Adhyaya 372

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे यमनियमा नामैकसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विसप्त्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः आसनप्राणायामप्रत्याहाराः अग्निर् उवाच आसनं कमलाद्युक्तं तद्बद्ध्वा चिन्तयेत्परं शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः

ഇങ്ങനെ ആഗ്നേയ മഹാപുരാണത്തിലെ ‘യമ-നിയമ’ എന്ന മൂന്നു നൂറ്റി എഴുപത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി മൂന്നു നൂറ്റി എഴുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം—‘ആസനം, പ്രാണായാമം, പ്രത്യാഹാരം’—ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി പറഞ്ഞു: ‘പദ്മാസനം മുതലായ ആസനം സ്വീകരിച്ച് അതിനെ ദൃഢമായി സ്ഥിരപ്പെടുത്തി പരമത്തെ ധ്യാനിക്കണം. ശുചിയായ സ്ഥലത്ത് തനിക്കായി സ്ഥിരാസനം സ്ഥാപിക്കണം.’

Verse 2

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चेलाजिनकुशोत्तरं तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यातचित्तेन्द्रियक्रियः

ആസനം അതിയായി ഉയർന്നതോ അതിയായി താഴ്ന്നതോ ആകരുത്; അതിന്മേൽ വസ്ത്രം, മൃഗചർമ്മം, കുശപ്പുല്ല് എന്നിവ വിരിച്ചിരിക്കണം. അവിടെ മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി ചിത്തത്തിന്റെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും പ്രവർത്തനങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കണം।

Verse 3

उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये समकायशीरग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः

യോഗ്യമായ ആസനത്തിൽ ഇരുന്ന് ആത്മശുദ്ധിക്കായി യോഗം അഭ്യസിക്കണം; ശരീരം, തല, കഴുത്ത് എന്നിവ സമമായി നിലനിർത്തി, അചലവും സ്ഥിരവുമായിരിക്കണം।

Verse 4

सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वन्दिशश्चानवलोकयन् पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस् तथा प्रजननं पुनः

ദൃഷ്ടിയെ നാസികാഗ്രത്തിൽ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി, ചുറ്റുമുള്ള ദിക്കുകളിലേക്കു നോക്കാതിരിക്കണം. ഇരുകുതികാലുകളാൽ വൃഷണങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും, അതുപോലെ ജനനേന്ദ്രിയത്തെയും വീണ്ടും കാക്കുകയും വേണം।

Verse 5

उरुभ्यामुपरिस्थाप्य वाहू तिर्यक् प्रयत्नतः दक्षिणं करपृष्ठञ्च न्यसेद्धामतलोपरि

തുടകളുടെ മേൽ ഇരുകൈകളുടെയും മുൻഭാഗം വെച്ച്, പരിശ്രമത്തോടെ കൈകൾ കുറുകെ (ക്രോസ്) പിടിക്കണം; പിന്നെ വലങ്കൈയുടെ പുറംഭാഗം ഇടങ്കൈയുടെ കൈത്തളത്തിൽ വെക്കണം।

Verse 6

उन्नम्य शनकैर् वक्रं मुखं विष्टभ्य चाग्रतः प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनं

പടിപടിയായി മൃദുവായി ദേഹം (ധടം) ഉയർത്തി, മുഖം നിയന്ത്രിതമായി മുന്നോട്ട് സ്ഥിരപ്പെടുത്തുക; സ്വന്തം ദേഹത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന പ്രാണവായുവിനെ നീട്ടി നിയന്ത്രിക്കുന്നത്—ഈ നിശ്ചിത നിരോധം ‘പ്രാണായാമം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 7

नासिकापुटमङ्गुल्या पीड्यैव च परेण च आदरं रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः

വിരലാൽ ഒരു നാസാരന്ധ്രം അമർത്തി, മറ്റേതിലൂടെ ശ്രദ്ധയോടെ ശ്വാസവായു പുറത്തുവിടണം; ഇത് ‘രേചനം’ (വിസർജനം) ആകയാൽ ‘രേചകം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 8

वाह्येन वायुना देहं दृतिवत् पूरयेद्यथा तथा पुर्णश् च सन्तिष्ठेत् पूरणात् पूरकः स्मृतः

ബെല്ലോസ് പോലെ ബാഹ്യവായുവാൽ ദേഹം നിറയ്ക്കണം; നിറഞ്ഞ ശേഷം സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളണം; ഇത് ‘പൂരണം’ (നിറയ്ക്കൽ) ആകയാൽ ‘പൂരകം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 9

न भुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्तर्वाहिःस्थितम् सम्पूर्णकुम्भवत्तिष्ठेदचलः स तु कुम्भकः

ശ്വാസം പുറത്തുവിടാതെയും അകത്തെടുക്കാതെയും, വായു അകത്തുതന്നെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, പൂർണ്ണകുംഭംപോലെ അചലമായി നിലനിൽക്കുന്നത്—അതെയാണ് ‘കുംഭകം’ എന്നു പറയുന്നത്।

Verse 10

कन्यकः सकृदुद्घातः स वै द्वादशमात्रिकः मध्यमश् च द्विरुद्घातश् चतुर्विंशतिमात्रिकः

‘കന്യക’ ഛന്ദസ്സിന് ഒരുദ്ഘാതം മാത്രമുണ്ട്; അത് ദ്വാദശ മാത്രകളുള്ളതാണ്. ‘മധ്യമ’ ഛന്ദസ്സിന് ദ്വി-ഉദ്ഘാതമുണ്ട്; അത് ചതുര്വിംശതി മാത്രകളുള്ളതാണ്.

