Adhyaya 375
Adhyāya 375 — समाधिः (Samādhi)
ഭഗവാൻ അഗ്നി സമാധിയെ ഇങ്ങനെ നിർവചിക്കുന്നു—അവിടെ ആത്മാവ് മാത്രമേ പ്രകാശിക്കൂ; അചല സമുദ്രംപോലെയും കാറ്റില്ലാ സ്ഥലത്തിലെ ദീപംപോലെയും സ്ഥിരമായി, ഇന്ദ്രിയപ്രവർത്തനങ്ങളും മനോവികൽപ്പങ്ങളും നിശ്ശേഷം നിൽക്കും. യോഗി ബാഹ്യവിഷയങ്ങളിൽ ജഡനെന്നപോലെ തോന്നി, ഈശ്വരനിൽ ലീനനാകുന്നു; കൂടാതെ ശകുനസദൃശ ലക്ഷണങ്ങളും പ്രലോഭനങ്ങളും ഉയരും—ദിവ്യഭോഗങ്ങൾ, രാജദാനങ്ങൾ, സ്വയം വിദ്യാസിദ്ധി, കാവ്യപ്രതിഭ, ഔഷധങ്ങൾ, രസായനം, കലകൾ—ഇവയെല്ലാം വിഷ്ണുകൃപയ്ക്കായി പുല്ലുപോലെ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ട വ്യതിയാനങ്ങളായി പറയുന്നു. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മവിദ്യ വികസിക്കുന്നു: ശുദ്ധി ആത്മജ്ഞാനത്തിന്റെ മുൻവശ്യമാണ്; ഒരേ ആത്മാവ് ഘടാകാശംപോലെയോ ജലത്തിലെ സൂര്യപ്രതിബിംബംപോലെയോ പലതായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, തന്മാത്രകൾ, ഭൂതങ്ങൾ, ഗുണങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ സൃഷ്ടിക്രമം; കർമ്മവും കാമനയും ബന്ധനം, ജ്ഞാനം മോക്ഷം. അർച്ചിരാദി ‘പ്രകാശപഥം’ വഴി പരമഗതി, ധൂമാദി പഥം വഴി പുനരാവർത്തനം എന്നും പറയുന്നു. അവസാനം സത്യം, ന്യായാർജിത ധനം, അതിഥിസത്കാരം, ശ്രാദ്ധം, തത്ത്വജ്ഞാനം എന്നിവയാൽ ധർമ്മനിഷ്ഠ ഗൃഹസ്ഥനും മോചനം പ്രാപിക്കുമെന്നു നിശ്ചയിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे धारणा नाम चतुःसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः समाधिः अग्निर् उवाच यदात्ममात्रं निर्भासं स्तिमितोदधिवत् स्थितं चैतन्यरूपवद्ध्यानं तत् समाधिरिहोच्यते
ഇങ്ങനെ ആഗ്നേയ മഹാപുരാണത്തിൽ ‘ധാരണാ’ എന്ന മൂന്നുനൂറ്റി എഴുപത്തിനാലാം അധ്യായം. ഇനി ‘സമാധി’ എന്ന മൂന്നുനൂറ്റി എഴുപത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം ആരംഭം. അഗ്നി പറഞ്ഞു—ഏത് ധ്യാനത്തിൽ ആത്മമാത്രം തന്നെ പ്രകാശിച്ച്, കാറ്റില്ലാത്ത ശാന്തസമുദ്രംപോലെ നിശ്ചലമായി നിലകൊണ്ട്, ശുദ്ധചൈതന്യരൂപത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമാകുന്നുവോ, അതിനെ ഇവിടെ സമാധി എന്നു പറയുന്നു.
