Chapter 18: Chapter 18: Peace - The State of the Liberated Sage
The state of the liberated sage
ഈ വിപുലമായ അധ്യായത്തിൽ അഷ്ടാവക്രൻ ജീവന്മുക്തന്റെ—ജീവിച്ചിരിക്കെ തന്നെ മോക്ഷം പ്രാപിച്ച ജ്ഞാനിയുടെ—ഉന്നതാവസ്ഥയെ വിവരിക്കുന്നു. അഹങ്കാരത്തെയും ലോകത്തെയും പൂർണ്ണമായി ത്യജിക്കാതെ യഥാർത്ഥ സന്തോഷം സാധ്യമല്ലെന്ന് അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കുന്നു; കാരണം ലോകം മനസ്സിന്റെ ഒരു പ്രക്ഷേപവും കൽപ്പനയും മാത്രമാണെന്ന് വെളിപ്പെടുന്നു. ഈ ഉപദേശത്തിൽ കഠിനശ്രമത്തെയും ധ്യാനത്തെയും ആശ്രയിക്കുന്ന ‘അജ്ഞ’ സാധകനെ, പ്രയത്നരഹിതമായ ബോധത്തിൽ വിശ്രമിക്കുന്ന ‘ജ്ഞാനി’ മുനിയുമായി അദ്ദേഹം താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു. മുൻസംസ്കാരങ്ങളുടെ കാറ്റിൽ ചലിക്കുന്ന ഉണങ്ങിയ ഇലയെപ്പോലെ മുനിയെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു; കർത്തൃത്വബോധമോ ആഗ്രഹമോ ഇല്ലാതെ അദ്ദേഹം സ്വാഭാവികമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ജ്ഞാനോദയം നേടിയവർക്കു ലാഭനഷ്ടം, സുഖദുഃഖം, പോലും ബന്ധനവും മോക്ഷവും പോലുള്ള ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ അർത്ഥരഹിതമാകുന്നു എന്ന് അഷ്ടാവക്രൻ വിശദീകരിക്കുന്നു. അവസാനം, ജനക്കൂട്ടത്തിലായാലും കാട്ടിലായാലും മുനി എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും സമചിത്തനായി നിലകൊള്ളുന്നു; കാരണം അദ്ദേഹം നിത്യം അദ്വൈത ആത്മാവിൽ സ്ഥാപിതനാണ് എന്ന് അധ്യായം ഊന്നിപ്പറയുന്നു.
Key Concepts
Shlokas in Chapter 18
Verse 1
अष्टावक्र उवाच ॥ यस्य बोधोदये तावत्स्वप्नवद् भवति भ्रमः । तस्मै सुखैकरूपाय नमः शान्ताय तेजसे ॥ १८-१॥
അഷ്ടാവക്രൻ പറഞ്ഞു—ആരുടെ ബോധോദയത്തിൽ ഭ്രമം സ്വപ്നംപോലെ ലയിക്കുന്നുവോ, ആ സുഖൈകരൂപനും ശാന്തനും തേജോമയനുമായ ആത്മതത്ത്വത്തിന് നമസ്കാരം.
Verse 2
अर्जयित्वाखिलान् अर्थान् भोगानाप्नोति पुष्कलान् । न हि सर्वपरित्यागमन्तरेण सुखी भवेत् ॥ १८-२॥
സകല സമ്പത്തുകളും നേടി സമൃദ്ധമായ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചാലും, സർവത്യാഗമില്ലാതെ ആരും യഥാർത്ഥത്തിൽ സുഖിയായിരിക്കില്ല.
Verse 3
कर्तव्यदुःखमार्तण्डज्वालादग्धान्तरात्मनः । कुतः प्रशमपीयूषधारासारमृते सुखम् ॥ १८-३॥
കർത്തവ്യദുഃഖമെന്ന സൂര്യജ്വാലകളാൽ അന്തഃകരണം ദഗ്ധനായവന് പ്രശമാമൃതധാരയില്ലാതെ സുഖം എവിടെനിന്ന് ലഭിക്കും?
Verse 4
भवोऽयं भावनामात्रो न किञ्चित् परमार्थतः । नास्त्यभावः स्वभावानां भावाभावविभाविनाम् ॥ १८-४॥
ഈ ഭവം ഭാവനമാത്രമാണ്; പരമാർത്ഥത്തിൽ അത് ഒന്നുമല്ല. ഭാവാഭാവങ്ങളുടെ വിവേകം അറിഞ്ഞവർക്കു സ്വഭാവങ്ങളുടെ അഭാവമെന്നതു ഇല്ല.
Verse 5
न दूरं न च सङ्कोचाल्लब्धमेवात्मनः पदम् । निर्विकल्पं निरायासं निर्विकारं निरञ्जनम् ॥ १८-५॥
ആത്മാവിന്റെ പദം ദൂരെയല്ല; ചുരുക്കമോ പരിധിയോ കൊണ്ട് അത് ലഭ്യമാകുന്നതുമല്ല. അത് നിർവികൽപവും നിരായാസവും നിർവികാരവും നിരഞ്ജനവുമായി സ്വയം സിദ്ധമാണ്.
Verse 6
व्यामोहमात्रविरतौ स्वरूपादानमात्रतः । वीतशोका विराजन्ते निरावरणदृष्टयः ॥ १८-६॥
വ്യാമോഹം അവസാനിച്ച് ആത്മസ്വരൂപം മാത്രം ഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ, ആവരണമില്ലാത്ത ദൃഷ്ടിയുള്ളവർ ശോകമുക്തരായി വിരാജിക്കുന്നു.
Verse 7
समस्तं कल्पनामात्रमात्मा मुक्तः सनातनः । इति विज्ञाय धीरो हि किमभ्यस्यति बालवत् ॥ १८-७॥
സകല ലോകവും കല്പന മാത്രവും ആത്മാവ് സനാതനമായി മുക്തനുമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ ധീരൻ, ബാലനെപ്പോലെ ഇനി എന്ത് അഭ്യാസം ചെയ്യും?
Verse 8
आत्मा ब्रह्मेति निश्चित्य भावाभावौ च कल्पितौ । निष्कामः किं विजानाति किं ब्रूते च करोति किम् ॥ १८-८॥
ആത്മാവേ ബ്രഹ്മമെന്നു നിശ്ചയിച്ച്, ഭാവവും അഭാവവും കല്പിതങ്ങളാണെന്ന് അറിഞ്ഞ നിഷ്കാമൻ എന്ത് അറിയും, എന്ത് പറയും, എന്ത് ചെയ്യും?
Verse 9
अयं सोऽहमयं नाहमिति क्षीणा विकल्पना । सर्वमात्मेति निश्चित्य तूष्णीम्भूतस्य योगिनः ॥ १८-९॥
ഇത് ഞാനാണ്, ഇത് ഞാനല്ല എന്ന വിക്കൽപ്പനകൾ ക്ഷയിച്ചു; എല്ലാം ആത്മാവുതന്നെയെന്ന് നിശ്ചയിച്ച യോഗി മൗനമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 10
न विक्षेपो न चैकाग्र्यं नातिबोधो न मूढता । न सुखं न च वा दुःखमुपशान्तस्य योगिनः ॥ १८-१०॥
ഉപശാന്തനായ യോഗിക്ക് വിക്ഷേപമില്ല, ഏകാഗ്രതയുമില്ല; അതിബോധമില്ല, മൂഢതയില്ല; സുഖമില്ല, ദുഃഖവുമില്ല.
