमचीकरत् ॥ १० ॥
അധോക്ഷജനായ പരമേശ്വരനിൽ ആശ്രിതനായ പൃഥുവിന്റെ പരമോന്നതി കണ്ട ദേവേന്ദ്രൻ ഇന്ദ്രൻ അസൂയപ്പെട്ടു, അവന്റെ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ പുരോഗതിക്ക് തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു।
Verse 11
चरमेणाश्वमेधेन यजमाने यजुष्पतिम् । वैन्ये यज्ञपशुं स्पर्धन्नपोवाह तिरोहित: ॥ ११ ॥
വൈന്യനായ പൃഥു അവസാന അശ്വമേധയജ്ഞം നടത്തുമ്പോൾ, അസൂയകൊണ്ട് ഇന്ദ്രൻ അദൃശ്യനായി യജ്ഞത്തിനായി നിശ്ചയിച്ച കുതിരയെ മോഷ്ടിച്ചു കൊണ്ടുപോയി।
Verse 12
तमत्रिर्भगवानैक्षत्त्वरमाणं विहायसा । आमुक्तमिव पाखण्डं योऽधर्मे धर्मविभ्रम: ॥ १२ ॥
ആകാശമാർഗ്ഗത്തിൽ വേഗത്തിൽ പോകുന്ന ഇന്ദ്രനെ ഭഗവാൻ അത്രി മുനി കണ്ടു. മോക്ഷപ്രാപ്തനെപ്പോലെ വേഷം ധരിച്ചെങ്കിലും അത് പാഖണ്ഡം—അധർമ്മത്തിൽ ധർമ്മഭ്രമം സൃഷ്ടിച്ചത്.
Verse 13
अत्रिणा चोदितो हन्तुं पृथुपुत्रो महारथ: । अन्वधावत सङ्कुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १३ ॥
അത്രി മുനിയുടെ നിർദ്ദേശം കേട്ട പൃഥുവിന്റെ പുത്രൻ മഹാരഥൻ ഇന്ദ്രന്റെ കപടം അറിഞ്ഞ് അതിക്രോധത്തോടെ അവനെ കൊല്ലാൻ പിന്തുടർന്നു; “നിർത്തു! നിർത്തു!” എന്നു വിളിച്ചു.
Verse 14
तं तादृशाकृतिं वीक्ष्य मेने धर्मं शरीरिणम् । जटिलं भस्मनाच्छन्नं तस्मै बाणं न मुञ्चति ॥ १४ ॥
ജടാധാരിയായി ഭസ്മം പുരട്ടിയ ആ വേഷം കണ്ടപ്പോൾ പൃഥുവിന്റെ പുത്രൻ ഇന്ദ്രനെ ധർമ്മത്തിന്റെ ദേഹധാരി, പുണ്യ സന്ന്യാസി എന്നു കരുതി; അതിനാൽ അമ്പുകൾ വിട്ടില്ല.
Verse 15
वधान्निवृत्तं तं भूयो हन्तवेऽत्रिरचोदयत् । जहि यज्ञहनं तात महेन्द्रं विबुधाधमम् ॥ १५ ॥
പൃഥുവിന്റെ പുത്രൻ വഞ്ചിതനായി ഇന്ദ്രനെ കൊല്ലാതെ മടങ്ങിയതുകണ്ട് അത്രി മുനി വീണ്ടും ഉപദേശിച്ചു: “മകനേ, യജ്ഞം നശിപ്പിക്കുന്ന ആ മഹേന്ദ്രനെ വധിക്ക; അവൻ ദേവന്മാരിലും അധമനായിരിക്കുന്നു.”
Verse 16
एवं वैन्यसुत: प्रोक्तस्त्वरमाणं विहायसा । अन्वद्रवदभिक्रुद्धो रावणं गृध्रराडिव ॥ १६ ॥
ഇങ്ങനെ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ട വേനന്റെ പൗത്രൻ ആകാശത്തിൽ അതിവേഗം ഓടുന്ന ഇന്ദ്രനെ അതിക്രോധത്തോടെ പിന്തുടർന്നു; ഗൃധ്രരാജൻ രാവണനെ പിന്തുടർന്നതുപോലെ.
