Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Veda-vidhana & Vamsha, Shloka 61

अध्याय २७८: सिद्धौषधानि

Siddha Medicines / Perfected Remedies

कन्ठ्यं वृद्धिप्रदञ्चैवेति ख प्रत्युपचारैश्चेति ख कलसंयुतेति क निर्गुण्डी शारिवा सेलुर्लूताविषहरो गदः शिरोविरेचनं शस्तं गुडनागरकं द्विज

kanṭhyaṃ vṛddhipradañcaiveti kha pratyupacāraiśceti kha kalasaṃyuteti ka nirguṇḍī śārivā selurlūtāviṣaharo gadaḥ śirovirecanaṃ śastaṃ guḍanāgarakaṃ dvija

‘ഇത് കണ്ഠത്തിന് ഹിതകരവും പുഷ്ടിവർധകവുമാണ്’—എന്ന് പറയുന്നു. ‘യോഗ്യമായ പ്രത്യുപചാരങ്ങളോടെ (പശ്ചാത് ചികിത്സകളോടെ) പ്രയോഗിക്കണം’—എന്ന് പറയുന്നു. ‘കലശത്തോടുകൂടെ (വിധിപൂർവം) സംയുക്തം’—എന്ന് പറയുന്നു. നിർഗുണ്ടി, ശാരിവ, സെലു എന്നിവ ചേർന്ന ഔഷധം ചിലന്തിവിഷം നശിപ്പിക്കുന്നു. ശിരോവിരേചനത്തിന് ഗുഡ-നാഗരകം (വെല്ലം-ചുക്ക്) പ്രശസ്തം, ഹേ ദ്വിജ।

कण्ठ्यम्beneficial for the throat
कण्ठ्यम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकण्ठ्य (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative/Accusative (1st/2nd), Singular (एकवचन); विशेषणम्
वृद्धि-प्रदम्growth-promoting
वृद्धि-प्रदम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवृद्धि (प्रातिपदिक) + प्रद (प्रातिपदिक) (समास)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative/Accusative (1st/2nd), Singular (एकवचन); विशेषणम्
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चय-अव्यय)
एवindeed
एव:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
FormEmphatic particle (निपात/अव्यय)
इतिthus
इति:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
FormQuotative particle (उद्धरणार्थक-अव्यय)
(textual marker ‘kha’)
:
Anukta (अनुक्त/पाठचिह्न)
TypeNoun
Rootख (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); पाठ-चिह्न/अनिर्णीत-पद (manuscript marker)
प्रति-उपचारैःwith counter-treatments
प्रति-उपचारैः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootप्रति (उपसर्ग/अव्यय) + उपचार (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Instrumental (3rd/तृतीया), Plural (बहुवचन)
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चय-अव्यय)
इतिthus
इति:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
FormQuotative particle (उद्धरणार्थक-अव्यय)
(textual marker ‘kha’)
:
Anukta (अनुक्त/पाठचिह्न)
TypeNoun
Rootख (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; पाठ-चिह्न/अनिर्णीत-पद
कलश-संयुताcombined with a pot (kalasha)
कलश-संयुता:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकलश (प्रातिपदिक) + संयुत (कृदन्त; √युज् धातु, क्त)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle) used adjectivally
इतिthus
इति:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
FormQuotative particle (उद्धरणार्थक-अव्यय)
(textual marker ‘ka’)
:
Anukta (अनुक्त/पाठचिह्न)
TypeNoun
Rootक (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular; पाठ-चिह्न/अनिर्णीत-पद (manuscript marker)
निर्गुण्डीnirguṇḍī (Vitex negundo)
निर्गुण्डी:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनिर्गुण्डी (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन)
शारिवाśārivā (Indian sarsaparilla)
शारिवा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशारिवा (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative, Singular
सेलुःselu (a medicinal plant)
सेलुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसेलु (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
लूता-विष-हरःremoving spider-poison
लूता-विष-हरः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootलूता (प्रातिपदिक) + विष (प्रातिपदिक) + हर (प्रातिपदिक) (समास)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); विशेषणम्
गदःremedy/medicine
गदः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगद (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
शिरः-विरेचनम्head-purgation (nasal cleansing)
शिरः-विरेचनम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशिरस् (प्रातिपदिक) + विरेचन (प्रातिपदिक) (समास)
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
शस्तम्recommended
शस्तम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशस्त (कृदन्त; √शंस् धातु, क्त)
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular; क्त-प्रत्ययान्त; ‘recommended/approved’
गुड-नागरकम्jaggery and dry ginger (mixture)
गुड-नागरकम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootगुड (प्रातिपदिक) + नागरक (प्रातिपदिक) (समास)
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular; द्वन्द्वसमासः (समाहार-द्वन्द्वः)
द्विजO twice-born (brahmin)
द्विज:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Vocative (8th/सम्बोधन), Singular