Verse 11
स्वाराज्ये भैक्षवृत्तौ च लाभालाभे जने वने । निर्विकल्पस्वभावस्य न विशेषोऽस्ति योगिनः ॥ १८-११॥
നിർവികൽപസ്വഭാവമുള്ള യോഗിക്ക് സ്വരാജ്യമോ ഭിക്ഷാവൃത്തിയോ, ലാഭമോ അലാഭമോ, ജനസമൂഹമോ വനമോ—ഒന്നിലും വ്യത്യാസമില്ല.
Verse 12
क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकिता । इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य योगिनः ॥ १८-१२॥
ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തനായ യോഗിക്ക് എവിടെ ധർമ്മം, എവിടെ കാമം, എവിടെ അർഥം, എവിടെ വിവേകിത? ഇത് ചെയ്തു, ഇത് ചെയ്തില്ല എന്ന ഭാവന അവനിൽ എവിടെ?
Verse 13
कृत्यं किमपि नैवास्ति न कापि हृदि रञ्जना । यथा जीवनमेवेह जीवन्मुक्तस्य योगिनः ॥ १८-१३॥
ജീവന്മുക്തനായ യോഗിക്ക് യാതൊരു കർത്തവ്യവുമില്ല, ഹൃദയത്തിൽ യാതൊരു ആസക്തിയുമില്ല; ഇവിടെ അവന്റെ ജീവിതം ജീവിതംപോലെ തന്നെ സഹജമായി ഒഴുകുന്നു.
Verse 14
क्व मोहः क्व च वा विश्वं क्व तद् ध्यानं क्व मुक्तता । सर्वसङ्कल्पसीमायां विश्रान्तस्य महात्मनः ॥ १८-१४॥
സകല സങ്കൽപ്പങ്ങളുടെയും അതിരിൽ വിശ്രമിച്ച മഹാത്മാവിന് എവിടെ മോഹം, എവിടെ വിശ്വം, എവിടെ അതിന്റെ ധ്യാനം, എവിടെ മുക്തത?
Verse 15
येन विश्वमिदं दृष्टं स नास्तीति करोतु वै । निर्वासनः किं कुरुते पश्यन्नपि न पश्यति ॥ १८-१५॥
ഈ വിശ്വം കണ്ടവൻ ഇത് ഇല്ലെന്നു പറഞ്ഞാലും, വാസനകളില്ലാത്തവൻ എന്തു ചെയ്യും? കണ്ടുകൊണ്ടിരിക്കെയും അവൻ കാണുന്നില്ല.
Verse 16
येन दृष्टं परं ब्रह्म सोऽहं ब्रह्मेति चिन्तयेत् । किं चिन्तयति निश्चिन्तो द्वितीयं यो न पश्यति ॥ १८-१६॥
പരബ്രഹ്മം സാക്ഷാത്കരിച്ചവൻ ഞാൻ ബ്രഹ്മമാണ് എന്നു ചിന്തിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ നിശ്ചിന്തനും ദ്വൈതം കാണാത്തവനും എന്തു ചിന്തിക്കും?
Verse 17
दृष्टो येनात्मविक्षेपो निरोधं कुरुते त्वसौ । उदारस्तु न विक्षिप्तः साध्याभावात्करोति किम् ॥ १८-१७॥
ആത്മവിക്ഷേപം കണ്ടവനാണ് അതിനെ നിരോധിക്കുന്നത്; എന്നാൽ ഉദാരനായ ജ്ഞാനി അവിക്ഷിപ്തൻ, നേടേണ്ടതൊന്നുമില്ലാത്തതിനാൽ അവൻ എന്തു ചെയ്യും?
Verse 18
धीरो लोकविपर्यस्तो वर्तमानोऽपि लोकवत् । न समाधिं न विक्षेपं न लोपं स्वस्य पश्यति ॥ १८-१८॥
ധീരൻ ലോകജനങ്ങളെപ്പോലെ ജീവിച്ചാലും ലോകത്തിന് വിപരീതനായവൻ; തന്റെ ഉള്ളിൽ സമാധിയോ വിക്ഷേപമോ ലോപമോ കാണുന്നില്ല.
Verse 19
भावाभावविहीनो यस्तृप्तो निर्वासनो बुधः । नैव किञ्चित्कृतं तेन लोकदृष्ट्या विकुर्वता ॥ १८-१९॥
ഭാവാഭാവങ്ങൾക്ക് അതീതനും തൃപ്തനും വാസനകളില്ലാത്തവനുമായ ബുധൻ ലോകദൃഷ്ടിയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നതായി തോന്നും; എന്നാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ അവനാൽ ഒന്നും ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടില്ല.
Verse 20
प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रहः । यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वा तिष्ठतः सुखम् ॥ १८-२०॥
ധീരനു പ്രവൃത്തിയിലോ നിർവൃത്തിയിലോ ദുർഗ്രഹമില്ല; എപ്പോൾ എന്ത് ചെയ്യേണ്ടതായി വരുമോ അത് ചെയ്തു അവൻ സുഖമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 21
निर्वासनो निरालम्बः स्वच्छन्दो मुक्तबन्धनः । क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत् ॥ १८-२१॥
വാസനകളില്ലാത്ത, നിരാലംബൻ, സ്വച്ഛന്ദൻ, ബന്ധനമുക്തനായ ജ്ഞാനി സംസ്കാരങ്ങളുടെ കാറ്റിൽ പറക്കുന്ന ഉണങ്ങിയ ഇലപോലെ ചലിക്കുന്നു.
Verse 22
असंसारस्य तु क्वापि न हर्षो न विषादता । स शीतलमना नित्यं विदेह इव राजये ॥ १८-२२॥
സംസാരത്തിന് അതീതനായവന് എവിടെയും ഹർഷമില്ല, വിഷാദമില്ല; ശീതളമനസ്സോടെ അവൻ നിത്യവും വിദേഹനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
Verse 23
कुत्रापि न जिहासास्ति नाशो वापि न कुत्रचित् । आत्मारामस्य धीरस्य शीतलाच्छतरात्मनः ॥ १८-२३॥
ആത്മാരാമനായ ധീരന്, ശീതളവും നിർമലവുമായ അന്തഃകരണമുള്ളവന്, എവിടെയും ഒന്നും ഉപേക്ഷിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹമില്ല; നാശഭയവും എവിടെയും ഇല്ല.
Verse 24
प्रकृत्या शून्यचित्तस्य कुर्वतोऽस्य यदृच्छया । प्राकृतस्येव धीरस्य न मानो नावमानता ॥ १८-२४॥
സ്വഭാവതഃ ശൂന്യചിത്തനായും യദൃച്ഛയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവനായും ഉള്ള ധീരന്, സാധാരണ മനുഷ്യനുപോലെ, മാനമോ അപമാനമോ ഇല്ല.
