Adhyaya 12
Dhruva’s Benediction from Kuvera and His Ascension to Viṣṇuloka (Dhruvaloka)
യക്ഷന്മാരോടുള്ള ധ്രുവന്റെ കടുത്ത പ്രതികാരത്തിനു ശേഷം ഈ അധ്യായം ക്ഷത്രിയക്രോധത്തിൽ നിന്ന് വൈഷ്ണവസംയമത്തിലേക്ക് കഥയെ തിരിക്കുന്നു. ഉപദേശത്താൽ ധ്രുവന്റെ കോപം ശമിക്കുന്നു; കുബേരൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു അവനെ അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘കാലം’ ഭഗവാന്റെ ഉപകരണമാണെന്ന് കുബേരൻ വിശദീകരിച്ച്, ദേഹാഭിമാനത്തിൽ നിന്നുള്ള ‘ഞാൻ-നീ’ എന്ന തെറ്റിദ്ധാരണയാണ് സംസാരത്തിന്റെ മൂലമെന്ന് വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ധ്രുവൻ ഭക്തിവരം തന്നെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു—ഭഗവാനിൽ അചഞ്ചല ശ്രദ്ധയും നിരന്തര സ്മരണയും, അജ്ഞാനസമുദ്രം കടക്കാനുള്ള മാർഗം. അവൻ ധർമ്മത്തോടെ രാജ്യം ഭരിച്ച് യജ്ഞപ്രധാന ഗൃഹസ്ഥധർമ്മം അനുഷ്ഠിക്കുന്നു; പിന്നെ ലോകം മായാസ്വപ്നസദൃശമെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് വൈരാഗ്യം സ്വീകരിച്ച് ബദരികാശ്രമത്തിൽ യോഗസമാധിയിൽ ലീനനാകുന്നു. സമാധിയിൽ മോക്ഷലക്ഷണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; വിഷ്ണുവിന്റെ പാർഷദന്മാരായ നന്ദ-സുനന്ദർ ദിവ്യവിമാനവുമായി വന്ന് അവനെ വിഷ്ണുലോകത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു—അപൂർവ പ്രാപ്തി. ധ്രുവൻ മരണത്തെ ജയിച്ച് മാതാവ് സുനീതിയെയും കരുതുന്നു; അവൾക്കും ഗമനം ലഭിക്കുന്നു. സപ്തർഷിലോകങ്ങൾ കടന്ന് ധ്രുവലോകം സ്ഥാപിതമാകുന്നു. ധ്രുവകഥ ശ്രവണഫലം—ശുദ്ധി, സമൃദ്ധി, ഭക്തി; പ്രത്യേകിച്ച് ശുഭദിനങ്ങളിൽ നിഷ്കാമമായി പാരായണം ചെയ്താൽ. തുടർന്ന് പ്രചേതസാദി വംശാനുചരിതത്തിന് പീഠിക ഒരുക്കപ്പെടുന്നു.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच ध्रुवं निवृत्तं प्रतिबुद्ध्य वैशसा- दपेतमन्युं भगवान्धनेश्वर: । तत्रागतश्चारणयक्षकिन्नरै: संस्तूयमानो न्यवदत्कृताञ्जलिम् ॥ १ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിദുര, ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ കോപം ശമിച്ചു; യക്ഷവധം അദ്ദേഹം പൂർണ്ണമായി നിർത്തി. ഈ വാർത്ത അറിഞ്ഞ ധനാധിപനായ ഭഗവാൻ കുബേരൻ അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. യക്ഷർ, കിന്നരർ, ചാരണർ എന്നിവരുടെ സ്തുതികളിൽ, കൃതാഞ്ജലിയായി നിന്ന ധ്രുവനോട് അദ്ദേഹം സംസാരിച്ചു.
Verse 2
धनद उवाच भो भो: क्षत्रियदायाद परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ । यत्त्वं पितामहादेशाद्वैरं दुस्त्यजमत्यज: ॥ २ ॥
ധനദൻ (കുബേരൻ) പറഞ്ഞു—ഹേ ക്ഷത്രിയവംശജനായ നിർമലനേ, ഞാൻ നിന്നിൽ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനാണ്. കാരണം പിതാമഹന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം, ഉപേക്ഷിക്കാൻ ദുഷ്കരമായ വൈരവും നീ ഉപേക്ഷിച്ചു; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ വളരെ പ്രീതനാണ്.
Verse 3
न भवानवधीद्यक्षान्न यक्षा भ्रातरं तव । काल एव हि भूतानां प्रभुरप्ययभावयो: ॥ ३ ॥
വാസ്തവത്തിൽ നീ യക്ഷരെ കൊന്നിട്ടില്ല; യക്ഷരും നിന്റെ സഹോദരനെ കൊന്നിട്ടില്ല. സകല ജീവികളുടെ ഉദയം-ലയം എന്നിവയുടെ പരമ കാരണം ഭഗവാന്റെ കാലശക്തിയത്രേ.
Verse 4
अहं त्वमित्यपार्था धीरज्ञानात्पुरुषस्य हि । स्वाप्नीवाभात्यतद्ध्यानाद्यया बन्धविपर्ययौ ॥ ४ ॥
ദേഹബോധത്തെ ആധാരമാക്കി ‘ഞാൻ’ ‘നീ’ എന്ന അപാർത്ഥ ഭേദബുദ്ധി അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്. അത് സ്വപ്നംപോലെ മിഥ്യയായി തോന്നുന്നു; അതിനാലാണ് ബന്ധനവും ജന്മമരണപരമ്പരയും തുടരുന്നത്.