Verse 2
ध्यायन्मनः सन्निवेश्य यस्तिष्ठेदचलस्थिरः निर्वातानलवद्योगी समाधिस्थः प्रकीर्तितः
ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് മനസ്സിനെ ദൃഢമായി സ്ഥാപിച്ച്, അചലവും സ്ഥിരവുമായിട്ട് നിലകൊള്ളുന്നവൻ—കാറ്റില്ലാത്ത സ്ഥലത്തെ ദീപശിഖപോലെ—ആ യോഗി സമാധിസ്ഥനെന്ന് പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 3
न शृणोति न चाघ्राति न पश्यति न वम्यति न च स्पर्शं विजानाति न सङ्कल्पयते मनः
അവൻ കേൾക്കുന്നില്ല, മണവും ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; കാണുന്നില്ല, സംസാരിക്കുന്നില്ല; സ്പർശവും തിരിച്ചറിയുന്നില്ല, മനസ്സ് സംकल्पം ഉണ്ടാക്കുന്നില്ല।
Verse 4
न चाभिमन्यते किञ्चिन्न च बुध्यति काष्ठवत् एवमीश्वरसंलीनः समाधिस्थः स गीयते
അവൻ ഒന്നിനോടും താദാത്മ്യം പുലർത്തുന്നില്ല; കട്ടിലുപോലെ ബാഹ്യവിഷയങ്ങളെ ബോധിക്കുന്നില്ല; ഇങ്ങനെ ഈശ്വരനിൽ ലീനനായവൻ സമാധിസ്ഥൻ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു।
Verse 5
यथा दीपो निवातस्यो नेङ्गते सोपमा स्मृता ध्यायतो विष्णुमात्मानं समाधिस्तस्य योगिनः
കാറ്റില്ലാത്തിടത്ത് വെച്ച ദീപം കുലുങ്ങാത്തതുപോലെ—ഇത് സ്മരിക്കപ്പെട്ട ഉപമ; വിഷ്ണുവിനെ ആത്മാവായി ധ്യാനിക്കുന്ന യോഗിയുടെ ആ സ്ഥിരത തന്നെയാണ് സമാധി।
Verse 6
उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दिव्याः सिद्धिप्रसूचकाः पातितः श्रावणो धातुर्दशनस्वाङ्गवेदनाः
മുൻലക്ഷണങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു—ദിവ്യമായ, സിദ്ധി സൂചിപ്പിക്കുന്ന അടയാളങ്ങൾ; ചെവിയിൽ നിന്നുള്ള സ്രാവം, ധാതു/കുടൽതന്തു ഊഴ്ച, പല്ലുവേദന, അവയവവേദന എന്നിവ।
Verse 7
प्रार्थयन्ति च तं देवा भोगैर् दिव्यैश् च योगिनं नृपाश् च पृथिवीदानैर् धनैश् च सुधनाधिपाः
ദേവന്മാരും ആ യോഗിയെ ദിവ്യഭോഗങ്ങളാൽ അപേക്ഷിക്കുന്നു; രാജാക്കന്മാരും—മഹാധനാധിപന്മാർ—ഭൂമിദാനങ്ങളാലും ധനസമ്പത്താലും അവനെ വിനയത്തോടെ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു।
Verse 8
वेदादिसर्वशास्त्रञ्च स्वयमेव प्रवर्तते अभीष्टछन्दोविषयं काव्यञ्चास्य प्रवर्तते
വേദാദി സർവ്വശാസ്ത്രങ്ങളും സ്വയം ഉദ്ഭവിച്ച് പ്രവൃത്തമാകുന്നു; അവനു ഇഷ്ടമായ ഛന്ദസ്സുകളെ വിഷയമാക്കി കാവ്യവും സ്വയം പ്രസ്ഫുരിക്കുന്നു।
Verse 9
रसायनानि दिव्यानि दिव्याश् चौषधयस् तथा समस्तानि च शिल्पानि कलाः सर्वाश् च विन्दति
അവൻ ദിവ്യ രസായനസിദ്ധികളും ദിവ്യ ഔഷധസസ്യങ്ങളും നേടുന്നു; കൂടാതെ സർവ്വ ശില്പങ്ങളിലും എല്ലാ കലകളിലും പ്രാവീണ്യം കൈവരിക്കുന്നു।
Verse 10
सुरेन्द्रकन्या इत्य् आद्या गुणाश् च प्रतिभादयः तृणवत्तान्त्यजेद् यस्तु तस्य विष्णुः प्रसीदति
“സുരേന്ദ്രകന്യാ …” മുതലായ ഉദാഹരണങ്ങളിൽ പറയുന്ന പ്രതിഭ തുടങ്ങിയ കാവ്യഗുണങ്ങളെ ആരെങ്കിലും പുല്ലുപോലെ കരുതി ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, അവനോട് വിഷ്ണു പ്രസന്നനാകുന്നു।
