Adhyaya 373

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे आसनप्राणायामप्रत्याहारा नाम द्विसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ध्यानम् अग्निर् उवाच ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्ता मुहूर्मुहुः अनाक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते

ഇങ്ങനെ ആഗ്നേയ മഹാപുരാണത്തിൽ ‘ആസനം, പ്രാണായാമം, പ്രത്യാഹാരം’ എന്ന 372-ാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി 373-ാം അധ്യായം—‘ധ്യാനം’. അഗ്നി പറഞ്ഞു—‘ധ്യൈ’ ധാതു ‘ചിന്ത’ എന്ന അർത്ഥത്തിൽ സ്മൃതമാണ്. മനസ്സ് വിക്ഷേപമില്ലാതെ വീണ്ടും വീണ്ടും വിഷ്ണുവിനെ ചിന്തിക്കുന്നതിനെ ധ്യാനം എന്നു പറയുന്നു।

Verse 2

आत्मनः समनस्कस्य मुक्ताशेषोपधस्य च ब्रह्मचिन्तासमा शक्तिर्ध्यानं नाम तदुच्यते

മനം സമന്വിതമായ ആത്മാവിന്, എല്ലാ ഉപാധികളും വിട്ടൊഴിഞ്ഞ നിലയിൽ, ബ്രഹ്മചിന്തയ്‌ക്ക് തുല്യമായി സ്ഥിരമായ ശക്തിയെയാണ് ‘ധ്യാനം’ എന്നു പറയുന്നത്।

Verse 3

ध्येयालम्बनसंस्थस्य सदृशप्रत्ययस्य च प्रत्यान्तरनिर्मुक्तः प्रत्ययो ध्यानमुच्यते

ധ്യേയവസ്തുവെന്ന ആലംബനത്തിൽ സ്ഥാപിതമായും ഒരേ സ്വഭാവത്തിൽ തുടർച്ചയായും നിലകൊള്ളുകയും ഇടയിൽ കടന്നുവരുന്ന വ്യാകുലചിന്തകളിൽ നിന്ന് വിമുക്തവുമായ ആ മാനസികപ്രത്യയത്തെയാണ് ‘ധ്യാനം’ എന്നു പറയുന്നത്।

Verse 4

ध्येयावस्थितचित्तस्य प्रदेशे यत्र कुत्रिचित् ध्यानमेतत्समुद्दिष्टं प्रत्ययस्यैकभावना

ധ്യേയത്തിൽ ചിത്തം സ്ഥിരമായവന്‍ എവിടെയായാലും ഒരേ പ്രത്യയത്തിന്റെ ഏകാഗ്രഭാവന—ഇതുതന്നെ ധ്യാനം എന്നു പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 5

एवं ध्यानसमायुक्तः खदेहं यः परित्यजेत् कुलं स्वजनमित्राणि समुद्धृत्य हरिर्भवेत्

ഇങ്ങനെ ധ്യാനത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ഏകീഭവിച്ച് ആരാണ് സ്വന്തം ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നത്, അവൻ തന്റെ കുലം, സ്വജനങ്ങൾ, മിത്രങ്ങൾ എന്നിവരെ ഉദ್ಧരിച്ച് ഹരിസ്വരൂപം (വിഷ്ണുതാദാത്മ്യം) പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 6

एवं मुहूर्तमर्धं वा ध्यायेद् यः श्रद्धया हरिं सोपि यां गतिमाप्नोति न तां सर्वैर् महामखैः

ഇങ്ങനെ ശ്രദ്ധയോടെ ഹരിയെ അർദ്ധമുഹൂർത്തം പോലും ധ്യാനിക്കുന്നവൻ, എല്ലാ മഹായാഗങ്ങളാലും ലഭിക്കാത്ത ആ പരമഗതി പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 7

भोगनद्यभिवेशेनेति ञ ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनं एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत तत्त्ववित्

‘ഭോഗനദി’യിൽ ലീനത എന്ന ആശയം അറിഞ്ഞ്, ധ്യാതാവ്, ധ്യാനം, ധ്യേയം, ധ്യാനപ്രയോജനം—ഈ ചതുഷ്ടയം ഗ്രഹിച്ച് തത്ത്വവിത് യോഗത്തിൽ ഏർപ്പെടണം।

