Mantra 16

Sukta 10

Sanskrit (Devanagari)

अभीवृता हिरण्येन यदतिष्ठ ऋतावरि । अश्वः समुद्रो भूत्वाध्यस्कन्दद् वशे त्वा

IAST Transliteration

abhī́-vṛtā híraṇyena yád átiṣṭha ṛtā́vari | áśvaḥ samudró bhūtvā́dhy-askandad vaśe tvā ||

English Translation (Griffith/Whitney)

Encompassed round with gold, when thou didst take thy stand, O keeper of Order: becoming the Ocean, a Horse leapt over—O Vāśā—unto thee.

Translation

സ്വർണ്ണംകൊണ്ട് ചുറ്റും പൊതിഞ്ഞവളായി, നീ നിലകൊണ്ടപ്പോൾ, ഹേ ഋതത്തിന്റെ (ക്രമത്തിന്റെ) രക്ഷകിയേ! സമുദ്രരൂപം ധരിച്ചു ഒരു അശ്വം ചാടി കടന്നു—ഹേ വാശാ—നിന്റെ അടുക്കലേക്ക്.

Word by Word

• अभीवृता: covered, enveloped
• अभीवृता: विशेषण (कर्तृ/कर्म-सम्बन्धे) — ‘अश्वः’/‘त्वा’ के साथ
• Type: Adjective (past passive participle)
• Root: अभि-√वृ (वृञ् वरणे) → क्त (वृत्त) / प्रातिपदिक: अभीवृत-

• हिरण्येन: with gold
• हिरण्येन: करण
• Type: Noun
• Root: हिरण्य (प्रातिपदिक)

• यत्: which; when
• यत्: सम्बन्ध (यत्–तत्-सम्बन्ध); ‘when/that which’
• Type: Relative pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अतिष्ठः: you stood; you took your stand
• अतिष्ठः: क्रिया (कर्तृ: त्वम्/त्वा-सम्बन्धित)
• Type: Verb
• Root: √स्था (तिष्ठति) + अ (अगम-आगम) → अ-तिष्ठः

• ऋतावरि: in/at Ṛtāvarī (the ‘truth-order’ stream/region)
• ऋतावरि: अधिकारण (स्थान/आश्रय) / सम्बोधन-भाव
• Type: Noun (proper/epithet)
• Root: ऋतावरि (प्रातिपदिक; ‘ऋत’ + ‘आवरि/वरि’)

• अश्वः: the horse
• अश्वः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: अश्व (प्रातिपदिक)

• समुद्रः: the ocean
• समुद्रः: कर्तृ-समानााधिकरण (भूत्वा के साथ) / विधेय-नाम
• Type: Noun
• Root: समुद्र (प्रातिपदिक)

• भूत्वा: having become
• भूत्वा: क्रियाविशेषण (पूर्वकर्म)
• Type: Verbal indeclinable (gerund)
• Root: √भू (भवति) → त्वा-प्रत्यय (क्त्वान्त)

• अध्यस्कन्दत्: leapt over; sprang upon
• अध्यस्कन्दत्: क्रिया (कर्तृ: अश्वः)
• Type: Verb
• Root: अधि-√स्कन्द् (स्कन्दति)

• वशे: in (your) control; under sway
• वशे: अधिकारण (अवस्था/अधीनता)
• Type: Noun
• Root: वश (प्रातिपदिक)

• त्वा: you (as object)
• त्वा: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition

Devata: Vāśā (ṛtā́varī); protective Hiraṇya; Aśva as crossing-force

Chandas: Anuṣṭubh

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"vira","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"From secure enclosure to a decisive leap across immensity.","listener_experience":"Courage with containment; a felt ‘armoring’ followed by forward momentum.","intensity":7}