Verse 11
अणिमादिगुणैश्वर्यः शिष्ये ज्ञानं प्रकाश्य च भुक्त्वा भोगान् यथेच्छातस्तनुन्त्यक्त्वालयात्ततः
അണിമാ മുതലായ ഗുണങ്ങളുടെ ഐശ്വര്യത്തോടെ യുക്തനായി അവൻ ശിഷ്യനിൽ ജ്ഞാനം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു; ഇഷ്ടാനുസാരം ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച് ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച്, തുടർന്ന് ലയത്തെ (പരമ ലീനതയെ) പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 12
तिष्ठेत् स्वात्मनि विज्ञान आनन्दे ब्रह्मणीश्वरे मलिनो हि यथादर्श आत्मज्ञानाय न क्षमः
മനുഷ്യൻ തന്റെ സ്വാത്മയിൽ—വിജ്ഞാനത്തിൽ, ആനന്ദത്തിൽ, ഈശ്വരനായ ബ്രഹ്മത്തിൽ—സ്ഥിതനായി നിലകൊള്ളണം; കാരണം മലിനമായ മനസ് മങ്ങിയ കണ്ണാടിപോലെ, യഥാർത്ഥ ആത്മജ്ഞാനത്തിന് യോഗ്യമല്ല।
Verse 13
सर्वाश्रयन्निजे देहे देही विन्दति वेदनां योगयुक्तस्तु सर्वेषां योगान्नाप्नोति वेदनां
ദേഹി സ്വന്തം ദേഹത്തെ ആശ്രയിച്ച് വേദന അനുഭവിക്കുന്നു; എന്നാൽ യോഗയുക്തൻ, യോഗത്തിന്റെ എല്ലാ ശാസനങ്ങളാലും, വേദന പ്രാപിക്കുന്നില്ല।
Verse 14
आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग् भवेत् तथात्मैको ह्य् अनेकेषु जलाधारेष्विवांशुमान्
ഒരു ആകാശം ഘടാദികളിൽ വേർപെട്ടതുപോലെ തോന്നുന്നതുപോലെ, ഒരേയൊരു ആത്മാവ് അനേകം ദേഹങ്ങളിൽ അനേകമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—ജലപാത്രങ്ങളിൽ സൂര്യപ്രതിബിംബം പോലെ।
Verse 15
ब्रह्मखानिलतेजांसि जलभूक्षितिधातवः इमे लोका एष चात्मा तस्माच्च सचराचरं
ബ്രഹ്മം, ആകാശം, വായു, തേജസ്; ജലം, ഭൂമി, ധാതു-തത്ത്വങ്ങൾ—ഈ ലോകങ്ങളും ഈ ആത്മാവും: അതിൽ നിന്നുതന്നെ ചരാചരമായ എല്ലാം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।
Verse 16
गृद्दण्दचक्रसंयोगात् कुम्भकारो यथा घटं करोति तृणमृत्काष्ठैर् गृहं वा गृहकारकः
മണ്ണുകട്ട, ദണ്ഡം, ചക്രം എന്നിവയുടെ സംയോഗത്തിൽ കുംഭകാരൻ ഘടം ഉണ്ടാക്കുന്നതുപോലെ, അല്ലെങ്കിൽ പുല്ല്, മണ്ണ്, മരം എന്നിവകൊണ്ട് ഗൃഹകാരൻ വീട് പണിയുന്നതുപോലെ; ഉപകരണങ്ങളും ഉപാദാനങ്ങളും ചേർന്നാൽ കാര്യഫലം സിദ്ധിക്കുന്നു।
Verse 17
करणान्येवमादाय तासु तास्विह योनिषु मृजत्यात्मानमात्मैवं सम्भूय करणानि च
ഇങ്ങനെ ഇന്ദ്രിയ-കരണങ്ങളെ ഏറ്റെടുത്ത് ആത്മാവ് ഇവിടെ വിവിധ യോനികളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; പിന്നെ കരണമുകളുമായി വീണ്ടും ചേർന്ന് സ്വയം ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു।
Verse 18
कर्मणा दोषमोहाभ्यामिच्छयैव स बध्यते ज्ञानाद्विमुच्यते जीवो धर्माद् योगी न रोगभाक्
മനുഷ്യൻ കർമ്മം, ദോഷ‑മോഹങ്ങൾ, സ്വന്തം ഇച്ഛ എന്നിവയാൽ തന്നെ ബന്ധിതനാകുന്നു. ജ്ഞാനത്താൽ ജീവൻ വിമുക്തനാകുന്നു; ധർമ്മാചരണത്താൽ യോഗി രോഗഭാഗിയാകുന്നില്ല.