Verse 17
सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्मा अन्तर्हित: स्वराट् । वीर: स्वपशुमादाय पितुर्यज्ञमुपेयिवान् ॥ १७ ॥
പൃഥുവിന്റെ പുത്രൻ തന്നെ പിന്തുടരുന്നതു കണ്ട ഇന്ദ്രൻ ഉടൻ തന്നെ തന്റെ കപടവേഷവും രൂപവും ഉപേക്ഷിച്ച് കുതിരയെ അവിടെ വിട്ട് അതേ സ്ഥലത്തുനിന്ന് അദൃശനായിത്തീർന്നു. പിന്നെ ആ വീരൻ പൃഥുപുത്രൻ കുതിരയെ എടുത്തുകൊണ്ട് പിതാവിന്റെ യജ്ഞമണ്ഡപത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
Verse 18
तत्तस्य चाद्भुतं कर्म विचक्ष्य परमर्षय: । नामधेयं ददुस्तस्मै विजिताश्व इति प्रभो ॥ १८ ॥
പ്രഭു വിദുരാ! മഹർഷിമാർ രാജാവ് പൃഥുവിന്റെ പുത്രന്റെ അത്ഭുതപരാക്രമം കണ്ടപ്പോൾ, എല്ലാവരും ഏകമതത്തോടെ അവന് ‘വിജിതാശ്വ’ എന്ന നാമം നൽകി.
Verse 19
उपसृज्य तमस्तीव्रं जहाराश्वं पुनर्हरि: । चषालयूपतश्छन्नो हिरण्यरशनं विभु: ॥ १९ ॥
ഹേ വിദുരാ! സ്വർഗ്ഗാധിപതിയും മഹാശക്തനുമായ ഇന്ദ്രൻ ഉടൻ യജ്ഞമണ്ഡപത്തിൽ ഘനമായ അന്ധകാരം പരത്തി. എല്ലാം മറച്ചുകൊണ്ട്, ബലിക്കായുള്ള യൂപത്തിനരികെ സ്വർണ്ണബന്ധനങ്ങളാൽ കെട്ടിയിരുന്ന കുതിരയെ അവൻ വീണ്ടും കവർന്നു.
Verse 20
अत्रि: सन्दर्शयामास त्वरमाणं विहायसा । कपालखट्वाङ्गधरं वीरो नैनमबाधत ॥ २० ॥
മഹർഷി അത്രി വീണ്ടും ആകാശമാർഗ്ഗം വഴി വേഗത്തിൽ ഓടിപ്പോകുന്ന ഇന്ദ്രനെ പൃഥുവിന്റെ പുത്രനു കാണിച്ചു. ആ വീരൻ വീണ്ടും പിന്തുടർന്നു; എന്നാൽ ഇന്ദ്രന്റെ കൈയിൽ കപാലം ഘടിപ്പിച്ച ദണ്ഡവും, വീണ്ടും സന്ന്യാസിവേഷവും കണ്ടപ്പോൾ അവനെ കൊല്ലാൻ അവൻ തയ്യാറായില്ല.
Verse 21
अत्रिणा चोदितस्तस्मै सन्दधे विशिखं रुषा । सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्थावन्तर्हित: स्वराट् ॥ २१ ॥
അത്രി വീണ്ടും നിർദ്ദേശിച്ചതോടെ പൃഥുവിന്റെ പുത്രൻ കോപത്തോടെ അമ്പ് വില്ലിൽ ഘടിപ്പിച്ചു. അത് കണ്ട ഇന്ദ്രൻ ഉടൻ സന്ന്യാസിയുടെ കപടവേഷം ഉപേക്ഷിച്ച് കുതിരയെ വിട്ട്, സ്വർഗ്ഗാധിപതി അദൃശനായിത്തീർന്നു.