Verse 5
तद्गच्छ ध्रुव भद्रं ते भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वभूतात्मभावेन सर्वभूतात्मविग्रहम् ॥ ५ ॥
ധ്രുവാ, മുന്നോട്ട് വരിക; നിനക്കു മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ. ഇന്ദ്രിയാതീതനായ അധോക്ഷജ ഭഗവാൻ സർവ്വജീവികളുടെ അന്തര്യാമി ആത്മാവും സർവ്വത്തിന്റെയും ആശ്രയസ്വരൂപവും ആകുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ ദിവ്യവിഗ്രഹത്തിൽ ശരണം പ്രാപിച്ച് ഭക്തിസേവ ആരംഭിക്കൂ.
Verse 6
भजस्व भजनीयाङ्घ्रि मभवाय भवच्छिदम् । युक्तं विरहितं शक्त्या गुणमय्यात्ममायया ॥ ६ ॥
അതിനാൽ പൂജ്യമായ പാദങ്ങളുള്ള പ്രഭുവിനെ ഭജിക്കൂ; അവൻ മാത്രമാണ് ഈ സംസാരബന്ധനം ഛേദിക്കുന്നവൻ. ഗുണമയിയായ ആത്മമായാ-ശക്തിയോടു യുക്തനായിട്ടും അവളുടെ പ്രവർത്തികളിൽ നിന്ന് നിർലിപ്തൻ; ലോകത്തിലെ എല്ലാം അവന്റെ അചിന്ത്യ ശക്തിയാൽ നടക്കുന്നു.
Verse 7
वृणीहि कामं नृप यन्मनोगतं मत्तस्त्वमौत्तानपदेऽविशङ्कित: । वरं वरार्होऽम्बुजनाभपादयो- रनन्तरं त्वां वयमङ्ग शुश्रुम ॥ ७ ॥
ഹേ രാജാ ധ്രുവാ, ഉത്താനപാദന്റെ പുത്രാ, നിന്റെ മനസ്സിലുള്ള ആഗ്രഹം സംശയമില്ലാതെ എന്നോടു ചോദിക്കൂ. പദ്മനാഭ ഭഗവാന്റെ പാദങ്ങളിൽ നീ നിരന്തരം പ്രേമഭക്തിയോടെ സേവിക്കുന്നതായി ഞങ്ങൾ കേട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ നീ വരത്തിന് അർഹൻ.
Verse 8
मैत्रेय उवाच स राजराजेन वराय चोदितो ध्रुवो महाभागवतो महामति: । हरौ स वव्रेऽचलितां स्मृतिं यया तरत्ययत्नेन दुरत्ययं तम: ॥ ८ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിദുരാ, യക്ഷരാജ കുബേരൻ വരം ചോദിക്കുവാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചപ്പോൾ, മഹാഭാഗവതനും മഹാമതിയുമായ ധ്രുവ മഹാരാജൻ ഹരിയിൽ അചലമായ സ്മൃതിയും നിഷ്ഠയും വരമായി അപേക്ഷിച്ചു; അതിലൂടെ ദുഷ്കരമായ അജ്ഞാനതമസ്സും മനുഷ്യൻ എളുപ്പം കടക്കുന്നു.
Verse 9
तस्य प्रीतेन मनसा तां दत्त्वैडविडस्तत: । पश्यतोऽन्तर्दधे सोऽपि स्वपुरं प्रत्यपद्यत ॥ ९ ॥
ഇഡവിഡയുടെ പുത്രനായ കുബേരൻ ധ്രുവനിൽ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി; സന്തോഷത്തോടെ അവൻ ആവശ്യപ്പെട്ട വരം നൽകി. തുടർന്ന് ധ്രുവൻ നോക്കിനിൽക്കേ കുബേരൻ അന്തർധാനം ചെയ്തു; ധ്രുവ മഹാരാജനും തന്റെ തലസ്ഥാനത്തേക്ക് മടങ്ങി.
Verse 10
अथायजत यज्ञेशं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै: । द्रव्यक्रियादेवतानां कर्म कर्मफलप्रदम् ॥ १० ॥
ഗൃഹസ്ഥനായി കഴിയുന്ന കാലം മുഴുവൻ ധ്രുവ മഹാരാജാവ് യജ്ഞങ്ങളുടെ ഭോക്താവായ യജ്ഞേശ്വരൻ ശ്രീവിഷ്ണുവിനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ധാരാളം ദക്ഷിണയോടുകൂടിയ മഹായജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി. വിധിപൂർവ്വ യജ്ഞങ്ങൾ പ്രത്യേകിച്ച് വിഷ്ണുപ്രീതിക്കായി; അവൻ തന്നെയാണ് യജ്ഞലക്ഷ്യവും ഫലദാതാവും.
Verse 11
सर्वात्मन्यच्युतेऽसर्वे तीव्रौघां भक्तिमुद्वहन् । ददर्शात्मनि भूतेषु तमेवावस्थितं विभुम् ॥ ११ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജാവ് സർവ്വാധാരനും സർവ്വാത്മാവുമായ അച്യുതനോടു ശക്തവും ഇടവിടാത്തതുമായ ഭക്തി വഹിച്ചു. ഭക്തിസേവയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കെ, ആ വിഭു എല്ലാ ജീവികളിലും നിലകൊള്ളുന്നതും എല്ലാം അവനിൽ തന്നെയാണെന്നും അദ്ദേഹം ദർശിച്ചു.