Verse 19
वर्त्याधारस्नेहयोगाद् यथा दीपस्य संस्थितिः विक्रियापि च दृष्ट्वैवमकाले प्राणसंक्षयः
തിരി, അധാരം, എണ്ണ എന്നിവയുടെ യുക്തമായ സംയോഗം കൊണ്ടു ദീപം സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കുന്നതുപോലെ, ദേഹധാരക ഘടകങ്ങളിൽ വികാരം കണ്ടാൽ പ്രാണക്ഷയം സംഭവിച്ച് അകാലമരണം വരുന്നു.
Verse 20
अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद् यः स्थितो हृदि सितासिताः कद्रुनीलाः कपिलाः पीतलोहिताः
അവന്റെ കിരണങ്ങൾ അനന്തമാണ്. ദീപംപോലെ ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അവന്റെ കിരണങ്ങൾ പല വർണ്ണങ്ങളായിരിക്കുന്നു—ശ്വേത‑ശ്യാമ, തവിട്ടു‑നീലകൃഷ്ണ, കപില, പീത, ലോഹിത.
Verse 21
ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भित्त्वा सूर्यमण्डलं ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति पराङ्गतिं
ആ മാർഗങ്ങളിൽ ഒന്ന് ഊർദ്ധ്വഗതിയായി നിലകൊള്ളുന്നു. സൂര്യമണ്ഡലം ഭേദിച്ച് ബ്രഹ്മലോകവും അതിക്രമിക്കുന്നവൻ, ആ വഴിയാൽ പരമാതീത ലക്ഷ്യത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 22
यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितं तेन देवनिकायानि धामानि प्रतिपद्यते
അവന്റെ കിരണങ്ങളിൽ മറ്റൊരു നൂറ് കിരണങ്ങൾ മാത്രം ഊർദ്ധ്വദിശയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; ആ ഊർദ്ധ്വപ്രവാഹമായ തേജസ്സാൽ ദേവനികായങ്ങളുടെ ധാമങ്ങളെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 23
ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयो ऽस्य मृदुप्रभाः इह कर्मोपभोगाय तैश् च सञ्चरते हि सः
അവന്റെ അനേകരൂപങ്ങളായ കിരണങ്ങൾ താഴോട്ടു വ്യാപിച്ച് മൃദുപ്രഭയുള്ളവയാണ്; അവയാൽ തന്നെയാണ് അവൻ ഇവിടെ കർമ്മഫലാനുഭവത്തിനായി സഞ്ചരിക്കുന്നത്।
Verse 24
बुद्धीन्द्रियाणि सर्वाणि मनः कर्मेन्द्रियाणि च अहङ्कारश् च बुद्धिश् च पृथिव्यादीनि चैव हि
എല്ലാ ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും, മനസ്സും കർമ്മേന്ദ്രിയങ്ങളും; കൂടാതെ അഹങ്കാരവും ബുദ്ധിയും—പൃഥ്വി മുതലായ സ്ഥൂലഭൂതങ്ങളോടുകൂടി—ഇവയെയെല്ലാം തത്ത്വഘടകങ്ങളായി ഗ്രഹിക്കണം।
Verse 25
अव्यक्त आत्मा क्षेत्रज्ञः क्षेत्रस्त्यास्य निगद्यते ईश्वरः सर्वभूतस्य सन्नसन् सदसच्च सः
അവ്യക്ത ആത്മാവ് ‘ക്ഷേത്രജ്ഞൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അവന്റെ മേഖല ‘ക്ഷേത്രം’ എന്നും നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു. അവൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ഈശ്വരൻ—സത്തും അസത്തും; അസ്തിത്വവും അനസ്തിത്വവും അവൻ തന്നേ.