Verse 22
वीरश्चाश्वमुपादाय पितृयज्ञमथाव्रजत् । तदवद्यं हरे रूपं जगृहुर्ज्ञानदुर्बला: ॥ २२ ॥
വീരനായ വിജിതാശ്വൻ വീണ്ടും കുതിരയെ എടുത്ത് പിതാവിന്റെ യാഗശാലയിലേക്കു മടങ്ങി. അന്നുമുതൽ അല്പജ്ഞാനികൾ കള്ളസന്ന്യാസിയുടെ വേഷം സ്വീകരിച്ചു; ഇത് ഇന്ദ്രൻ തന്നെയാണ് തുടങ്ങിയത്.
Verse 23
यानि रूपाणि जगृहे इन्द्रो हयजिहीर्षया । तानि पापस्य खण्डानि लिङ्गं खण्डमिहोच्यते ॥ २३ ॥
കുതിര പിടിച്ചെടുക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ സ്വീകരിച്ച വിവിധ ഭിക്ഷുക-രൂപങ്ങൾ പാപത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളായിരുന്നു; ഇവിടെ അവയെ പാഖണ്ഡത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളെന്ന് പറയുന്നു.
Verse 24
एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया । तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम् ॥ २४ ॥ धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥
ഇങ്ങനെ വൈന്യൻ (പൃഥു) യാഗം നശിപ്പിക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശത്തോടെ ഇന്ദ്രൻ കുതിര കവർന്നു; അവൻ സ്വീകരിച്ച് പരത്തിയ പാഖണ്ഡങ്ങളിൽ മനുഷ്യരുടെ ബുദ്ധി കുടുങ്ങി.
Verse 25
एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया । तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम् ॥ २४ ॥ धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥
നഗ്നത, ചുവന്ന വസ്ത്രധാരണം മുതലായ ഉപധർമ്മങ്ങളെയേ ‘ധർമ്മം’ എന്നു കരുതി, ഭ്രമം മൂലം ആളുകൾ ചതുരരും വാഗ്മികളും ആയ പാഖണ്ഡികളിൽ ആസക്തരാകുന്നു.
Verse 26
तदभिज्ञाय भगवान्पृथु: पृथुपराक्रम: । इन्द्राय कुपितो बाणमादत्तोद्यतकार्मुक: ॥ २६ ॥
ഇത് അറിഞ്ഞ മഹാപരാക്രമശാലിയായ ഭഗവാൻ പൃഥു ഇന്ദ്രനോട് കോപിച്ചു; വില്ലുയർത്തി അമ്പെടുത്തു അവനെ വധിക്കുവാൻ തയ്യാറായി.
Verse 27
तमृत्विज: शक्रवधाभिसन्धितंविचक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमसह्यरंहसम् । निवारयामासुरहो महामतेन युज्यतेऽत्रान्यवध: प्रचोदितात् ॥ २७ ॥
ഋത്വിക്കരും മറ്റുള്ളവരും മഹാരാജ പൃഥു ഇന്ദ്രവധത്തിനായി അത്യന്തം ക്രോധത്തോടെ സന്നദ്ധനായിരിക്കുന്നതു കണ്ടു അപേക്ഷിച്ചു—ഹേ മഹാമതേ, അവനെ കൊല്ലരുത്; യാഗത്തിൽ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം യാഗപശുവേ വധയോഗ്യൻ.
Verse 28
वयं मरुत्वन्तमिहार्थनाशनंह्वयामहे त्वच्छ्रवसा हतत्विषम् । अयातयामोपहवैरनन्तरंप्रसह्य राजन् जुहवाम तेऽहितम् ॥ २८ ॥
ഹേ രാജാവേ, നിന്റെ യാഗം തടയാൻ ശ്രമിച്ചതിനാൽ ഇന്ദ്രന്റെ തേജസ് ഇതിനകം ക്ഷീണിച്ചു. മുമ്പൊരിക്കലും ഉപയോഗിക്കാത്ത വൈദിക മന്ത്രങ്ങളാൽ അവനെ വിളിക്കും; അവൻ തീർച്ചയായും വരും, മന്ത്രബലത്തോടെ നിന്റെ ശത്രുവിനെ അഗ്നിയിൽ ഹോമമായി അർപ്പിക്കും.