Verse 25
कृतं देहेन कर्मेदं न मया शुद्धरूपिणा । इति चिन्तानुरोधी यः कुर्वन्नपि करोति न ॥ १८-२५॥
ഈ കര്മ്മം ദേഹത്താല് നടന്നതാണ്, ശുദ്ധസ്വരൂപനായ എന്നാല് അല്ല എന്നു ചിന്തിക്കുന്നവന്, കര്മ്മം ചെയ്യുന്നതുപോലിരുന്നാലും യഥാര്ത്ഥത്തില് ചെയ്യുന്നില്ല.
Verse 26
अतद्वादीव कुरुते न भवेदपि बालिशः । जीवन्मुक्तः सुखी श्रीमान् संसरन्नपि शोभते ॥ १८-२६॥
ജീവന്മുക്തൻ ലോകവ്യവഹാരങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നിയാലും ബാലിശനല്ല; സുഖിയും ശ്രീമാനുമായ ജ്ഞാനി സംസാരത്തിനിടയിലും ദീപ്തനായി ശോഭിക്കുന്നു.
Verse 27
नानाविचारसुश्रान्तो धीरो विश्रान्तिमागतः । न कल्पते न जानाति न शृणोति न पश्यति ॥ १८-२७॥
നാനാവിധ ചിന്തകളാൽ വളരെ ക്ഷീണിച്ച് വിശ്രാന്തി നേടിയ ധീരൻ സാധാരണ അർത്ഥത്തിൽ ഇനി കല്പിക്കുന്നില്ല, അറിയുന്നില്ല, കേൾക്കുന്നില്ല, കാണുന്നില്ല.
Verse 28
असमाधेरविक्षेपान् न मुमुक्षुर्न चेतरः । निश्चित्य कल्पितं पश्यन् ब्रह्मैवास्ते महाशयः ॥ १८-२८॥
അവൻ സമാധിയിലും ബന്ധിതനല്ല, വിക്ഷേപത്തിലും അല്ല; മുമുക്ഷുവുമല്ല, അതിന്റെ വിരുദ്ധനുമല്ല. കല്പിതമായ ലോകത്തെ നിശ്ചയിച്ച് അറിഞ്ഞ മഹാശയൻ ബ്രഹ്മമായിത്തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 29
यस्यान्तः स्यादहङ्कारो न करोति करोति सः । निरहङ्कारधीरेण न किञ्चिदकृतं कृतम् ॥ १८-२९॥
ആരുടെ ഉള്ളിൽ അഹങ്കാരമുണ്ടോ, അവൻ ചെയ്യാതിരുന്നാലും ചെയ്യുന്നവനാകുന്നു; നിരഹങ്കാരിയായ ധീരന് എല്ലാം ചെയ്തതുപോലെ തോന്നിയാലും ഒന്നും ചെയ്തിട്ടില്ല.
Verse 30
नोद्विग्नं न च सन्तुष्टमकर्तृ स्पन्दवर्जितम् । निराशं गतसन्देहं चित्तं मुक्तस्य राजते ॥ १८-३०॥
മുക്തന്റെ ചിത്തം ഉദ്വിഗ്നമല്ല, സംതൃപ്തവുമല്ല; അकर्तൃത്വമുള്ളതും സ്പന്ദനരഹിതവും ആശയറ്റതും സംശയരഹിതവുമായി സ്വമഹിമയിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു.
Verse 31
निर्ध्यातुं चेष्टितुं वापि यच्चित्तं न प्रवर्तते । निर्निमित्तमिदं किन्तु निर्ध्यायेति विचेष्टते ॥ १८-३१॥
ധ്യാനിക്കാനോ പ്രവർത്തിക്കാനോ പ്രവൃത്തമാകാത്ത ചിത്തം, യാതൊരു നിമിത്തവുമില്ലാതെ ധ്യാനിക്കുന്നതുപോലെയും സ്വാഭാവികമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നതുപോലെയും തുടരുന്നു.
Verse 32
तत्त्वं यथार्थमाकर्ण्य मन्दः प्राप्नोति मूढताम् । अथवा याति सङ्कोचममूढः कोऽपि मूढवत् ॥ १८-३२॥
തത്ത്വം യഥാർത്ഥമായി കേട്ടപ്പോൾ മന്ദബുദ്ധി കൂടുതൽ മൂഢനാകുന്നു; എന്നാൽ അമൂഢനായ ജ്ഞാനി ചിലപ്പോൾ അന്തർമുഖമായി ചുരുങ്ങി മൂഢനെപ്പോലെ തോന്നുന്നു.
Verse 33
एकाग्रता निरोधो वा मूढैरभ्यस्यते भृशम् । धीराः कृत्यं न पश्यन्ति सुप्तवत्स्वपदे स्थिताः ॥ १८-३३॥
ഏകാഗ്രതയോ ചിത്തനിരോധമോ മൂഢർ കഠിനമായി അഭ്യസിക്കുന്നു; ധീരജ്ഞാനികൾ ഉറങ്ങുന്നവനെപ്പോലെ സ്വപദത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്ത് ചെയ്യേണ്ട കര്മ്മമൊന്നും കാണുന്നില്ല.
Verse 34
अप्रयत्नात् प्रयत्नाद् वा मूढो नाप्नोति निर्वृतिम् । तत्त्वनिश्चयमात्रेण प्राज्ञो भवति निर्वृतः ॥ १८-३४॥
പ്രയത്നത്താലായാലും അപ്രയത്നത്താലായാലും മൂഢൻ നിർവൃതി പ്രാപിക്കുന്നില്ല; തത്ത്വനിശ്ചയമാത്രത്താൽ പ്രാജ്ഞൻ മുക്തനും പരമശാന്തനുമാകുന്നു.
Verse 35
शुद्धं बुद्धं प्रियं पूर्णं निष्प्रपञ्चं निरामयम् । आत्मानं तं न जानन्ति तत्राभ्यासपरा जनाः ॥ १८-३५॥
അഭ്യാസങ്ങളിൽ മാത്രം മുഴുകിയിരിക്കുന്ന ജനങ്ങൾ ആ ശുദ്ധവും ബുദ്ധവും പ്രിയവും പൂർണ്ണവും നിഷ്പ്രപഞ്ചവും നിരാമയവുമായ ആത്മാവിനെ അറിയുന്നില്ല.
Verse 36
नाप्नोति कर्मणा मोक्षं विमूढोऽभ्यासरूपिणा । धन्यो विज्ञानमात्रेण मुक्तस्तिष्ठत्यविक्रियः ॥ १८-३६॥
വിമൂഢൻ കർമ്മത്താലോ അഭ്യാസരൂപസാധനയാലോ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നില്ല; ധന്യൻ വിജ്ഞാനമാത്രത്താൽ മുക്തനായി അവിക്രിയനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 37
मूढो नाप्नोति तद् ब्रह्म यतो भवितुमिच्छति । अनिच्छन्नपि धीरो हि परब्रह्मस्वरूपभाक् ॥ १८-३७॥
മൂഢൻ ബ്രഹ്മമാകണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ചാലും ആ ബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കുന്നില്ല; ധീരൻ ആഗ്രഹമില്ലാതെയും സ്വാഭാവികമായി പരബ്രഹ്മസ്വരൂപഭാഗിയാണ്.