Verse 26
बुद्धेरुत्पत्तिरव्यक्ता ततो ऽहङ्कारसम्भवः तस्मात् खादीनि जायन्ते एकोत्तरगुणानि तु
അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് ബുദ്ധി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അതിൽ നിന്ന് അഹങ്കാരം ജനിക്കുന്നു. ആ അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് ആകാശാദി തത്ത്വങ്ങൾ പിറക്കുന്നു; അവയുടെ ഗുണങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ ഓരോന്നായി വർധിക്കുന്നു।
Verse 27
शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च रसो गन्धश् च तद्गुणाः यो यस्मिन्नाश्रितश् चैषां स तस्मिन्नेव लीयते
ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം, ഗന്ധം—ഇവയാണ് അവയുടെ (ഭൂതങ്ങളുടെ) ഗുണങ്ങൾ. ഇവയിൽ ഏത് ഏത് ആധാരത്തിൽ ആശ്രിതമാണോ, അത് അവസാനം അതേ ആധാരത്തിലേയ്ക്ക് ലയിക്കുന്നു।
Verse 28
सत्त्वं रजस्तमश् चैव गुणास्तस्यैव कीर्तिताः रजस्तमोभ्यामाविष्टश् चक्रवद्भ्राभ्यते हि सः
സത്ത്വം, രജസ്, തമസ്—ഇവയാണ് അതിന്റെ ഗുണങ്ങളെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. രജസ്-തമസ് പിടിച്ചാൽ അവൻ ചക്രംപോലെ തിരിഞ്ഞു അലഞ്ഞുതിരിയും.
Verse 29
अनादिरादिमान् यश् च स एव पुरुषः परः लिङ्गेन्द्रियैर् उपग्राह्याः स विकार उदाहृतः
ആദിയില്ലാത്തവനായി തന്നെയും ആദിയുടെ കാരണമായവൻ—അവനേ പരമപുരുഷൻ. ലിംഗശരീരവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും വഴി ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നതിനെ ‘വികാരം’ എന്നു പറയുന്നു.
Verse 30
यतो देवाः पुराणानि विद्योपनिषदस् तथा श्लोकाः सूत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्माङ्भयं भवेत्
ആരിൽ നിന്നാണ് ദേവന്മാർ, പുരാണങ്ങൾ, വിദ്യകളും ഉപനിഷത്തുകളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; അതുപോലെ ശ്ലോകങ്ങൾ, സൂത്രങ്ങൾ, ഭാഷ്യങ്ങൾ, വാക്കിന്റെ ലോകത്തിൽ ഉള്ള എല്ലാം അവനിൽ നിന്നുതന്നെ പിറക്കുന്നു.
Verse 31
पितृयानोपवीथ्याश् च यदगस्त्यस्य चान्तरं तेनाग्निहोत्रिणो यान्ति प्रजाकामा दिवं प्रति
പിതൃയാനത്തിന്റെ ഉപപഥത്തിലൂടെയും അഗസ്ത്യനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഇടവഴിയിലൂടെയും, അഗ്നിഹോത്രകർ—സന്താനകാമനയോടെ—സ്വർഗ്ഗത്തേക്കു പോകുന്നു.
Verse 32
ये च दानपराः सम्यगष्टाभिश् च गुणैर् युताः अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो गृहमेधिनः
ഗൃഹസ്ഥധർമ്മത്തിൽ നിലകൊണ്ട് ദാനത്തിൽ സമ്യക് പരായണരായി അഷ്ടഗുണങ്ങളാൽ യുക്തരായവർ—അവരാണ് ഗൃഹമേധി മുനികൾ; അവരുടെ എണ്ണം എൺപത്തിയെട്ടായിരം എന്നു പറയുന്നു.