Verse 12
तमेवं शीलसम्पन्नं ब्रह्मण्यं दीनवत्सलम् । गोप्तारं धर्मसेतूनां मेनिरे पितरं प्रजा: ॥ १२ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജാവ് ദൈവിക ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനും, ഭഗവദ്ഭക്തരെ ആദരിക്കുന്നവനും, ദീനരും നിർദോഷരുമായവരോടു കരുണയുള്ളവനും, ധർമ്മസേതുക്കളുടെ രക്ഷകനുമായിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് പ്രജകൾ അദ്ദേഹത്തെ തങ്ങളുടെ നേരിട്ട പിതാവായി കരുതി.
Verse 13
षट्त्रिंशद्वर्षसाहस्रं शशास क्षितिमण्डलम् । भोगै: पुण्यक्षयं कुर्वन्नभोगैरशुभक्षयम् ॥ १३ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജാവ് മുപ്പത്താറായിരം വർഷം ഭൂമണ്ഡലം ഭരിച്ചു. ഭോഗത്തിലൂടെ പുണ്യഫലക്ഷയം വരുത്തി; തപസ്സും നിർഭോഗവും വഴി അശുഭഫലക്ഷയം വരുത്തി.
Verse 14
एवं बहुसवं कालं महात्माविचलेन्द्रिय: । त्रिवर्गौपयिकं नीत्वा पुत्रायादान्नृपासनम् ॥ १४ ॥
ഇങ്ങനെ ഇന്ദ്രിയസംയമമുള്ള മഹാത്മാവ് ധ്രുവ മഹാരാജാവ് ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്ന ത്രിവർഗ്ഗത്തിന് അനുകൂലമായി അനേകം വർഷങ്ങൾ കഴിച്ചു. തുടർന്ന് രാജസിംഹാസനത്തിന്റെ ചുമതല പുത്രനു കൈമാറി.
Verse 15
मन्यमान इदं विश्वं मायारचितमात्मनि । अविद्यारचितस्वप्नगन्धर्वनगरोपमम् ॥ १५ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജാവ് ഈ വിശ്വം പരമേശ്വരന്റെ ബാഹ്യമയായാൽ സൃഷ്ടിച്ചതിനാൽ, സ്വപ്നവും ഗന്ധർവനഗരവും പോലെ ജീവികളെ മോഹിപ്പിക്കുന്നു എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു।
Verse 16
आत्मस्त्र्यपत्यसुहृदो बलमृद्धकोश- मन्त:पुरं परिविहारभुवश्च रम्या: । भूमण्डलं जलधिमेखलमाकलय्य कालोपसृष्टमिति स प्रययौ विशालाम् ॥ १६ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജാവ് തന്റെ ശരീരം, ഭാര്യമാർ, മക്കൾ, സുഹൃത്തുകൾ, സൈന്യം, സമൃദ്ധ നിധി, അന്തഃപുരങ്ങൾ, രമ്യമായ വിനോദഭൂമികൾ എന്നിവയെല്ലാം മായയുടെ സൃഷ്ടിയെന്നു കരുതി; മഹാസമുദ്രങ്ങൾ ചുറ്റിയ ഭൂമണ്ഡലമൊട്ടാകെ വ്യാപിച്ച രാജ്യം കാലാധീനമാണെന്നു കണ്ടു ഉപേക്ഷിച്ച് ഹിമാലയത്തിലെ ബദരികാശ്രമ വനത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 17
तस्यां विशुद्धकरण: शिववार्विगाह्य बद्ध्वासनं जितमरुन्मनसाहृताक्ष: । स्थूले दधार भगवत्प्रतिरूप एतद् ध्यायंस्तदव्यवहितो व्यसृजत्समाधौ ॥ १७ ॥
ബദരികാശ്രമത്തിൽ ധ്രുവ മഹാരാജാവ് സ്ഫടികംപോലെ തെളിഞ്ഞ പവിത്രജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി ശുദ്ധീകരിച്ചു. ആസനം ഉറപ്പിച്ച്, യോഗാഭ്യാസത്തോടെ പ്രാണവായുവിനെ നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ പിൻവലിച്ചു. തുടർന്ന് ഭഗവാന്റെ അർച്ചാ-വിഗ്രഹം—ഭഗവാന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രതിരൂപം—അതിൽ ചിത്തം ഏകാഗ്രമാക്കി ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പൂർണ്ണ സമാധിയിൽ പ്രവേശിച്ചു।
Verse 18
भक्तिं हरौ भगवति प्रवहन्नजस्र- मानन्दबाष्पकलया मुहुरर्द्यमान: । विक्लिद्यमानहृदय: पुलकाचिताङ्गो नात्मानमस्मरदसाविति मुक्तलिङ्ग: ॥ १८ ॥
ഹരി ഭഗവാനിൽ അജസ്രമായി ഭക്തി ഒഴുകിയതിനാൽ ധ്രുവ മഹാരാജാവിന്റെ കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് ആനന്ദാശ്രുക്കൾ നിരന്തരം ഒഴുകി. ഹൃദയം ഉരുകി, ശരീരമൊട്ടാകെ രോമാഞ്ചം പടർന്നു. ഭക്തിസമാധിയിൽ അദ്ദേഹം ദേഹബോധം പോലും മറന്നു; അങ്ങനെ അദ്ദേഹം ഉടൻ ഭൗതികബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായി।
Verse 19
स ददर्श विमानाग्र्यं नभसोऽवतरद् ध्रुव: । विभ्राजयद्दश दिशो राकापतिमिवोदितम् ॥ १९ ॥