Lord Agni (traditionally instructing the sage Vasiṣṭha in the Agni Purana’s encyclopedic discourse)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Ayurveda","secondary_vidya":"Samanya","practical_application":"Use specific formulations for spider-toxin management and employ śirovirecana with appropriate post-therapies; prepare guda-śuṇṭhī for head-cleansing support.","sutra_style":false}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Procedure","entry_title":"Lūtā-Viṣahara Yoga & Śirovirecana (Nirguṇḍī–Śārivā–Selu; Guda–Nāgara)","lookup_keywords":["lūtā-viṣa","nirguṇḍī","śārivā","śirovirecana","guda-nāgara"],"quick_summary":"A tri-herb remedy is stated to neutralize spider-poison, and jaggery with dry ginger is recommended for head-purification therapy, with emphasis on proper attendant/post measures."}

Dosha: Kapha

Concept: Therapy is not only the main drug but also proper upacāra (attendant measures) and correct procedural context (śirovirecana).

Application: In pañcakarma-like procedures, emphasize pre/post regimen (pathya-apathya, warming/cooling, rest) alongside the formulation.

Khanda Section: Ayurveda (Agni Purana medicinal remedies: toxicology and head-purification therapies)

Primary Rasa: shanta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A physician prepares a tri-herb remedy for spider poison and separately mixes jaggery with dry ginger for a head-cleansing regimen, with a vessel (kalaśa) and post-therapy items arranged.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, warm ochres, vaidya with palm-leaf manuscript, grinding nirguṇḍī and śārivā, a small spider motif near the patient, a kalaśa placed prominently, calm therapeutic ambiance","tanjore_prompt":"Tanjore style with gold highlights, central medicinal kalaśa, physician presenting guda-nāgara mixture, ornate borders with stylized herbs and a subtle spider emblem, devotional-clinical fusion","mysore_prompt":"Mysore painting, instructional layout: three herbs labeled nirguṇḍī/śārivā/selu on a tray, second tray with jaggery and dry ginger, arrows indicating ‘lūtā-viṣahara’ and ‘śirovirecana’, clean composition","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, apothecary interior, physician measuring powders, patient seated with head cloth for purification, detailed kalaśa and spice jars, tiny spider in margin"}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":"Kafi","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: वृद्धिप्रदञ्च = वृद्धि-प्रदम् + च (अनुस्वार/व्यञ्जन-सन्धि). प्रत्युपचारैश्च = प्रति-उपचारैः + च (विसर्ग-सन्धि). कलसंयुतेति = कलश-संयुता + इति (स्वर-सन्धि). लूताविषहरः = लूता-विष-हरः. शिरोविरेचनम् = शिरः-विरेचनम् (विसर्ग-लोप). गुडनागरकम् = गुड-नागरकम्.

Related Themes: Agni Purana 278 (toxicology and therapies); Agni Purana 278.62-63 (snehapāna, vasti, svedana, stambhana; virecana/vamana drugs)

A
Agni
A
Ayurveda
N
Nirguṇḍī (Vitex negundo)
Ś
Śārivā (Hemidesmus indicus)
L
Lūtā-viṣa (spider-poison)
Ś
Śirovirecana
G
Guḍa (jaggery)
N
Nāgaraka/Śuṇṭhī (dry ginger)

FAQs

Ayurvedic technical guidance: (1) an herbal antidote for spider-poison using nirguṇḍī, śārivā, and selu; and (2) a śirovirecana (head-purgation/cranial cleansing) recommendation using a guḍa–nāgaraka (jaggery–dry ginger) preparation, along with proper post-therapy measures.

It demonstrates the Agni Purana’s inclusion of practical medical science—materia medica (herbs), toxicology (poison-remedies), and procedural therapy (śirovirecana with pratyupacāra/post-care)—alongside its religious and philosophical contents.

By preserving life through antidotes and employing purificatory therapies (virecana as a cleansing discipline), the instruction aligns bodily purification with dharmic conduct—supporting health as a foundation for ritual duty, study, and spiritual practice.