Verse 38
निराधारा ग्रहव्यग्रा मूढाः संसारपोषकाः । एतस्यानर्थमूलस्य मूलच्छेदः कृतो बुधैः ॥ १८-३८॥
ആധാരമില്ലാതെ പിടിച്ചുപറ്റാനുള്ള വ്യഗ്രതയിൽ കഴിയുന്ന മൂഢർ സംസാരത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു; ബുദ്ധിമാന്മാർ ഈ അനർത്ഥമൂലത്തിന്റെ വേർ തന്നെ വിച്ഛേദിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 39
न शान्तिं लभते मूढो यतः शमितुमिच्छति । धीरस्तत्त्वं विनिश्चित्य सर्वदा शान्तमानसः ॥ १८-३९॥
മൂഢൻ ശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നില്ല, കാരണം മനസ്സിനെ ശമിപ്പിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തിൽ തന്നെയാണ് അവൻ; ധീരൻ തത്ത്വം നിശ്ചയമായി അറിഞ്ഞ് എപ്പോഴും ശാന്തമനസ്സോടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 40
क्वात्मनो दर्शनं तस्य यद् दृष्टमवलम्बते । धीरास्तं तं न पश्यन्ति पश्यन्त्यात्मानमव्ययम् ॥ १८-४०॥
കാണപ്പെട്ടതിനെ ആശ്രയിക്കുന്നവനു ആത്മദർശനം എവിടെ? ധീരന്മാർ ആ ദൃശ്യങ്ങളെ കാണുന്നില്ല; അവർ അവ്യയമായ ആത്മാവിനെയാണ് കാണുന്നത്.
Verse 41
क्व निरोधो विमूढस्य यो निर्बन्धं करोति वै । स्वारामस्यैव धीरस्य सर्वदासावकृत्रिमः ॥ १८-४१॥
ബലമായി നിയന്ത്രിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന വിമൂഢനു നിരോധം എവിടെ? സ്വാരാമനായ ധീരന്റെ നില എല്ലായ്പ്പോഴും സ്വാഭാവികവും അകൃത്രിമവുമാണ്.
Verse 42
भावस्य भावकः कश्चिन् न किञ्चिद् भावकोपरः । उभयाभावकः कश्चिद् एवमेव निराकुलः ॥ १८-४२॥
ഒരുവൻ ഭാവത്തെയേ സത്യമെന്ന് കരുതുന്നു, മറ്റൊരുവൻ അതിന് അപ്പുറം ഒന്നുമില്ലെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റൊരാൾ ഭാവവും അഭാവവും രണ്ടും മിഥ്യയെന്ന് അറിഞ്ഞ് അങ്ങനെ തന്നെ നിരാകുലനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 43
शुद्धमद्वयमात्मानं भावयन्ति कुबुद्धयः । न तु जानन्ति संमोहाद्यावज्जीवमनिर्वृताः ॥ १८-४३॥
കുബുദ്ധികൾ ശുദ്ധമായ അദ്വയാത്മാവിനെ ധ്യാനിക്കുന്നു; എന്നാൽ സംമോഹം കാരണം അതിനെ അറിയാതെ ജീവിതമൊട്ടാകെ അതൃപ്തരായി തുടരുന്നു.
Verse 44
मुमुक्षोर्बुद्धिरालम्बमन्तरेण न विद्यते । निरालम्बैव निष्कामा बुद्धिर्मुक्तस्य सर्वदा ॥ १८-४४॥
മുമുക്ഷുവിന്റെ ബുദ്ധി ഏതെങ്കിലും ആലമ്പനമില്ലാതെ നിലനിൽക്കുകയില്ല; എന്നാൽ മുക്തന്റെ ബുദ്ധി എല്ലായ്പ്പോഴും നിരാലംബവും നിഷ്കാമവുമാണ്.
Verse 45
विषयद्वीपिनो वीक्ष्य चकिताः शरणार्थिनः । विशन्ति झटिति क्रोडं निरोधैकाग्रसिद्धये ॥ १८-४५॥
വിഷയങ്ങളെന്ന കടുവകളെ കണ്ടു ഭയപ്പെട്ട ശരണാർത്ഥി സാധകർ, നിരോധത്തിന്റെ ഏകാഗ്രസിദ്ധിക്കായി ഉടൻ ആശ്രയത്തിന്റെ മടിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.
Verse 46
निर्वासनं हरिं दृष्ट्वा तूष्णीं विषयदन्तिनः । पलायन्ते न शक्तास्ते सेवन्ते कृतचाटवः ॥ १८-४६॥
വാസനകളില്ലാത്ത ശുദ്ധ സിംഹസ്വരൂപനായ ധീരനെ കണ്ടാൽ വിഷയങ്ങളെന്ന ആനകൾ മൗനമായി ഓടിപ്പോകുന്നു; കീഴടക്കാനാകാതെ വിനീത ചാട്ടുകാർപോലെ സേവിക്കുന്നു.
Verse 47
न मुक्तिकारिकां धत्ते निःशङ्को युक्तमानसः । पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम् ॥ १८-४७॥
നിശ്ശങ്കനും യുക്തമനസ്സുള്ളവനുമായവൻ മോക്ഷചിന്തയെ പോലും പിടിച്ചുനിൽക്കുന്നില്ല; കാണുകയും കേൾക്കുകയും സ്പർശിക്കുകയും മണക്കുകയും ഭക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തുകൊണ്ട് സ്വാഭാവികസുഖത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 48
वस्तुश्रवणमात्रेण शुद्धबुद्धिर्निराकुलः । नैवाचारमनाचारमौदास्यं वा प्रपश्यति ॥ १८-४८॥
വസ്തുതത്ത്വം കേൾക്കുന്നമാത്രത്തിൽ ശുദ്ധബുദ്ധിയും നിരാകുലനുമായവൻ ആചാരത്തെയും അനാചാരത്തെയും ഔദാസീന്യത്തെയും കാണുന്നില്ല; എല്ലാ ഭേദങ്ങളും അവനു പ്രസക്തിയില്ലാത്തവയാണ്.
Verse 49
यदा यत्कर्तुमायाति तदा तत्कुरुते ऋजुः । शुभं वाप्यशुभं वापि तस्य चेष्टा हि बालवत् ॥ १८-४९॥
എപ്പോൾ ഏത് പ്രവൃത്തി ചെയ്യേണ്ടതായി വരുമോ, അപ്പോൾ നേരുള്ളവൻ അതുതന്നെ ചെയ്യുന്നു; അത് ശുഭമായാലും അശുഭമായാലും, അവന്റെ ചേഷ്ട കുട്ടിയുടേതുപോലെ സ്വാഭാവികമാണ്.