മോക്ഷലക്ഷണങ്ങൾ പ്രകടമായ ഉടൻ ധ്രുവൻ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങിവരുന്ന അത്യന്തം മനോഹരമായ ഒരു വിമാനം കണ്ടു; ഉദിച്ച പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ അത് പത്ത് ദിക്കുകളെയും പ്രകാശിപ്പിച്ചു।
Verse 20
तत्रानु देवप्रवरौ चतुर्भुजौ श्यामौ किशोरावरुणाम्बुजेक्षणौ । स्थिताववष्टभ्य गदां सुवाससौ किरीटहाराङ्गदचारुकुण्डलौ ॥ २० ॥
അവിടെ ധ്രുവ മഹാരാജാവ് വിമാനത്തിൽ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ അത്യന്തം മനോഹരമായ രണ്ടു പാർഷദന്മാരെ കണ്ടു. അവർ ചതുര്ഭുജന്മാർ, ശ്യാമവർണ്ണം, യൗവനഭാവം; കണ്ണുകൾ ചുവന്ന താമരപോലെ. കൈയിൽ ഗദ, മനോഹര വസ്ത്രം, കിരീടം, ഹാരം, കങ്കണം, കുണ്ഡലം എന്നിവകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചുനിന്നു।
Verse 21
विज्ञाय तावुत्तमगायकिङ्करा- वभ्युत्थित: साध्वसविस्मृतक्रम: । ननाम नामानि गृणन्मधुद्विष: पार्षत्प्रधानाविति संहताञ्जलि: ॥ २१ ॥
അവർ പരമപുരുഷന്റെ നേരിട്ടുള്ള ദാസന്മാരാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ ധ്രുവ മഹാരാജാവ് ഉടൻ എഴുന്നേറ്റു; എന്നാൽ വിസ്മയവും ആകുലതയും മൂലം സ്വീകരണക്രമം മറന്നു. അതുകൊണ്ട് കൈകൂപ്പി നമസ്കരിച്ചു, മധുദ്വിഷനായ പ്രഭുവിന്റെ പവിത്ര നാമങ്ങൾ ജപിച്ച് മഹത്വപ്പെടുത്തി।
Verse 22
तं कृष्णपादाभिनिविष्टचेतसं बद्धाञ्जलिं प्रश्रयनम्रकन्धरम् । सुनन्दनन्दावुपसृत्य सस्मितं प्रत्यूचतु: पुष्करनाभसम्मतौ ॥ २२ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജാവിന്റെ ചിത്തം എപ്പോഴും ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളിൽ ലീനമായിരുന്നു. അദ്ദേഹം കൈകൂപ്പി, വിനയത്തോടെ തലകുനിച്ച് നിന്നു. അപ്പോൾ പുഷ്കരനാഭനായ പരമേശ്വരന്റെ പ്രിയ അന്തരംഗ സേവകർ നന്ദനും സുനന്ദനും സന്തോഷസ്മിതത്തോടെ അടുത്തുവന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 23
सुनन्दनन्दावूचतु: भो भो राजन्सुभद्रं ते वाचं नोऽवहित: शृणु । य: पञ्चवर्षस्तपसा भवान्देवमतीतृपत् ॥ २३ ॥
നന്ദനും സുനന്ദനും പറഞ്ഞു— ഹേ രാജാവേ, നിനക്ക് മംഗളം വരട്ടെ. ഞങ്ങൾ പറയുന്നത് ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക. നീ വെറും അഞ്ചുവയസ്സായിരിക്കെ കഠിന തപസ്സിലൂടെ പരമേശ്വരനെ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനാക്കിയിരുന്നു।
Verse 24
तस्याखिलजगद्धातुरावां देवस्य शार्ङ्गिण: । पार्षदाविह सम्प्राप्तौ नेतुं त्वां भगवत्पदम् ॥ २४ ॥
സകല ജഗത്തിന്റെ ധാതാവും കൈയിൽ ശാർങ്ഗധനുസ്സു ധരിക്കുന്നവനുമായ ആ ദേവന്റെ പാർഷദന്മാരാണ് ഞങ്ങൾ. നിന്നെ ഭഗവത്പദമായ ആത്മീയ ലോകത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ ഞങ്ങളെ പ്രത്യേകമായി നിയോഗിച്ച് അയച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 25
सुदुर्जयं विष्णुपदं जितं त्वया यत्सूरयोऽप्राप्य विचक्षते परम् । आतिष्ठ तच्चन्द्रदिवाकरादयो ग्रहर्क्षतारा: परियन्ति दक्षिणम् ॥ २५ ॥
വിഷ്ണുപദം പ്രാപിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം; എന്നാൽ നിന്റെ തപസ്സാൽ നീ അതിനെ ജയിച്ചു. മഹർഷികളും ദേവന്മാരും പോലും പ്രാപിക്കാത്ത ആ പരമധാമത്തെ ദർശിക്കാനായി സൂര്യചന്ദ്രന്മാരും ഗ്രഹനക്ഷത്രതാരകളും അതിനെ ചുറ്റി പരിക്രമിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ വരിക; അവിടേക്ക് പോകാൻ നീ സ്വാഗതാർഹൻ।
Verse 26
अनास्थितं ते पितृभिरन्यैरप्यङ्ग कर्हिचित् । आतिष्ठ जगतां वन्द्यं तद्विष्णो: परमं पदम् ॥ २६ ॥
ഹേ ധ്രുവരാജാ! നിന്റെ പിതാക്കന്മാരോ മറ്റാരോ ഒരിക്കലും ആ ലോകം പ്രാപിച്ചിട്ടില്ല. സ്വയം ഭഗവാൻ വിഷ്ണു വസിക്കുന്ന വിഷ്ണുലോകം സർവ്വലോകങ്ങളിലും പരമോന്നതവും സർവ്വജഗത്തിനും വന്ദനീയവുമാണ്. വരിക; അതിനെ അധിഷ്ഠിച്ച് അവിടെ നിത്യമായി വസിക്കൂ।
Verse 27