Verse 8

योगाभ्यासाद्भवेन्मूक्तिरैश्वर्यञ्चाष्टधा महत् ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः

യോഗാഭ്യാസം മൂലം മോക്ഷം ഉണ്ടാകുന്നു; അഷ്ടവിധമായ മഹത്തായ ഐശ്വര്യവും ലഭിക്കുന്നു. (യോഗി) ജ്ഞാന-വൈരാഗ്യസമ്പന്നനും ശ്രദ്ധാവാനുമായും ക്ഷമയുള്ളവനായും ഇരിക്കണം।

Verse 9

विष्णुभक्तः सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः मूर्तामूर्तं परम्ब्रह्म हरेर्ध्यानं हि चिन्तनम्

വിഷ്ണുഭക്തനും നിത്യോത്സാഹിയുമായ പുരുഷൻ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കണം; അങ്ങനെയുള്ളവൻ സ്മൃതിയിൽ യഥാർത്ഥ സാധകനായി പറയപ്പെടുന്നു. പരബ്രഹ്മം മൂർത്തവും അമൂർത്തവും; ഹരിയുടെ ധ്യാനം തന്നെയാണ് ചിന്തനരൂപമായ മനനം.

Verse 10

सकलो निष्कलो ज्ञेयः सर्वज्ञः परमो हरिः अणिमादिगुणैश्वर्यं मुक्तिर्ध्यानप्रयोजनम्

പരമ ഹരിയെ സകല (മൂർത്ത)വും നിഷ്കല (അമൂർത്ത)വും ആയി അറിയണം; അവൻ സർവജ്ഞൻ. അണിമാദി ഗുണൈശ്വര്യവും മോക്ഷവും—ഇവയാണ് ധ്യാനത്തിന്റെ പ്രയോജനങ്ങൾ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 11

फलेन योजको विष्णुरतो ध्यायेत् परेश्वरं गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् जाग्रदुन्मिषन् निमिषन्नपि

കർമ്മങ്ങളെ ഫലസഹിതം വിഷ്ണുവിന് സമർപ്പിക്കുന്നവൻ അതിനാൽ പരമേശ്വരനെ ധ്യാനിക്കണം—നടക്കുമ്പോഴും, നിൽക്കുമ്പോഴും, ഉറങ്ങുമ്പോഴും, ജാഗരിക്കുമ്പോഴും, കണ്ണുതുറക്കുകയും അടക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വേളയിലും.

Verse 12

शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि ध्यायेत् शततमीश्वरम् स्वदेहायतनस्यान्ते मनसि स्थाप्य केशवम्

ശുചിയായാലും അശുചിയായാലും, നിരന്തരം ഈശ്വരനെ ധ്യാനിക്കണം. സ്വന്തം ദേഹായതനത്തിന്റെ അന്തർഅവസാനത്തിൽ, മനസ്സിൽ കേശവനെ സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 13

हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयोगेन पूजयेत् ध्यानयज्ञः परः शुद्धः सर्वदोषविवर्जितः

ഹൃദയപദ്മത്തിന്റെ പീഠികയുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ ധ്യാനയോഗംകൊണ്ട് പൂജിക്കണം. ധ്യാനയജ്ഞം പരമവും ശുദ്ധവും സർവദോഷവിവർജിതവും ആകുന്നു.

Verse 14

तेनेष्ट्वा मुक्तिमाप्नोति वाह्यशुद्धैश् च नाध्वरैः हिंसादोषविमुक्तित्वाद्विशुद्धिश्चित्तसाधनः

ആ യജ്ഞം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു; പുറമേ ‘ശുദ്ധം’ എന്നു തോന്നുന്നെങ്കിലും യഥാർത്ഥ യജ്ഞമല്ലാത്ത കർമ്മങ്ങളാൽ അല്ല. ഹിംസാദോഷമില്ലാത്തതിനാൽ അത് യഥാർത്ഥ ശുദ്ധി നൽകുകയും ചിത്തനിയമനത്തിനും പരിഷ്കാരത്തിനും ഉപാധിയാകുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 15

ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः तस्माद्शुद्धं सन्त्यज्य ह्य् अनित्यं वाह्यसाधनं

ധ്യാനയജ്ഞം ആ ബാഹ്യകർമ്മത്തേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമാണ്; അത് അപവർഗ്ഗം (മോക്ഷം) എന്ന ഫലം നൽകുന്നു. അതിനാൽ ശുദ്ധമായിരുന്നാലും അനിത്യമായ ബാഹ്യസാധനങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് അന്തർമാർഗ്ഗം ആശ്രയിക്കണം.

Verse 16

यज्ञाद्यं कर्म सन्त्यज्य योगमत्यर्थमभ्यसेत् विकारमुक्तमव्यक्तं भोग्यभोगसमन्वितं

യജ്ഞാദി കർമ്മങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് യോഗം അത്യന്തം തീവ്രമായി അഭ്യസിക്കണം—വികാരമുക്തമായ അവ്യക്ത തത്ത്വത്തെ ധ്യാനിച്ച്, അത് ഭോഗ്യവസ്തുക്കളോടും ഭോഗാനുഭവത്തോടും ബന്ധമുള്ളതുമാണെന്ന് ഗ്രഹിച്ച്.

Verse 17

चिन्तयेद्धृदये पूर्वं क्रमादादौ गुणत्रयं तमः प्रच्छाद्य रजसा सत्त्वेन च्छादयेद्रजः

ആദ്യം ഹൃദയത്തിൽ ക്രമമായി ഗുണത്രയം ധ്യാനിക്കണം—തമസ്സിനെ രജസ്സാൽ മൂടി, പിന്നെ രജസ്സിനെ സത്ത്വംകൊണ്ട് മൂടണം.

Verse 18

ध्यानमार्गेणेति ख , ज च ध्यायेत्त्रिमण्डलं पूर्वं कृष्णं रक्तं सितं क्रमात् सत्त्वोपाधिगुणातीतः पुरुषः पञ्चविंशकः

‘ധ്യാനമാർഗേണ’—എന്ന് ഖ, ജ പാണ്ഡുലിപികളിലെ പാഠം. ആദ്യം ത്രിമണ്ഡലം ധ്യാനിക്കണം—ക്രമമായി കറുപ്പ്, ചുവപ്പ്, വെള്ള. ഗുണാതീതനായി, സത്ത്വ-ഉപാധി മാത്രമുള്ള പുരുഷൻ പഞ്ചവിംശ തത്ത്വമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 19

ध्येयमेतदशुद्धञ्च त्यक्त्वा शुद्धं विचिन्तयेत् ऐश्वर्यं पङ्कजं दिव्यं पुरुशोपरि संस्थितं

ഈ അശുദ്ധ ധ്യാനവിഷയത്തെ ഉപേക്ഷിച്ച് ശുദ്ധരൂപം ധ്യാനിക്കണം—പുരുഷന്റെ മീതെ സ്ഥാപിതമായ ദിവ്യ പദ്മരൂപ ഐശ്വര്യം।

Verse 20

द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं शुद्धं विकशितं सितं नालमष्टाङ्णूलं तस्य नाभिकन्दसमुद्भवं

അത് പന്ത്രണ്ട് അങ്കുലം വീതിയുള്ളത്—ശുദ്ധം, പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞത്, ശ്വേതം. അതിന്റെ തണ്ട് എട്ട് അങ്കുലം; നാഭികന്ദത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചത്.

Verse 21

पद्मपत्राष्टकं ज्ञेयमणिमादिगुणाष्टकम् कर्णिकाकेशरं नालं ज्ञानवैराग्यमुत्तमम्

പദ്മത്തിന്റെ എട്ട് ദളങ്ങൾ അണിമാദി എട്ട് ഗുണങ്ങളായി അറിയണം. അതിന്റെ കർണിക, കേസരം, തണ്ട്—ഇവയാണ് ഉത്തമ ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും.