Verse 50
स्वातन्त्र्यात्सुखमाप्नोति स्वातन्त्र्याल्लभते परम् । स्वातन्त्र्यान्निर्वृतिं गच्छेत्स्वातन्त्र्यात् परमं पदम् ॥ १८-५०॥
സ്വാതന്ത്ര്യത്തിൽനിന്ന് സുഖം ലഭിക്കുന്നു; സ്വാതന്ത്ര്യത്തിൽനിന്ന് പരമം ലഭിക്കുന്നു; സ്വാതന്ത്ര്യത്തിൽനിന്ന് നിർവൃതി കൈവരുന്നു; സ്വാതന്ത്ര്യത്തിൽനിന്ന് പരമപദം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 51
अकर्तृत्वमभोक्तृत्वं स्वात्मनो मन्यते यदा । तदा क्षीणा भवन्त्येव समस्ताश्चित्तवृत्तयः ॥ १८-५१॥
സ്വാത്മാവ് അകർത്താവും അഭോക്താവുമാണെന്ന് അറിയുമ്പോൾ, സമസ്ത ചിത്തവൃത്തികളും നിശ്ചയമായി ക്ഷയിച്ച് ലയിക്കുന്നു.
Verse 52
उच्छृङ्खलाप्यकृतिका स्थितिर्धीरस्य राजते । न तु सस्पृहचित्तस्य शान्तिर्मूढस्य कृत्रिमा ॥ १८-५२॥
ധീരന്റെ നിയന്ത്രണമില്ലാത്തതുപോലെ തോന്നുന്ന സ്വാഭാവികവും അകൃത്രിമവുമായ സ്ഥിതിയും ശോഭിക്കുന്നു; എന്നാൽ സ്പൃഹ നിറഞ്ഞ ചിത്തമുള്ള മൂഢന്റെ കൃത്രിമശാന്തി ശോഭിക്കുന്നില്ല.
Verse 53
विलसन्ति महाभोगैर्विशन्ति गिरिगह्वरान् । निरस्तकल्पना धीरा अबद्धा मुक्तबुद्धयः ॥ १८-५३॥
കല്പനകൾ നീക്കിയ, ബന്ധനമില്ലാത്ത, മുക്തബുദ്ധിയുള്ള ധീരർ ഒരിക്കൽ മഹാഭോഗങ്ങളിൽ വിഹരിക്കുന്നു; മറ്റൊരിക്കൽ പർവ്വതഗുഹകളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.
Verse 54
श्रोत्रियं देवतां तीर्थमङ्गनां भूपतिं प्रियम् । दृष्ट्वा सम्पूज्य धीरस्य न कापि हृदि वासना ॥ १८-५४॥
ശ്രോത്രിയൻ, ദേവത, തീർത്ഥം, സ്ത്രീ, ഭൂപതി അല്ലെങ്കിൽ പ്രിയജനൻ എന്നിവരെ കണ്ടു പൂജിച്ചാലും ധീരന്റെ ഹൃദയത്തിൽ യാതൊരു വാസനയും ശേഷിക്കുകയില്ല.
Verse 55
भृत्यैः पुत्रैः कलत्रैश्च दौहित्रैश्चापि गोत्रजैः । विहस्य धिक्कृतो योगी न याति विकृतिं मनाक् ॥ १८-५५॥
ഭൃത്യരും പുത്രന്മാരും ഭാര്യമാരും കൊച്ചുമക്കളും ബന്ധുക്കളും പരിഹസിച്ച് നിന്ദിച്ചാലും യോഗി അല്പമാത്രവും വികാരം പ്രാപിക്കുന്നില്ല.
Verse 56
सन्तुष्टोऽपि न सन्तुष्टः खिन्नोऽपि न च खिद्यते । तस्याश्चर्यदशां तां तां तादृशा एव जानते ॥ १८-५६॥
അവൻ സംതൃപ്തനായിട്ടും സംതൃപ്തനല്ലാത്തവനെപ്പോലെ; ഖിന്നനായിട്ടും ഖേദിക്കുന്നില്ല. അവന്റെ അത്ഭുതാവസ്ഥകൾ അവനെപ്പോലുള്ള ജ്ഞാനികൾക്കേ അറിയൂ.
Verse 57
कर्तव्यतैव संसारो न तां पश्यन्ति सूरयः । शून्याकारा निराकारा निर्विकारा निरामयाः ॥ १८-५७॥
‘കർതവ്യം’ എന്ന ഭാവം തന്നെയാണ് സംസാരമെന്നത്; ശൂന്യാകാരരും നിരാകാരരും നിർവികാരരും നിരാമയരുമായ ജ്ഞാനികൾ അതിനെ കാണുന്നില്ല.
Verse 58
अकुर्वन्नपि सङ्क्षोभाद् व्यग्रः सर्वत्र मूढधीः । कुर्वन्नपि तु कृत्यानि कुशलो हि निराकुलः ॥ १८-५८॥
മൂഢബുദ്ധിയുള്ളവൻ ഒന്നും ചെയ്യാതിരുന്നാലും ക്ഷോഭം കൊണ്ട് എല്ലായിടത്തും വ്യഗ്രനാകുന്നു; എന്നാൽ കുശലനായ ജ്ഞാനി കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്താലും നിരാകുലനായി നില്ക്കുന്നു.
Verse 59
सुखमास्ते सुखं शेते सुखमायाति याति च । सुखं वक्ति सुखं भुङ्क्ते व्यवहारेऽपि शान्तधीः ॥ १८-५९॥
ശാന്തബുദ്ധിയുള്ളവൻ വ്യാപാരത്തിനിടയിലും സുഖമായി ഇരിക്കുന്നു, സുഖമായി ശയിക്കുന്നു, സുഖമായി വരികയും പോകുകയും ചെയ്യുന്നു, സുഖമായി സംസാരിക്കുകയും അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 60
स्वभावाद्यस्य नैवार्तिर्लोकवद् व्यवहारिणः । महाह्रद इवाक्षोभ्यो गतक्लेशः सुशोभते ॥ १८-६०॥
ലോകവത് വ്യാപരിച്ചാലും സ്വഭാവത്താൽ ആർതിരഹിതനായവൻ, ക്ലേശമൊഴിഞ്ഞ് മഹാഹ്രദംപോലെ അക്ഷോഭ്യനായി ശോഭിക്കുന്നു.
Verse 61
निवृत्तिरपि मूढस्य प्रवृत्ति रुपजायते । प्रवृत्तिरपि धीरस्य निवृत्तिफलभागिनी ॥ १८-६१॥
മൂഢന്റെ നിവൃത്തിയും പ്രവൃത്തിയായിത്തീരുന്നു; ധീരജ്ഞാനിയുടെ പ്രവൃത്തിയെങ്കിലും നിവൃത്തിയുടെ ഫലം പങ്കിടുന്നു.
Verse 62
परिग्रहेषु वैराग्यं प्रायो मूढस्य दृश्यते । देहे विगलिताशस्य क्व रागः क्व विरागता ॥ १८-६२॥
പരിഗ്രഹങ്ങളോടുള്ള വൈരാഗ്യം സാധാരണ മൂഢനിൽ കാണപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ദേഹാശകൾ ഉരുകിപ്പോയവനിൽ എവിടെ രാഗം, എവിടെ വിരാഗം?