एतद्विमानप्रवरमुत्तमश्लोकमौलिना । उपस्थापितमायुष्मन्नधिरोढुं त्वमर्हसि ॥ २७ ॥
ഹേ അമരനേ! തിരഞ്ഞെടുത്ത സ്തുതികളാൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന, സർവ്വജീവികളുടെ ശിരോമണിയായ ഉത്തമശ്ലോക ഭഗവാൻ ഈ ശ്രേഷ്ഠ വിമാനം അയച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതിൽ കയറാൻ നീ യോജ്യനാണ്।
Verse 28
मैत्रेय उवाच निशम्य वैकुण्ठनियोज्यमुख्ययो- र्मधुच्युतं वाचमुरुक्रमप्रिय: । कृताभिषेक: कृतनित्यमङ्गलो मुनीन् प्रणम्याशिषमभ्यवादयत् ॥ २८ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവാനെ അത്യന്തം പ്രിയനായ ധ്രുവ മഹാരാജാവ് വൈകുണ്ഠത്തിലെ മുഖ്യ പാർഷദന്മാരുടെ മധുരവാക്കുകൾ കേട്ട ഉടൻ പുണ്യസ്നാനം ചെയ്തു, യോജ്യമായ അലങ്കാരങ്ങൾ ധരിച്ചു, നിത്യ മംഗളകർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു. തുടർന്ന് അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന മുനിമാരെ നമസ്കരിച്ചു അവരുടെ ആശീർവാദം സ്വീകരിച്ചു।
Verse 29
परीत्याभ्यर्च्य धिष्ण्याग्र्यं पार्षदावभिवन्द्य च । इयेष तदधिष्ठातुं बिभ्रद्रूपं हिरण्मयम् ॥ २९ ॥
കയറുന്നതിന് മുമ്പ് ധ്രുവ മഹാരാജാവ് ആ ശ്രേഷ്ഠ വിമാനം ആരാധിച്ചു, അതിനെ ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, വിഷ്ണുവിന്റെ പാർഷദന്മാരെയും നമസ്കരിച്ചു. അതിനിടെ അവന്റെ രൂപം ഉരുകിയ സ്വർണ്ണംപോലെ ദീപ്തമായി. ഇങ്ങനെ അവൻ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ കയറാൻ പൂർണ്ണമായി സജ്ജനായി।
Verse 30
तदोत्तानपद: पुत्रो ददर्शान्तकमागतम् । मृत्योर्मूर्ध्नि पदं दत्त्वा आरुरोहाद्भुतं गृहम् ॥ ३० ॥
അപ്പോൾ ഉത്താനപാദന്റെ പുത്രനായ ധ്രുവൻ മരണരൂപനായ അന്തകൻ അടുത്തുവരുന്നതു കണ്ടു. മരണത്തെ അവഗണിച്ച് അവന്റെ ശിരസ്സിൽ പാദം വെച്ച് വീടുപോലെ വലുതായ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ आरोഹിച്ചു.
Verse 31
तदा दुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गपणवादय: । गन्धर्वमुख्या: प्रजगु: पेतु: कुसुमवृष्टय: ॥ ३१ ॥
അപ്പോൾ ആകാശത്ത് ദുന്ദുഭികളും മൃദംഗ-പണവങ്ങളും മുഴങ്ങി. മുഖ്യ ഗന്ധർവന്മാർ പാടി; ദേവന്മാർ ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ മേൽ മഴധാരപോലെ പുഷ്പവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു.
Verse 32
स च स्वर्लोकमारोक्ष्यन् सुनीतिं जननीं ध्रुव: । अन्वस्मरदगं हित्वा दीनां यास्ये त्रिविष्टपम् ॥ ३२ ॥
ധ്രുവൻ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ ഇരുന്ന് സ്വർലോകത്തേക്ക് പുറപ്പെടാനിരിക്കെ ദീനയായ മാതാവ് സുനീതിയെ ഓർമ്മിച്ചു. “ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് വൈകുണ്ഠത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ പോകും? എന്റെ പാവപ്പെട്ട അമ്മയെ വിട്ടിട്ട്?” എന്നു വിചാരിച്ചു.
Verse 33
इति व्यवसितं तस्य व्यवसाय सुरोत्तमौ । दर्शयामासतुर्देवीं पुरो यानेन गच्छतीम् ॥ ३३ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ മനസ്സിലെ തീരുമാനം മനസ്സിലാക്കിയ വൈകുണ്ഠലോകത്തിലെ മഹാപാർഷദന്മാരായ നന്ദനും സുനന്ദനും, സുനീതി ദേവി മറ്റൊരു വിമാനം കൊണ്ട് മുന്നോട്ട് പോകുന്നതായി അവനു കാണിച്ചു കൊടുത്തു.
Verse 34
तत्र तत्र प्रशंसद्भि: पथि वैमानिकै: सुरै: । अवकीर्यमाणो ददृशे कुसुमै: क्रमशो ग्रहान् ॥ ३४ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജൻ അന്തരിക്ഷപഥത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുമ്പോൾ ക്രമേണ ഗ്രഹങ്ങളെ കണ്ടു. വഴിയിൽ വിമാനങ്ങളിലുള്ള ദേവന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ പ്രശംസിച്ചു കൊണ്ട് മഴപോലെ പുഷ്പങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞു.