Verse 22

विष्णुधर्मश् च तत्कन्दमिति पद्मं विचिन्तयेत् तद्धर्मज्ञानवैराग्यं शिवैश्वर्यमयं परं

പദ്മം ധ്യാനിക്കുമ്പോൾ ‘അതിന്റെ കന്ദം വിഷ്ണുവും ധർമ്മവും’ എന്നു വിചാരിക്കണം. അതിൽ നിന്ന് ധർമ്മം, ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു—പരമം, ശിവൈശ്വര്യമയം.

Verse 23

ज्ञात्वा पद्मासनं सर्वं सर्वदुःखान्तमाप्नुयात् तत्पद्मकर्णिकामध्ये शुद्धदीपशिखाकृतिं

പദ്മാസനം പൂർണ്ണമായി അറിഞ്ഞ് (സാധിച്ച്) സർവ്വദുഃഖങ്ങളുടെ അവസാനം പ്രാപിക്കുന്നു. ആ പദ്മത്തിന്റെ കർണികാമദ്ധ്യേ ദീപശിഖാസദൃശമായ ശുദ്ധരൂപം ധ്യാനിക്കണം.

Verse 24

अङ्गुष्ठमात्रममलं ध्यायेदोङ्कारमीश्वरं कदम्बगोलकाकारं तारं रूपमिव स्थितं

അംഗുഷ്ഠമാത്രമായ, നിർമലനായ പരമേശ്വരനെ ഓങ്കാരരൂപമായി ധ്യാനിക്കണം—താര (പ്രണവ) സ്വരൂപമായി, കടമ്പമൊട്ടുപോലുള്ള ഗോളാകൃതിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ.

Verse 25

ध्यायेद्वा रश्मिजालेन दीप्यमानं समन्ततः प्रधानं पुरुषातीतं स्थितं पद्मस्थमीश्वरं

അഥവാ പദ്മാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന ഈശ്വരനെ ധ്യാനിക്കണം—എല്ലാ ദിക്കുകളിലും രശ്മിജാലംകൊണ്ട് ദീപ്തനായ, പരമസ്ഥാനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന, പ്രധാനംയും പുരുഷനും അതീതനായ പ്രഭു.

Verse 26

ध्यायेज्जपेच्च सततमोङ्कारं परमक्षरं मनःस्थित्यर्थमिच्छान्ति स्थूलध्यानमनुक्रमात्

മനസ്സിന്റെ സ്ഥിരതയ്ക്കായി പരമാക്ഷരമായ ഓങ്കാരത്തെ നിരന്തരം ധ്യാനിക്കുകയും ജപിക്കുകയും വേണം; പിന്നെ ക്രമമായി സ്ഥൂല (ആധാരസഹിത) ധ്യാനത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് മുന്നോട്ട് പോകണം.

Verse 27

तद्भूतं निश् चलीभूतं लभेत् सूक्ष्मे ऽपि संस्थितं नाभिकन्दे स्थितं नालं दशाङ्गुलसमायतं

ആ (അന്തരപ്രവാഹം) നിശ്ചലമായാൽ, സൂക്ഷ്മദേഹത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നുവെങ്കിലും അതിന്റെ ബോധം ലഭിക്കുന്നു. അത് നാഭികന്ദത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന നാളമാണ്; പത്ത് അങ്ങുലം വരെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 28

नालेनाष्टदलं पद्मं द्वादशाङ्गुलविस्तृतं सत्त्वोपाधिसमायुक्तः सदा ध्येयश् च केशव इति ख लब्धदीपशिखाकृतिमिति ख , ञ च सकर्णिके केसराले सूर्यसोमाग्निमण्डलं

നാളോടുകൂടിയ അഷ്ടദള പദ്മം—ദ്വാദശ അങ്ങുലം വ്യാപ്തിയുള്ളത്—ധ്യാനിക്കണം. സത്ത്വോപാധിയോടുകൂടിയ കേശവനെ സദാ ധ്യാനിക്കണം. കർണികയും കേസരങ്ങളും സഹിതം ആ പദ്മത്തിൽ സൂര്യ, സോമ, അഗ്നി മണ്ഡലങ്ങളെയും ധ്യാനിക്കണം.