Verse 29
इत्यामन्त्र्य क्रतुपतिं विदुरास्यर्त्विजो रुषा । स्रुग्घस्ताञ्जुह्वतोऽभ्येत्य स्वयम्भू: प्रत्यषेधत ॥ २९ ॥
ഹേ വിദുരാ, രാജാവിന് ഈ ഉപദേശം നൽകി ഋത്വിക്കർ കോപത്തോടെ ഇന്ദ്രനെ ആഹ്വാനിക്കാൻ തുടങ്ങി. അവർ സ്രുവം കൈയിൽ പിടിച്ച് ആഹുതി അർപ്പിക്കാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോൾ, സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവ് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു അവരെ തടഞ്ഞു.
Verse 30
न वध्यो भवतामिन्द्रो यद्यज्ञो भगवत्तनु: । यं जिघांसथ यज्ञेन यस्येष्टास्तनव: सुरा: ॥ ३० ॥
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ യാഗം നടത്തുന്ന ദ്വിജന്മാരേ, ഇന്ദ്രൻ വധയോഗ്യനല്ല; യാഗം ഭഗവാന്റെ ദേഹസ്വരൂപമാണ്. നിങ്ങൾ യാഗത്തിലൂടെ തൃപ്തിപ്പെടുത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ദേവന്മാർ ഇന്ദ്രന്റെ അവയവങ്ങളാണ്; അങ്ങനെ ഇരിക്കെ ഈ മഹായാഗത്തിൽ അവനെ എങ്ങനെ കൊല്ലും?
Verse 31
तदिदं पश्यत महद्धर्मव्यतिकरं द्विजा: । इन्द्रेणानुष्ठितं राज्ञ: कर्मैतद्विजिघांसता ॥ ३१ ॥
ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, നോക്കുക—രാജാവിന്റെ യാഗം തടയാൻ ഇന്ദ്രൻ ചെയ്ത ഈ നടപടി ഭാവിയിൽ ധർമ്മത്തിന്റെ വ്യക്തമായ പാതയെ വലിയ തോതിൽ കലുഷിതമാക്കും. നിങ്ങൾ കൂടുതൽ എതിർത്താൽ, അവൻ തന്റെ ശക്തി ദുരുപയോഗം ചെയ്ത് പല അധർമ്മസമ്പ്രദായങ്ങളും കൊണ്ടുവരും.
Verse 32
पृथुकीर्ते: पृथोर्भूयात्तर्ह्येकोनशतक्रतु: । अलं ते क्रतुभि: स्विष्टैर्यद्भवान्मोक्षधर्मवित् ॥ ३२ ॥
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—മഹാരാജ പൃഥുവിന് ഇനി തൊണ്ണൂറ്റൊമ്പത് യാഗങ്ങൾ മാത്രം മതി. നിങ്ങൾ മോക്ഷധർമ്മം അറിയുന്നവൻ; പിന്നെ കൂടുതൽ യാഗങ്ങൾ എന്തിന്?
Verse 33
नैवात्मने महेन्द्राय रोषमाहर्तुमर्हसि । उभावपि हि भद्रं ते उत्तमश्लोकविग्रहौ ॥ ३३ ॥
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—രാജാവേ, മഹേന്ദ്രനായ ഇന്ദ്രനോട് കോപം പുലർത്തുന്നത് നിനക്കു യോജ്യമല്ല. നിങ്ങളിരുവരും മംഗളമുള്ളവരാകട്ടെ; നീയും ഇന്ദ്രനും ഉത്തമശ്ലോക ഭഗവാന്റെ അംശങ്ങളാണ്.