Verse 63
भावनाभावनासक्ता दृष्टिर्मूढस्य सर्वदा । भाव्यभावनया सा तु स्वस्थस्यादृष्टिरूपिणी ॥ १८-६३॥
മൂഢന്റെ ദൃഷ്ടി എപ്പോഴും ഭാവനയിലും അഭാവനയിലും ആസക്തമാണ്; എന്നാൽ സ്വസ്ഥനായ ജ്ഞാനിയിൽ ഭാവ്യഭാവനയാൽ അത് അദൃഷ്ടിരൂപമാകുന്നു.
Verse 64
सर्वारम्भेषु निष्कामो यश्चरेद् बालवन् मुनिः । न लेपस्तस्य शुद्धस्य क्रियमाणेऽपि कर्मणि ॥ १८-६४॥
സകലാരംഭങ്ങളിലും നിഷ്കാമനായി ബാലനെപ്പോലെ നടക്കുന്ന മുനിക്ക്, ശുദ്ധനായ അവനു, കർമ്മം ചെയ്യപ്പെട്ടാലും ലേപമില്ല.
Verse 65
स एव धन्य आत्मज्ञः सर्वभावेषु यः समः । पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन्निस्तर्षमानसः ॥ १८-६५॥
സകല അവസ്ഥകളിലും സമനായി നില്ക്കുന്ന ആത്മജ്ഞാനിയേ ധന്യൻ; കാണുകയും കേൾക്കുകയും സ്പർശിക്കുകയും മണക്കുകയും ഭക്ഷിക്കുകയും ചെയ്താലും അവന്റെ മനസ് തൃഷ്ണയിൽ നിന്നു വിമുക്തമാണ്.
Verse 66
क्व संसारः क्व चाभासः क्व साध्यं क्व च साधनम् । आकाशस्येव धीरस्य निर्विकल्पस्य सर्वदा ॥ १८-६६॥
ആകാശംപോലെ സദാ നിർവികൽപനായ ധീരനു സംസാരം എവിടെ, ആഭാസം എവിടെ, സാധ്യം എവിടെ, സാധനം എവിടെ?
Verse 67
स जयत्यर्थसंन्यासी पूर्णस्वरसविग्रहः । अकृत्रिमोऽनवच्छिन्ने समाधिर्यस्य वर्तते ॥ १८-६७॥
എല്ലാ പ്രയോജനങ്ങളെയും സന്ന്യസിച്ചവൻ, സ്വഭാവപൂർണ്ണരസത്തിന്റെ വിഗ്രഹമായവൻ, അകൃത്രിമവും അവിച്ഛിന്നവുമായ സമാധി എപ്പോഴും ഉള്ളവൻ തന്നെയാണ് ജയി.
Verse 68
बहुनात्र किमुक्तेन ज्ञाततत्त्वो महाशयः । भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी सदा सर्वत्र नीरसः ॥ १८-६८॥
ഇവിടെ കൂടുതൽ പറഞ്ഞിട്ട് എന്ത്? തത്ത്വം അറിഞ്ഞ മഹാശയൻ ഭോഗത്തിൻറെയും മോക്ഷത്തിൻറെയും ആകാംക്ഷകളില്ലാതെ സദാ സർവത്ര അനാസക്തനായി നില്ക്കുന്നു.
Verse 69
महदादि जगद्द्वैतं नाममात्रविजृम्भितम् । विहाय शुद्धबोधस्य किं कृत्यमवशिष्यते ॥ १८-६९॥
മഹത്തത്ത്വം മുതലായ ഈ ദ്വൈതജഗത്ത് നാമമാത്രമായി വിരിഞ്ഞതത്രേ; അതിനെ വിട്ട ശുദ്ധബോധസ്വരൂപന് എന്ത് കർത്തവ്യം ശേഷിക്കുന്നു?
Verse 70
भ्रमभूतमिदं सर्वं किञ्चिन्नास्तीति निश्चयी । अलक्ष्यस्फुरणः शुद्धः स्वभावेनैव शाम्यति ॥ १८-७०॥
ഇതെല്ലാം ഭ്രമമാത്രമാണെന്നും യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ ഒന്നുമില്ലെന്നും നിശ്ചയിച്ചവൻ, ശുദ്ധമായ അലക്ഷ്യസ്ഫുരണസ്വരൂപനായി സ്വഭാവേന തന്നെ ശാന്തനാകുന്നു.
Verse 71
शुद्धस्फुरणरूपस्य दृश्यभावमपश्यतः । क्व विधिः क्व च वैराग्यं क्व त्यागः क्व शमोऽपि वा ॥ १८-७१॥
ശുദ്ധസ്ഫുരണസ്വരൂപനായും ദൃശ്യഭാവം കാണാത്തവനുമായ അവനു വിധി എവിടെ, വൈരാഗ്യം എവിടെ, ത്യാഗം എവിടെ, ശമവും എവിടെ?
Verse 72
स्फुरतोऽनन्तरूपेण प्रकृतिं च न पश्यतः । क्व बन्धः क्व च वा मोक्षः क्व हर्षः क्व विषादिता ॥ १८-७२॥
അനന്തരൂപമായി സ്ഫുരിച്ചും പ്രകൃതിയെ കാണാതെയുംിരിക്കുന്നവനു ബന്ധം എവിടെ, മോക്ഷം എവിടെ, ഹർഷം എവിടെ, വിഷാദം എവിടെ?
Verse 73
बुद्धिपर्यन्तसंसारे मायामात्रं विवर्तते । निर्ममो निरहङ्कारो निष्कामः शोभते बुधः ॥ १८-७३॥
ബുദ്ധിവരെ മാത്രം നിലകൊള്ളുന്ന ഈ സംസാരത്തിൽ മായമാത്രം വിവർത്തിക്കുന്നു; നിർമമനും നിരഹങ്കാരനും നിഷ്കാമനുമായ ബുധൻ ശോഭിക്കുന്നു.
Verse 74
अक्षयं गतसन्तापमात्मानं पश्यतो मुनेः । क्व विद्या च क्व वा विश्वं क्व देहोऽहं ममेति वा ॥ १८-७४॥
അക്ഷയവും സന്താപരഹിതവുമായ ആത്മാവിനെ കാണുന്ന മുനിക്ക് വിദ്യ എവിടെ, വിശ്വം എവിടെ, ദേഹം എവിടെ, അഹം-മമഭാവം എവിടെ?
Verse 75
निरोधादीनि कर्माणि जहाति जडधीर्यदि । मनोरथान् प्रलापांश्च कर्तुमाप्नोत्यतत्क्षणात् ॥ १८-७५॥
ജഡബുദ്ധിയുള്ളവൻ നിരോധാദി കർമ്മങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, ഉടനെ തന്നെ മനോരഥങ്ങളിലും പ്രലാപങ്ങളിലും വീഴുന്നു.