Verse 11

उत्तमश् च त्रिरुद्घातः षट्त्रिंशत्तालमात्रिकः स्वेदकम्पाभिधातानाम् जननश्चोत्तमोत्तमः

‘ഉത്തമ’ത്തിന് ത്രി-ഉദ്ഘാതമുണ്ട്; അതിന്റെ അളവ് ഷട്ത്രിംശത് താള-മാത്രകളാണ്. ‘സ്വേദ’ ‘കമ്പ’ എന്ന ഭേദങ്ങളുടെ ജനകനായതിനാൽ അത് ‘ഉത്തമോത്തമ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 12

अजितान्नारुहेद्भूमिं हिक्काश्वासादयस् तथा जिते प्राणे खल्पदोजविन्मूत्रादि प्रजायते

പ്രാണത്തെ ജയിക്കാത്തവൻ ഉയർന്ന ഭൂമിയിലേക്കു കയറരുത്; അല്ലെങ്കിൽ ഹിക്ക, ശ്വാസകഷ്ടം മുതലായവ ഉണ്ടാകും. എന്നാൽ പ്രാണവിജയം ലഭിച്ചാൽ കഫാദി ദോഷങ്ങളും മല-മൂത്രാദി വികാരങ്ങളും യഥോചിതമായി നിയന്ത്രിതമായി ശമിക്കും.

Verse 13

आरोग्यं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् बलवर्णप्रसादश् च सर्वदोषक्षयः फलं

ഫലം—ആരോഗ്യം, ശീഘ്രഗമനം, ഉത്സാഹം, സ്വരസൗഷ്ഠവം, ബലവും വർണ്ണവും പ്രസന്നമാകുക; കൂടാതെ സർവദോഷക്ഷയം.

Verse 14

जपध्यानं विनागर्भः स गर्भस्तत्समन्वितः इन्द्रियाणां जयार्थाय स गर्भं धारयेत्परं

ജപവും ധ്യാനവും ഇല്ലാതെ (യഥാർത്ഥ) ‘ഗർഭ’മില്ല; എന്നാൽ അവയോടുകൂടി ആ ‘ഗർഭ’ം പൂർണ്ണമാകുന്നു. ഇന്ദ്രിയജയത്തിനായി ആ പരമ ‘ഗർഭ’ം ധരിക്കണം.

Verse 15

ज्ञानवैराग्ययुक्ताभ्यां प्राणायामवशेन च इन्द्रियांश् च विनिर्जित्य सर्वमेव जितं भवेत्

ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും യുക്തനായി, പ്രാണായാമത്തിന്റെ വശത്താൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചാൽ, അവൻ സത്യമായി എല്ലാം ജയിച്ചവനാകുന്നു.

Verse 16

इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत् स्वर्गनरकावुभौ निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च

അത് എല്ലാം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളേയാണ്; സ്വർഗ്ഗവും നരകവും—ഇരണ്ടും—ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിതമെങ്കിൽ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കും, വിട്ടുവിട്ടാൽ നരകത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു.

Verse 17

शरीरं रथमित्याहुरिन्द्रियाण्यस्य वाजिनः मनश् च सारथिः प्रोक्तः प्राणायामः कशःस्मृतः

ശരീരം രഥമെന്നു പറയുന്നു; അതിലെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കുതിരകളാണ്. മനസ്സ് സാരഥിയെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു; പ്രാണായാമം ചാട്ടയായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 18

ज्ञानवैराग्यरश्मिभ्यां सायया विधृतं मनः शनैर् निश्चलताम् एति प्राणायामैकसंहितम्

ജ്ഞാന-വൈരാഗ്യത്തിന്റെ കിരണങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ കയറാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ട മനസ്, പ്രാണായാമത്തിന്റെ ഏകസംഹിത ശീലനത്തിലൂടെ ക്രമേണ നിശ്ചലത പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 19

जलविन्दुं कुशाग्रेण मासे मासे पिवेत्तु यः संवत्सरशतं साग्रं प्राणयामश् च तत्समः

കുശയുടെ അഗ്രത്തിൽ എടുത്ത ഒരു ജലബിന്ദു മാസംതോറും പാനം ചെയ്യുന്നവന്‍, ആ ആചരണഫലം നൂറുവർഷത്തിലധികം ചെയ്ത പ്രാണായാമഫലത്തോട് സമമാണ്.

Verse 20

इन्द्रियाणि प्रसक्तानि प्रविश्य विषयोदधौ कन्यस इति ञ प्राणायामो ऽङ्कुश इति झ आहृत्य यो निगृह्णाति प्रत्याहारः स उच्यते

ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയാസക്തമായി വിഷയ-സമുദ്രത്തിൽ പ്രവേശിച്ചാൽ, പ്രാണായാമം എന്ന അങ്കുശംപോലെ അവയെ പിൻവലിച്ച് നിയന്ത്രിക്കുന്നതു ‘പ്രത്യാഹാരം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 21

उद्धरेदात्मनात्मानं मज्जमानं यथाम्भसि भोगनद्यतिवेगेन ज्ञानवृक्षं समाश्रयेत्

ഭോഗനദിയുടെ അതിവേഗ പ്രവാഹത്തിൽ ഒഴുകി വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങുന്നവനെപ്പോലെ ആയാൽ, മനുഷ്യൻ സ്വയംകൊണ്ടുതന്നെ സ്വാത്മാവിനെ ഉയർത്തണം; ജ്ഞാനവൃക്ഷത്തെ ആശ്രയിക്കണം।