Verse 34
मास्मिन्महाराज कृथा: स्म चिन्तांनिशामयास्मद्वच आदृतात्मा । यद्ध्यायतो दैवहतं नु कर्तुंमनोऽतिरुष्टं विशते तमोऽन्धम् ॥ ३४ ॥
മഹാരാജാവേ, ദൈവവിധിയാൽ യാഗങ്ങളിൽ ഉണ്ടായ തടസ്സങ്ങൾ കൊണ്ട് കലങ്ങിയും ആശങ്കപ്പെട്ടും ഇരിക്കരുത്. ആദരത്തോടെ എന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുക—വിധിയുടെ ക്രമത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നതിൽ അത്യധികം ദുഃഖിക്കേണ്ട; അതിനെ തിരുത്താൻ അതിരുകടന്ന ശ്രമം മനസ്സിനെ ഘോര അന്ധകാരത്തിലേക്ക് തള്ളും.
Verse 35
क्रतुर्विरमतामेष देवेषु दुरवग्रह: । धर्मव्यतिकरो यत्र पाखण्डैरिन्द्रनिर्मितै: ॥ ३५ ॥
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഈ യാഗങ്ങൾ നിർത്തുക; ഇവ കാരണം ഇന്ദ്രൻ പല പാഖണ്ഡങ്ങളും അധർമ്മരൂപങ്ങളും കൊണ്ടുവന്നു. ദേവന്മാരിലും പോലും അനാവശ്യ ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉണ്ടെന്നു അറിയുക.
Verse 36
एभिरिन्द्रोपसंसृष्टै: पाखण्डैर्हारिभिर्जनम् । ह्रियमाणं विचक्ष्वैनं यस्ते यज्ञध्रुगश्वमुट् ॥ ३६ ॥
കാണുക, സ്വർഗരാജനായ ഇന്ദ്രൻ യാഗത്തിന്റെ നടുവിൽ കലഹം സൃഷ്ടിക്കുന്നു—യാഗം തകർക്കുന്നവനായി അവൻ നിന്റെ അശ്വമേധയാഗത്തിലെ കുതിര മോഷ്ടിച്ചു. അവൻ കൊണ്ടുവന്ന ഈ ആകർഷകമായ പാഖണ്ഡപ്രവൃത്തികൾ ജനങ്ങളും പിന്തുടരും.
Verse 37
भवान् परित्रातुमिहावतीर्णो धर्मं जनानां समयानुरूपम् । वेनापचारादवलुप्तमद्य तद्देहतो विष्णुकलासि वैन्य ॥ ३७ ॥
ഹേ വൈന്യ പൃഥു! നിങ്ങൾ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ കലാംശാവതാരമാണ്. രാജാവ് വേനന്റെ ദുഷ്കൃത്യങ്ങളാൽ ധർമ്മം പ്രായം ലോപിച്ചിരുന്നു; അതിനാൽ ധർമ്മസംരക്ഷണത്തിനായി നിങ്ങൾ വേനന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്നുതന്നെ യുക്തസമയത്ത് അവതരിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 38
स त्वं विमृश्यास्य भवं प्रजापते सङ्कल्पनं विश्वसृजां पिपीपृहि । ऐन्द्रीं च मायामुपधर्ममातरं प्रचण्डपाखण्डपथं प्रभो जहि ॥ ३८ ॥
ഹേ പ്രജാപതേ, ജനരക്ഷകാ! നിങ്ങളുടെ അവതരണലക്ഷ്യം ആലോചിച്ച് വിശ്വസൃഷ്ടാക്കളുടെ സംकल्पം നിറവേറ്റുക. ഇന്ദ്രന്റെ ഈ മായ ഉപധർമ്മങ്ങളുടെ മാതാവും ക്രൂര പാഖണ്ഡപഥവും ആകുന്നു; പ്രഭോ, അതിനെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഉടൻ തന്നെ തടയുക.
Verse 39
मैत्रेय उवाच इत्थं स लोकगुरुणा समादिष्टो विशाम्पति: । तथा च कृत्वा वात्सल्यं मघोनापि च सन्दधे ॥ ३९ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ലോകഗുരുവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഉപദേശം ലഭിച്ചതോടെ രാജാവ് പൃഥു യജ്ഞോത്സാഹം ഉപേക്ഷിച്ചു; സ്നേഹത്തോടെ മഘവനായ ഇന്ദ്രനുമായി സമാധാനം ചെയ്തു.