Verse 76
मन्दः श्रुत्वापि तद्वस्तु न जहाति विमूढताम् । निर्विकल्पो बहिर्यत्नादन्तर्विषयलालसः ॥ १८-७६॥
മന്ദബുദ്ധിയുള്ളവൻ ആ പരമവസ്തു കേട്ടിട്ടും മൂഢത വിടുന്നില്ല; പുറമേ നിർവികൽപനായി തോന്നി, ഉള്ളിൽ വിഷയലാലസയാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
Verse 77
ज्ञानाद् गलितकर्मा यो लोकदृष्ट्यापि कर्मकृत् । नाप्नोत्यवसरं कर्तुं वक्तुमेव न किञ्चन ॥ १८-७७॥
ജ്ഞാനത്താൽ കർമ്മങ്ങൾ അലിഞ്ഞുപോയവൻ ലോകദൃഷ്ടിയിൽ കർമ്മം ചെയ്യുന്നവനായി തോന്നിയാലും, ചെയ്യുവാനോ പറയുവാനോ ഒന്നും അവകാശം ലഭിക്കുന്നില്ല.
Verse 78
क्व तमः क्व प्रकाशो वा हानं क्व च न किञ्चन । निर्विकारस्य धीरस्य निरातङ्कस्य सर्वदा ॥ १८-७८॥
എപ്പോഴും നിർവികാരനും ഭയരഹിതനും ആയ ധീരന് ഇരുട്ടെവിടെ, പ്രകാശം എവിടെ; ത്യാഗം എവിടെ, അത്യാഗം എവിടെ—ഒന്നുമില്ല.
Verse 79
क्व धैर्यं क्व विवेकित्वं क्व निरातङ्कतापि वा । अनिर्वाच्यस्वभावस्य निःस्वभावस्य योगिनः ॥ १८-७९॥
അനിർവചനീയസ്വഭാവവും നിഃസ്വഭാവവുമുള്ള യോഗിക്ക് ധൈര്യം എവിടെ, വിവേകിത്വം എവിടെ, ഭയരാഹിത്യവും എവിടെ.
Verse 80
न स्वर्गो नैव नरको जीवन्मुक्तिर्न चैव हि । बहुनात्र किमुक्तेन योगदृष्ट्या न किञ्चन ॥ १८-८०॥
സ്വർഗ്ഗമില്ല, നരകവും ഇല്ല, ജീവന്മുക്തിയും ഇല്ല; കൂടുതൽ എന്ത് പറയണം, യോഗദൃഷ്ടിയിൽ ഒന്നുമില്ല.
Verse 81
नैव प्रार्थयते लाभं नालाभेनानुशोचति । धीरस्य शीतलं चित्तममृतेनैव पूरितम् ॥ १८-८१॥
ധീരൻ ലാഭം പ്രാർത്ഥിക്കുന്നില്ല, നഷ്ടത്തിൽ ദുഃഖിക്കുന്നതുമില്ല; അവന്റെ ശീതളമായ ചിത്തം അമൃതമയാനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
Verse 82
न शान्तं स्तौति निष्कामो न दुष्टमपि निन्दति । समदुःखसुखस्तृप्तः किञ्चित् कृत्यं न पश्यति ॥ १८-८२॥
നിഷ്കാമൻ ശാന്തനെ സ്തുതിക്കുന്നില്ല, ദുഷ്ടനെയും നിന്ദിക്കുന്നില്ല; ദുഃഖസുഖങ്ങളിൽ സമനായി തൃപ്തനായി, ചെയ്യേണ്ടതൊന്നും കാണുന്നില്ല.
Verse 83
धीरो न द्वेष्टि संसारमात्मानं न दिदृक्षति । हर्षामर्षविनिर्मुक्तो न मृतो न च जीवति ॥ १८-८३॥
ധീരൻ സംസാരത്തെ ദ്വേഷിക്കുന്നില്ല, ആത്മാവിനെ കാണണമെന്ന ആഗ്രഹവും ഇല്ല; ഹർഷവും അമർഷവും വിട്ട്, അവൻ മരിച്ചവനുമല്ല, ജീവിക്കുന്നവനുമല്ല.
Verse 84
निःस्नेहः पुत्रदारादौ निष्कामो विषयेषु च । निश्चिन्तः स्वशरीरेऽपि निराशः शोभते बुधः ॥ १८-८४॥
പുത്രദാരാദികളിൽ സ്നേഹാസക്തിയില്ലാതെ, വിഷയങ്ങളിൽ നിഷ്കാമനായി, സ്വന്തം ശരീരത്തോടുകൂടിയും നിശ്ചിന്തനായി, നിരാശനായ ബുധൻ ശോഭിക്കുന്നു.
Verse 85
तुष्टिः सर्वत्र धीरस्य यथापतितवर्तिनः । स्वच्छन्दं चरतो देशान् यत्रस्तमितशायिनः ॥ १८-८५॥
യഥാപ്രാപ്തം സ്വീകരിക്കുന്ന ധീരൻ എല്ലായിടത്തും തൃപ്തനാകുന്നു; ദേശങ്ങളിലൂടെ സ്വച്ഛന്ദം സഞ്ചരിച്ചു, രാത്രി എവിടെ വീഴുന്നുവോ അവിടെ വിശ്രമിക്കുന്നു.
Verse 86
पततूदेतु वा देहो नास्य चिन्ता महात्मनः । स्वभावभूमिविश्रान्तिविस्मृताशेषसंसृतेः ॥ १८-८६॥
ദേഹം വീഴട്ടെ അല്ലെങ്കിൽ എഴുന്നേൽക്കട്ടെ; ആ മഹാത്മാവിന് യാതൊരു ചിന്തയുമില്ല. സ്വസ്വരൂപഭൂമിയിൽ വിശ്രമിച്ചവൻ സമസ്ത സംസാരവും മറന്നിരിക്കുന്നു.
Verse 87
अकिञ्चनः कामचारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः । असक्तः सर्वभावेषु केवलो रमते बुधः ॥ १८-८७॥
ജ്ഞാനി അകിഞ്ചനൻ, സ്വേച്ഛയായി നടക്കുന്നവൻ, ദ്വന്ദ്വങ്ങളിലും സംശയങ്ങളിലും നിന്നും മോചിതൻ; എല്ലാ ഭാവങ്ങളോടും അസക്തനായി ഏകാന്തം ആത്മാവിൽ രമിക്കുന്നു.
Verse 88
निर्ममः शोभते धीरः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । सुभिन्नहृदयग्रन्थिर्विनिर्धूतरजस्तमः ॥ १८-८८॥
നിർമമനായ ധീരൻ മണ്ണ്, കല്ല്, പൊന്ന് ഇവയെ സമമായി കണ്ട് ശോഭിക്കുന്നു; അവന്റെ ഹൃദയഗ്രന്ഥി വിച്ഛേദിക്കപ്പെട്ടു, രജസ്സും തമസ്സും നീങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
Verse 89
सर्वत्रानवधानस्य न किञ्चिद् वासना हृदि । मुक्तात्मनो वितृप्तस्य तुलना केन जायते ॥ १८-८९॥
മുക്താത്മാവും പരിതൃപ്തനും ആയവൻ, എല്ലായിടത്തും അനവധാനനും ഹൃദയത്തിൽ വാസനകളില്ലാത്തവനും—അവനെ ആരോടാണ് താരതമ്യം ചെയ്യുക?