Verse 33
पुनरावर्तने वीजभूता धर्मप्रवर्तकाः सप्तर्षिनाग्वीथ्याश् च देवलोकं समाश्रिताः
പുനരാവർത്തനകാലത്ത് സൃഷ്ടിയുടെ ബീജസ്വരൂപമായ ധർമ്മപ്രവർത്തകർ—സപ്തർഷികളും നാഗവീഥിയും—ദേവലോകത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു।
Verse 34
तावन्त एव मुनयः सर्वारम्भविवर्जिताः तपसा ब्रह्मचर्येण सङ्गत्यागेन मेधया
എല്ലാ ആരംഭപ്രവർത്തനങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് തപസ്സ്, ബ്രഹ്മചര്യം, ആസക്തിത്യാഗം, മേധ എന്നിവയാൽ സ്ഥിരരായവരാണ് യഥാർത്ഥ മുനികൾ।
Verse 35
यत्र यत्रावतिष्ठन्ते यावदाहूतसंप्लवं वेदानुवचनं यज्ञा ब्रह्मचर्यं तपो दमः
അവർ എവിടെയെവിടെയാണു വസിക്കുന്നത്, ആഹൂത സമ്പ്ലവം (അന്തിമ പ്രളയം) വരെയും അവിടെ വേദപാരായണം, യജ്ഞങ്ങൾ, ബ്രഹ്മചര്യം, തപസ്സ്, ദമം (ഇന്ദ്രിയനിയമനം) നിലനിൽക്കും।
Verse 36
श्रद्धोपवासः सत्यत्वमात्मनो ज्ञानहेतवः स त्वाश्रमैर् निदिध्यास्यः समस्तैर् एवमेव तु
ശ്രദ്ധ, ഉപവാസം (വ്രതാനുഷ്ഠാനം), ആത്മനിഷ്ഠമായ സത്യത—ഇവ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഹേതുക്കളാണ്. അതിനാൽ എല്ലാ ആശ്രമങ്ങളാലും അതേവിധം ആ തത്ത്വം/ആത്മാവിനെ സ്ഥിരമായി നിധിധ്യാസിക്കണം।
Verse 37
द्रष्टव्यस्त्वथ मन्तव्यः श्रोतव्यश् च द्विजातिभिः य एवमेनं विन्दन्ति ये चारण्यकमाश्रिताः
അതുകൊണ്ട് ദ്വിജന്മാർ അതിനെ നേരിട്ട് ദർശിക്കണം/അനുഭവിക്കണം; തുടർന്ന് മനനം ചെയ്യണം; കൂടാതെ ശാസ്ത്രോപദേശത്തിൽ നിന്ന് ശ്രവണം ചെയ്യുകയും വേണം. ഇങ്ങനെ അവനെ/ആ തത്ത്വത്തെ പ്രാപിക്കുന്നവർ—ആരണ്യക ആശ്രയം (വനനിഷ്ഠ ധ്യാനജീവിതം) സ്വീകരിച്ചവർ—സത്യത്തെ കണ്ടെത്തുന്നു।
Verse 38
उपासते द्विजाः सत्यं श्रद्धया परया युताः क्रमात्ते सम्भवन्त्यर्चिरहः शुक्लं तथोत्तरं
പരമശ്രദ്ധയോടെ യുക്തരായ ദ്വിജർ സത്യത്തെ ഉപാസിക്കുന്നു; അവർക്കായി ക്രമത്തിൽ ശുക്ലമാർഗ്ഗത്തിന്റെ ഘട്ടങ്ങൾ—അർച്ചിസ് (ജ്വാല), പകൽ, ശുക്ലപക്ഷം, തുടർന്ന് ഉത്തരായണം—ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।
Verse 39
अयनन्देवलोकञ्च सवितारं सविद्युतं ततस्तान् पुरुषो ऽभ्येत्य मानसो ब्रह्मलौकिकान्
അവൻ ആനന്ദമയ ദേവലോകവും, സവിതൃലോകവും, വിദ്യുത്-ദീപ്തമായ ലോകവും പ്രാപിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ആ പുരുഷൻ മനസ്സുമാത്രംകൊണ്ട് ബ്രഹ്മലോകീയ നിലകളിലേക്കു സമീപിക്കുന്നു।
Verse 40
करोति पुनरावृत्तिस्तेषामिह न विद्यते यज्ञेन तपसा दानैर् ये हि स्वर्गजितो जनाः
അവർക്കിവിടെ പുനരാവർത്തനം ഇല്ല. യജ്ഞം, തപസ്, ദാനം എന്നിവയാൽ സ്വർഗ്ഗം ജയിച്ച ജനങ്ങൾ വീണ്ടും മടങ്ങിവരുകയില്ല।
Verse 41
धूमं निशां कृष्णपक्षं दक्षिणायनमेव च पितृलोकं चन्द्रमसं नभो वायुं जलं महीं