Verse 35
त्रिलोकीं देवयानेन सोऽतिव्रज्य मुनीनपि । परस्ताद्यद् ध्रुवगतिर्विष्णो: पदमथाभ्यगात् ॥ ३५ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജാവ് ദേവയാനത്തിൽ ത്രിലോകവും സപ്തർഷിമുനികളുടെ ലോകങ്ങളും കടന്ന്, അതിനപ്പുറം വിഷ്ണുവിന്റെ പാദമായ ധ്രുവഗതിയായ നിത്യധാമം പ്രാപിച്ചു।
Verse 36
यद्भ्राजमानं स्वरुचैव सर्वतो लोकास्त्रयो ह्यनु विभ्राजन्त एते । यन्नाव्रजञ्जन्तुषु येऽननुग्रहा व्रजन्ति भद्राणि चरन्ति येऽनिशम् ॥ ३६ ॥
സ്വയംജ്യോതിയാൽ ദീപ്തമായ വൈകുണ്ഠലോകങ്ങളുടെ പ്രകാശം കൊണ്ടുതന്നെ ത്രിലോകവും പ്രകാശിക്കുന്നു; ജീവികളോടു കരുണയില്ലാത്തവർക്ക് ആ ലോകം ലഭ്യമല്ല. നിത്യമായി ഭൂതഹിതം ചെയ്യുന്നവരാണ് അവിടെ എത്തുന്നത്।
Verse 37
शान्ता: समदृश: शुद्धा: सर्वभूतानुरञ्जना: । यान्त्यञ्जसाच्युतपदमच्युतप्रियबान्धवा: ॥ ३७ ॥
ശാന്തരും സമദർശികളും ശുദ്ധരും സർവ്വഭൂതങ്ങളെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്ന കല അറിയുന്നവരും, അച്യുതഭക്തരോടു മാത്രം സൗഹൃദബന്ധം പുലർത്തുന്നവരും—അവരാണ് എളുപ്പത്തിൽ അച്യുതപദം പ്രാപിക്കുന്നത്।
Verse 38
इत्युत्तानपद: पुत्रो ध्रुव: कृष्णपरायण: । अभूत्त्रयाणां लोकानां चूडामणिरिवामल: ॥ ३८ ॥
ഇങ്ങനെ ഉത്താനപാദ മഹാരാജാവിന്റെ മഹത്തായ പുത്രനായ കൃഷ്ണപരായണൻ ധ്രുവ മഹാരാജാവ് ത്രിലോകസ്ഥിതികളുടെ ശിഖരത്തിൽ നിർമല ചൂഡാമണിപോലെ വിരാജിച്ചു।
Verse 39
गम्भीरवेगोऽनिमिषं ज्योतिषां चक्रमाहितम् । यस्मिन् भ्रमति कौरव्य मेढ्यामिव गवां गण: ॥ ३९ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—കൗരവവംശജനായ വിദുരാ! കാളക്കൂട്ടം വലത്തുഭാഗത്ത് നിന്ന് കുത്തിനെ ചുറ്റുന്നതുപോലെ, വിശ്വാകാശത്തിലെ എല്ലാ ജ്യോതിഷ്ചക്രങ്ങളും ഗംഭീര വേഗത്തിൽ, ഇടവിടാതെ ധ്രുവ മഹാരാജാവിന്റെ ധാമത്തെ പരിക്രമിക്കുന്നു।
Verse 40
महिमानं विलोक्यास्य नारदो भगवानृषि: । आतोद्यं वितुदञ्श्लोकान् सत्रेऽगायत्प्रचेतसाम् ॥ ४० ॥
ധ്രുവ മഹാരാജാവിന്റെ മഹിമ കണ്ട ഭഗവാൻ ഋഷി നാരദൻ വീണ മിടിച്ചുകൊണ്ട് പ്രചേതസുകളുടെ യാഗസഭയിൽ ചെന്നു അത്യന്തം ആനന്ദത്തോടെ താഴെ പറയുന്ന മൂന്ന് ശ്ലോകങ്ങൾ പാടി।
Verse 41
नारद उवाच नूनं सुनीते: पतिदेवताया- स्तप:प्रभावस्य सुतस्य तां गतिम् । दृष्ट्वाभ्युपायानपि वेदवादिनो नैवाधिगन्तुं प्रभवन्ति किं नृपा: ॥ ४१ ॥
നാരദൻ പറഞ്ഞു—പതിവ്രതയായ സുനീതിയുടെ പുത്രൻ ധ്രുവൻ, തന്റെ തപസ്സിന്റെ പ്രഭാവവും ആത്മീയ ഉന്നതിയും മൂലം, ഉപായങ്ങൾ അറിഞ്ഞിട്ടും വേദവാദികൾക്കും കൈവരിക്കാനാകാത്ത അത്യുച്ച ഗതി പ്രാപിച്ചു; സാധാരണ മനുഷ്യരെപ്പറ്റി പറയേണ്ടതെന്ത്!