Verse 90
जानन्नपि न जानाति पश्यन्नपि न पश्यति । ब्रुवन्न् अपि न च ब्रूते कोऽन्यो निर्वासनादृते ॥ १८-९०॥
അവൻ അറിഞ്ഞിട്ടും അറിയുന്നില്ല, കണ്ടിട്ടും കാണുന്നില്ല, പറഞ്ഞിട്ടും പറയുന്നില്ല; വാസനകളില്ലാത്തവനെ ഒഴികെ ഇങ്ങനെ ആർ ആകും?
Verse 91
भिक्षुर्वा भूपतिर्वापि यो निष्कामः स शोभते । भावेषु गलिता यस्य शोभनाशोभना मतिः ॥ १८-९१॥
അവൻ ഭിക്ഷുവായാലും രാജാവായാലും, നിഷ്കാമനായാൽ അവൻ ശോഭിക്കുന്നു; അവന്റെ ഭാവങ്ങളിൽ ശുഭാശുഭമതി ലയിച്ചുപോയിരിക്കുന്നു.
Verse 92
क्व स्वाच्छन्द्यं क्व सङ्कोचः क्व वा तत्त्वविनिश्चयः । निर्व्याजार्जवभूतस्य चरितार्थस्य योगिनः ॥ १८-९२॥
നിർവ്യാജവും ആർജവസ്വഭാവവുമായ കൃതാർത്ഥയോഗിക്ക് സ്വാതന്ത്ര്യം എവിടെ, സംകോചം എവിടെ, തത്ത്വനിശ്ചയം പോലും എവിടെ?
Verse 93
आत्मविश्रान्तितृप्तेन निराशेन गतार्तिना । अन्तर्यदनुभूयेत तत् कथं कस्य कथ्यते ॥ १८-९३॥
ആത്മവിശ്രാന്തിയിൽ തൃപ്തനും നിരാശനും ദുഃഖരഹിതനും ആയവന്റെ ഉള്ളിൽ അനുഭവപ്പെടുന്നത്—അത് എങ്ങനെ, ആരോടാണ് പറയാൻ കഴിയുക?
Verse 94
सुप्तोऽपि न सुषुप्तौ च स्वप्नेऽपि शयितो न च । जागरेऽपि न जागर्ति धीरस्तृप्तः पदे पदे ॥ १८-९४॥
ധീരൻ ഓരോ പടിയിലും തൃപ്തനാണ്; ഉറങ്ങിയാലും സുഷുപ്തിയിൽ അല്ല, സ്വപ്നത്തിലായാലും സ്വപ്നം കാണുന്നില്ല, ജാഗ്രതയിലായാലും ജാഗരിക്കുന്നില്ല.
Verse 95
ज्ञः सचिन्तोऽपि निश्चिन्तः सेन्द्रियोऽपि निरिन्द्रियः । सुबुद्धिरपि निर्बुद्धिः साहङ्कारोऽनहङ्कृतिः ॥ १८-९५॥
ജ്ഞാനി ചിന്തിക്കുന്നവനെപ്പോലെ തോന്നിയാലും നിശ്ചിന്തൻ; ഇന്ദ്രിയങ്ങളുള്ളവനെപ്പോലെ തോന്നിയാലും ഇന്ദ്രിയാതീതൻ. സുബുദ്ധിയുള്ളവനായാലും ബുദ്ധിക്കപ്പുറം; അഹങ്കാരം തോന്നിയാലും അഹങ്കാരരഹിതൻ.
Verse 96
न सुखी न च वा दुःखी न विरक्तो न सङ्गवान् । न मुमुक्षुर्न वा मुक्ता न किञ्चिन्न च किञ्चन ॥ १८-९६॥
അവൻ സുഖിയുമല്ല, ദുഃഖിയുമല്ല; വിരക്തനുമല്ല, ആസക്തനുമല്ല. മുമുക്ഷുവുമല്ല, മുക്തനുമല്ല; എന്തോ ഒന്നുമല്ല, ഒന്നുമല്ലാത്തതുമല്ല.
Verse 97
विक्षेपेऽपि न विक्षिप्तः समाधौ न समाधिमान् । जाड्येऽपि न जडो धन्यः पाण्डित्येऽपि न पण्डितः ॥ १८-९७॥
വിക്ഷേപത്തിലായാലും അവൻ വിക്ഷിപ്തനല്ല; സമാധിയിലായാലും സമാധിമാനല്ല. ജഡതയിലായാലും ജഡനല്ല; ധന്യൻ, പാണ്ഡിത്യത്തിലായാലും പണ്ഡിതനല്ല.
Verse 98
मुक्तो यथास्थितिस्वस्थः कृतकर्तव्यनिर्वृतः । समः सर्वत्र वैतृष्ण्यान्न स्मरत्यकृतं कृतम् ॥ १८-९८॥
മുക്തൻ യഥാസ്ഥിതിയിൽ തന്നെ ആത്മസ്ഥനായി, കർത്തവ്യം പൂർത്തിയായ നിർവൃതിയിൽ നില്ക്കുന്നു. തൃഷ്ണാരാഹിത്യത്താൽ എല്ലായിടത്തും സമൻ; ചെയ്തതും ചെയ്യാത്തതും ഓർക്കുന്നില്ല.
Verse 99
न प्रीयते वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यति । नैवोद्विजति मरणे जीवने नाभिनन्दति ॥ १८-९९॥
വന്ദിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവൻ ആനന്ദിക്കുന്നില്ല; നിന്ദിക്കപ്പെടുമ്പോൾ കോപിക്കുന്നില്ല. മരണത്തിൽ ഉദ്വിഗ്നനാകുന്നില്ല; ജീവിതത്തെയും ആഹ്ലാദത്തോടെ അഭിനന്ദിക്കുന്നില്ല.
Verse 100
न धावति जनाकीर्णं नारण्यमुपशान्तधीः । यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते ॥ १८-१००॥
ഉപശാന്തബുദ്ധിയുള്ളവൻ ജനക്കൂട്ടത്തിലേക്ക് ഓടുന്നില്ല, വനത്തിലേക്കും പിന്മാറുന്നില്ല. എവിടെയായാലും എങ്ങനെയായാലും സമഭാവത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
Frequently Asked Questions
The analogy of the dry leaf in Verse 21 represents the sage's lack of personal ego or will. Just as a dry leaf is moved by the wind, the sage moves through life propelled by past momentum (Prarabdha) without any personal attachment or desire to control the outcome.
Ashtavakra explains that the ignorant try to achieve peace through effort, meditation, and mind-control, which often leads to more restlessness. In contrast, the wise attain peace simply through the certainty of Truth and by resting in their natural state without any artificial practice.
According to Verse 13 and 51, the sage has no sense of obligation or 'duty' (Kartavya). While they may appear to act in the eyes of the world, they have no internal sense of being the 'doer,' and thus their actions leave no karmic trace.
Ask anything about Chapter 18 of the Ashtavakra Gita
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Ashtavakra Gita in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.