Verse 40
कृतावभृथस्नानाय पृथवे भूरिकर्मणे । वरान्ददुस्ते वरदा ये तद्बर्हिषि तर्पिता: ॥ ४० ॥
അതിനുശേഷം മഹാകർമ്മിയായ പൃഥു യജ്ഞാനന്തരമായി ചെയ്യപ്പെടുന്ന അവഭൃഥസ്നാനം നടത്തി. ആ യജ്ഞവേദിയിൽ തൃപ്തരായ ദേവന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ അദ്ദേഹത്തിന് വരങ്ങളും യുക്തമായ ആശീർവാദങ്ങളും നൽകി.
Verse 41
विप्रा: सत्याशिषस्तुष्टा: श्रद्धया लब्धदक्षिणा: । आशिषो युयुजु: क्षत्तरादिराजाय सत्कृता: ॥ ४१ ॥
യജ്ഞത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന ബ്രാഹ്മണർ ശ്രദ്ധയോടെ ദക്ഷിണ ലഭിച്ച്, സത്യാശീർവാദങ്ങളിൽ തൃപ്തരായി അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു. സത്കാരം ലഭിച്ച അവർ ക്ഷത്താ-ആദിരാജനായ പൃഥുവിന് ഹൃദയപൂർവ്വം ആശീർവാദങ്ങൾ നൽകി.
Verse 42
त्वयाहूता महाबाहो सर्व एव समागता: । पूजिता दानमानाभ्यां पितृदेवर्षिमानवा: ॥ ४२ ॥
ഹേ മഹാബാഹു രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ ക്ഷണത്താൽ എല്ലാവരും ഇവിടെ സമാഗമിച്ചു. പിതൃലോകം, ദേവലോകം, മഹർഷികൾ, സാധാരണ മനുഷ്യർ—നിങ്ങളുടെ സത്കാരവും ദാനവും കൊണ്ട് എല്ലാവരും തൃപ്തരാണ്.
Frequently Asked Questions
Indra stole the horse out of envy and fear that Pṛthu’s accumulating sacrificial merit and fame would eclipse his own status. The Bhāgavata highlights that even devas, though powerful administrators, remain within the modes of nature and can be afflicted by mātsarya (competitive jealousy). This incident teaches that ritual success without humility can trigger rivalry, and that true dharma requires freedom from egoistic comparison.
Indra repeatedly adopted external renunciant symbols—ashes, matted hair, skull-topped staff, nakedness, red garments—using them as camouflage to commit theft. The chapter states these forms became “symbols of atheistic philosophy” when later imitated by people lacking discernment, who equated costume with spirituality. The warning is shastric: genuine sannyāsa is defined by inner detachment and devotion, whereas imitation renunciation becomes a vehicle for adharma and social confusion.
Vijitāśva is the honorific name bestowed upon Pṛthu’s son by the sages after he successfully recovered the sacrificial horse from Indra. The name emphasizes his heroic capacity to ‘conquer the horse’ (i.e., retrieve and protect the yajña’s integrity), while also showing that his restraint—hesitating to kill a seemingly religious figure—was rooted in respect for dharma, even though it was exploited by Indra.
Brahmā forbade killing Indra because Indra is a principal deva-administrator and an empowered assistant within the Lord’s cosmic governance; disrupting him would destabilize the sacrificial purpose meant to satisfy devas. More importantly, Brahmā warns that opposition would provoke Indra to further innovate counterfeit religious systems, increasing adharma in society. He instructs Pṛthu—already knowledgeable in liberation—that rivalry-driven completion of ‘one hundred’ is unnecessary; spiritual success is measured by detachment and devotion, not numerical triumph.
Viṣṇu’s presence confirms the theological principle that He is the antaryāmī (Supersoul) and the proprietor and enjoyer of all yajña results. The cosmic assembly accompanying Him indicates that all divine functions culminate in the Supreme Lord. In narrative terms, it validates Pṛthu’s dharmic rule and frames the later conflict as a test: even in a sanctified arena, envy can arise, and only surrender to higher counsel (Brahmā) preserves dharma.