Verse 42
य: पञ्चवर्षो गुरुदारवाक्शरै- र्भिन्नेन यातो हृदयेन दूयता । वनं मदादेशकरोऽजितं प्रभुं जिगाय तद्भक्तगुणै: पराजितम् ॥ ४२ ॥
അഞ്ചുവയസ്സുകാരനായിരിക്കെ, സതിമാതാവിന്റെ കഠിന വാക്കുകളുടെ അമ്പുകൾ ഹൃദയം ഭേദിച്ച് ദുഃഖിതനായി അവൻ വനത്തിലേക്കു പോയി. എന്റെ നിർദേശപ്രകാരം തപസ്സു ചെയ്ത്, ജയിക്കാനാകാത്ത പ്രഭുവിനെയും ഭക്തന്റെ പ്രത്യേക ഗുണങ്ങളാൽ ജയിച്ചു।
Verse 43
य: क्षत्रबन्धुर्भुवि तस्याधिरूढ- मन्वारुरुक्षेदपि वर्षपूगै: । प्रसाद्य वैकुण्ठमवाप तत्पदम् ॥ ४३ ॥ षट्पञ्चवर्षो यदहोभिरल्पै:
ഭൂമിയിൽ വെറും ക്ഷത്രബന്ധുവായ ഒരാൾക്ക് അനവധി വർഷങ്ങൾ തപസ്സു ചെയ്താലും ആ ഉയർന്ന പദം കയറാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ ധ്രുവൻ വൈകുണ്ഠനാഥനെ പ്രസന്നനാക്കി അഞ്ചോ ആറോ വയസ്സിൽ തന്നെ, കുറച്ച് മാസത്തെ തപസ്സിലൂടെ, ആ പദം പ്രാപിച്ചു।
Verse 44
मैत्रेय उवाच एतत्तेऽभिहितं सर्वं यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । ध्रुवस्योद्दामयशसश्चरितं सम्मतं सताम् ॥ ४४ ॥
മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയ വിദുരാ, ധ്രുവ മഹാരാജാവിന്റെ അത്യുദാത്തമായ യശസ്സും ചരിതവും സംബന്ധിച്ച് നീ ചോദിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ ഇവിടെ നിനക്കു വിശദമായി പറഞ്ഞു. മഹാസാധുക്കളും ഭക്തരും ധ്രുവ മഹാരാജാവിന്റെ കഥകൾ കേൾക്കുന്നത് അത്യന്തം പ്രിയമായി കരുതുന്നു।
Verse 45
धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वस्त्ययनं महत् । स्वर्ग्यं ध्रौव्यं सौमनस्यं प्रशस्यमघमर्षणम् ॥ ४५ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ ചരിതം ശ്രവിക്കുന്നത് ധന്യവും യശസ്സും ആയുസ്സും വർധിപ്പിക്കുന്നതുമായ മഹാപുണ്യവും മംഗളകരവുമാണ്. ഇതിലൂടെ സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തിയും ധ്രുവലോകസിദ്ധിയും ലഭിക്കും; ദേവന്മാർ പ്രസന്നരാകും, പാപഫലങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയും ഇതിന് ഉണ്ട്.
Verse 46
श्रुत्वैतच्छ्रद्धयाभीक्ष्णमच्युतप्रियचेष्टितम् । भवेद्भक्तिर्भगवति यया स्यात्क्लेशसङ्क्षय: ॥ ४६ ॥
ശ്രദ്ധയോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും അച്യുതപ്രിയനായ ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ ചരിതം ശ്രവിച്ച് അതിന്റെ ശുദ്ധ സ്വഭാവം ഗ്രഹിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നവനിൽ ഭഗവാനോടുള്ള ശുദ്ധഭക്തി ഉദിക്കുന്നു. ആ ഭക്തിയാൽ ഭൗതികജീവിതത്തിലെ ക്ലേശങ്ങൾ ക്ഷയിക്കുന്നു.
Verse 47
महत्त्वमिच्छतां तीर्थं श्रोतु: शीलादयो गुणा: । यत्र तेजस्तदिच्छूनां मानो यत्र मनस्विनाम् ॥ ४७ ॥
ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ ഈ കഥ ശ്രവിക്കുന്നവൻ അവനെപ്പോലെ ശീലാദി ഉന്നതഗുണങ്ങൾ നേടുന്നു. മഹത്ത്വം, തേജസ് അല്ലെങ്കിൽ സ്വാധീനം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ഇത് തീർത്ഥസമാനമായ മാർഗമാണ്; ചിന്താശീലർ മാനമർ്യാദ തേടിയാലും ഇതുതന്നെ യുക്തമായ ഉപായം.
Verse 48
प्रयत: कीर्तयेत्प्रात: समवाये द्विजन्मनाम् । सायं च पुण्यश्लोकस्य ध्रुवस्य चरितं महत् ॥ ४८ ॥
മൈത്രേയ മുനി ഉപദേശിച്ചു: ബ്രാഹ്മണന്മാരോ മറ്റു ദ്വിജന്മാരോ കൂടിയ സഭയിൽ, അത്യന്തം ശ്രദ്ധയോടെയും പരിശ്രമത്തോടെയും, പ്രഭാതവും സായാഹ്നവും—ഇരു സമയങ്ങളിലും—പുണ്യശ്ലോകനായ ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ മഹത്തായ ചരിതം കീർത്തിക്കണം.
Verse 49
पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणेऽथवा । दिनक्षये व्यतीपाते सङ्क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा ॥ ४९ ॥ श्रावयेच्छ्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रय: । नेच्छंस्तत्रात्मनात्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति ॥ ५० ॥
പൗർണമി, അമാവാസി, ഏകാദശിക്ക് ശേഷമുള്ള ദ്വാദശി, ശ്രവണ നക്ഷത്രം, തിഥി-അവസാനം, വ്യതീപാതം, സംക്രാന്തി, മാസാന്തം അല്ലെങ്കിൽ ഞായർ—ഇത്തരം അവസരങ്ങളിൽ, ഭഗവാന്റെ കമലപാദാശ്രിതനായ ഭക്തൻ ശ്രദ്ധയുള്ള ശ്രോതാക്കളുടെ മുമ്പിൽ ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ കഥ പാരായണം ചെയ്യണം. പ്രതിഫലം സ്വീകരിക്കാതെ നിഷ്കാമമായി ചെയ്താൽ വക്താവും ശ്രോതാവും ഇരുവരും സന്തുഷ്ടരായി സിദ്ധി പ്രാപിക്കും.