(പ്രയാണിക്കുന്ന ജീവൻ) ധൂമം, രാത്രി, കൃഷ്ണപക്ഷം, ദക്ഷിണായനം എന്ന വഴിയിലൂടെ പോകുന്നു; തുടർന്ന് പിതൃലോകം, ചന്ദ്രലോകം, ആകാശം, വായു, ജലം, ഭൂമി എന്നിവയെ പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 42
क्रमात्ते सम्भवन्तीह पुनरेव व्रजन्ति च एतद्यो न विजानाति मार्गद्वितयमात्मनः
അവർ ക്രമത്തിൽ ഇവിടെ ജനിച്ച് വീണ്ടും പുറപ്പെടുന്നു. ആത്മാവിന്റെ ഈ ദ്വിമാർഗ്ഗം (ബന്ധനവും മോക്ഷവും) അറിയാത്തവൻ ഈ ചക്രത്തിൽ തന്നെ ബന്ധിതനായി തുടരുന്നു।
Verse 43
दन्दशूकः पतङ्गो वा भवेद्कीटो ऽथवा कृमिः हृदये दीपवद्ब्रह्म ध्यानाज्जिवो मृतो भवेत्
ധ്യാനത്താൽ ജീവൻ ലോകീയ അഹങ്കാരത്തിന് മരിച്ചവനുപോലെ ആകുന്നു. അവൻ സർപ്പം, പതംഗം, കീടം അല്ലെങ്കിൽ കൃമി ആയാലും—ഹൃദയത്തിൽ ദീപംപോലെ ബ്രഹ്മത്തെ ധ്യാനിച്ചാൽ ജീവന്റെ വേറിട്ട അഹംബോധം അണങ്ങുന്നു.
Verse 44
न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठो ऽतिथिप्रियः श्राद्धकृत्सत्यवादी च गृहस्थो ऽपि विमुच्यते
ന്യായമായി ലഭിച്ച ധനം ഉള്ളവൻ, തത്ത്വജ്ഞാനത്തിൽ നിഷ്ഠയുള്ളവൻ, അതിഥിസത്കാരത്തിൽ പ്രീതിയുള്ളവൻ, ശ്രാദ്ധം ചെയ്യുന്നവൻ, സത്യവാദി—ഇങ്ങനെയുള്ള ഗൃഹസ്ഥനും മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു.
Frequently Asked Questions
Samādhi is the unwavering absorption where the Self alone shines; the yogin remains motionless like a lamp in a windless place, with sensory cognition and mental intention-making stilled.
The chapter treats siddhi-like outcomes—divine offers, royal patronage, spontaneous śāstra-knowledge, poetic genius, rasāyana and medicines, and mastery of arts—as upasargas (temptations/portents) to be renounced; casting them off is presented as the condition for Viṣṇu’s favor and final dissolution.
It links meditative absorption to a tattva model: from avyakta arises buddhi, then ahaṅkāra, then the elements and their qualities (sound to smell), governed by the guṇas; bondage arises from karma and desire, while liberation is by knowledge.
It distinguishes the bright, upward path (archirādi) leading beyond Brahmaloka toward the supreme goal, from the smoke/night/dark-fortnight southern path (dhūmādi) that returns beings to rebirth for karma-experience.
It integrates dharma (purity, truth, restraint, right livelihood, hospitality) with yoga (samādhi) and jñāna (tattva-knowledge), asserting that both renunciants and qualified householders can reach mokṣa when knowledge and detachment mature.