Verse 29

अग्निमण्डलमध्यस्थः शङ्खचक्रगदाधरः पद्मी चतुर्भुजो विष्णुरथ वाष्टभुजो हरिः

അഗ്നിമണ്ഡലത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ വിഷ്ണു നിലകൊള്ളുന്നു—ശംഖം, ചക്രം, ഗദ എന്നിവ ധരിച്ച്, പദ്മധാരി ചതുര്ഭുജൻ; അല്ലെങ്കിൽ അഷ്ടഭുജ ഹരിയായി ധ്യാനിക്കാം।

Verse 30

शार्ङ्गाक्षवलयधरः पाशाङ्कुशधरः परः स्वर्णवर्णः श्वेतवर्णः सश्रोवत्सः सकौस्तुभः

അവൻ ശാർങ്ഗ ധനുസ്സും ഭുജവലയങ്ങളും ധരിക്കുന്നു; പാശവും അങ്കുശവും കൈവശം വഹിക്കുന്നു; അവൻ പരമൻ. അവന്റെ വർണം സ്വർണ്ണമയവും ദീപ്തമായ ശ്വേതവും; ശ്രീവത്സ ചിഹ്നയുക്തനും കൗസ്തുഭമണിയാൽ അലങ്കൃതനും ആകുന്നു।

Verse 31

वनमाली स्वर्णहारी स्फुरन्मकरकुण्डलः रत्नोज्ज्वलकिरीटश् च पीताम्बरधरो महान्

അവൻ വനമാല ധരിക്കുന്നു, സ്വർണ്ണഹാരത്തോടെ ശോഭിക്കുന്നു; മകരാകൃതിയിലുള്ള കുണ്ഡലങ്ങൾ തിളങ്ങുന്നു; രത്നപ്രഭ കിരീടം ധരിച്ച മഹാൻ പീതാംബരം അണിയുന്നു।

Verse 32

सर्वाभरणभूषाढ्यो वितस्तर्वा यथेच्छया अहं ब्रह्म ज्योतिरात्मा वाउदेवो बिमुक्त ॐ

എല്ലാ ആഭരണങ്ങളാലും ഭൂഷിതനായി, ഇഷ്ടാനുസാരം വിതസ്തി-മാത്ര (ഒരു വിസ്താരം) അളവുള്ള രൂപം സ്വീകരിച്ച് ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കണം—“ഞാൻ ബ്രഹ്മം; എന്റെ സ്വരൂപം ജ്യോതി; ഞാൻ വാസുദേവൻ—പൂർണ്ണ വിമുക്തൻ.” ഓം।

Verse 33

ध्यानाच्छ्रान्तो जपेन्मन्त्रं जपाच्छ्रान्तश् च चिन्तयेत् जपध्यानादियुक्तस्य विष्णुः शीघ्रं प्रसीदति

ധ്യാനത്തിൽ ക്ഷീണിച്ചാൽ മന്ത്രജപം ചെയ്യണം; ജപത്തിൽ ക്ഷീണിച്ചാൽ (അർത്ഥവും ദേവതയും) ചിന്തിക്കണം. ജപ-ധ്യാനാദി അഭ്യാസങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവനോട് വിഷ്ണു शीഘ്രം പ്രസന്നനാകുന്നു।

Verse 34

जपयज्ञस्य वै यज्ञाः कलां नार्हन्ति षोडशीं जपिनं नोपसर्पन्ति व्याधयश्चाधयो ग्रहाः भुक्तिर्मुर्क्तिर्मृत्युजयो जपेन प्राप्नुयात् फलं

ജപയജ്ഞത്തോട് താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ മറ്റു യജ്ഞങ്ങൾ അതിന്റെ പതിനാറിലൊന്നിനും തുല്യമല്ല. ജപം ചെയ്യുന്നവനെ രോഗങ്ങളും മാനസിക ക്ലേശങ്ങളും ദോഷഗ്രഹബാധകളും സമീപിക്കില്ല. ജപത്തിലൂടെ ഭോഗം, മോക്ഷം, മരണജയം എന്ന ഫലം ലഭിക്കുന്നു.