Verse 50
पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणेऽथवा । दिनक्षये व्यतीपाते सङ्क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा ॥ ४९ ॥ श्रावयेच्छ्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रय: । नेच्छंस्तत्रात्मनात्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति ॥ ५० ॥
ഭഗവാന്റെ കമലപാദങ്ങളിൽ പൂർണ്ണമായി ശരണം പ്രാപിച്ചവർ ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ കഥ പ്രതിഫലം ആഗ്രഹിക്കാതെ ശ്രദ്ദയുള്ളവർക്കു ശ്രവിപ്പിക്കണം. പൗർണ്ണമി/അമാവാസി, ഏകാദശിക്ക് ശേഷമുള്ള ദ്വാദശി, ശ്രവണ നക്ഷത്രം, തിഥിക്ഷയം, വ്യതീപാതം, സംക്രാന്തി, മാസാന്തം അല്ലെങ്കിൽ ഞായർ എന്നിവയിൽ അനുകൂല ശ്രോതാക്കളെ മുൻനിർത്തി പാരായണം ചെയ്യുക. തൊഴിൽമനോഭാവമില്ലാതെ ചെയ്താൽ വാചകനും ശ്രോതാക്കളും സിദ്ധി പ്രാപിക്കും।
Verse 51
ज्ञानमज्ञाततत्त्वाय यो दद्यात्सत्पथेऽमृतम् । कृपालोर्दीननाथस्य देवास्तस्यानुगृह्णते ॥ ५१ ॥
പരമതത്ത്വം അറിയാത്തവരെ സത്പഥത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന അമൃതസ്വരൂപമായ ജ്ഞാനം കരുണയോടെ നൽകുകയും, ദീനജീവികളുടെ നാഥ-രക്ഷകനാകാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്വം ഏറ്റെടുക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനെ ദേവന്മാർ സ്വയം അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ കഥ അമരത്വസിദ്ധിക്കുള്ള ഉന്നത ജ്ഞാനമാണ്।
Verse 52
इदं मया तेऽभिहितं कुरूद्वहध्रुवस्य विख्यातविशुद्धकर्मण: । हित्वार्भक: क्रीडनकानि मातु-र्गृहं च विष्णुं शरणं यो जगाम ॥ ५२ ॥
ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠനായ വിദുരാ, ലോകപ്രസിദ്ധവും അത്യന്തം വിശുദ്ധവുമായ ധ്രുവ മഹാരാജന്റെ ദിവ്യകർമ്മങ്ങളെ ഞാൻ നിനക്കു വിവരിച്ചു. ബാല്യത്തിലേ തന്നെ അദ്ദേഹം കളിപ്പാട്ടങ്ങളും കളികളും ഉപേക്ഷിച്ച്, മാതൃഗൃഹത്തിന്റെ സംരക്ഷണവും വിട്ട്, ഗൗരവത്തോടെ പരമപുരുഷനായ വിഷ്ണുവിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചു. അതിനാൽ, പ്രിയ വിദുരാ, ഞാൻ ഈ കഥ ഇവിടെ സമാപിക്കുന്നു; അതിന്റെ എല്ലാ വിശദാംശങ്ങളും നിനക്കു പറഞ്ഞു കഴിഞ്ഞു।
Frequently Asked Questions
Kuvera teaches that the ultimate cause of generation and annihilation is kāla—the time potency of the Supreme Lord. This does not deny moral responsibility at the human level, but it dissolves absolutized hatred by relocating final agency to Bhagavān’s governance, thereby curing the devotee’s tendency toward vengeance born of bodily identification.
Dhruva asks for unflinching faith and constant remembrance of the Supreme Personality of Godhead. The significance is theological and practical: rather than seeking wealth or dominion from the treasurer of the gods, Dhruva chooses smaraṇa-bhakti as the means to cross avidyā-sāgara (the ocean of nescience), demonstrating the devotee’s value hierarchy.
Nanda and Sunanda are confidential associates (parṣadas) of Lord Viṣṇu from Vaikuṇṭha. As divine emissaries, they authenticate Dhruva’s attainment and escort him to Viṣṇuloka, indicating that liberation is not merely an internal state but a relational entrance into the Lord’s personal realm.
When death personified approaches as Dhruva boards the divine airplane, Dhruva places his feet on death’s head and ascends. Symbolically, it depicts bhakti’s supremacy over fear and mortality: the devotee, sheltered in the Lord, transcends death’s jurisdiction and treats death as a threshold rather than an end.
The text links eligibility for Vaikuṇṭha with dayā (mercy) and welfare toward living beings. Since Vaikuṇṭha is the realm of pure devotion free from envy, cruelty and exploitation are disqualifying dispositions; compassion indicates purification and alignment with the Lord’s protective nature (poṣaṇa).
Recitation is recommended morning/evening and on auspicious lunar/astrological occasions (e.g., full/new moon, post-Ekādaśī, Śravaṇa nakṣatra), before a favorable audience, and without professional motive. Discouraging remuneration protects the act as bhakti (service) rather than commerce, preserving sincerity (niṣkāmatā) for both speaker and listener.