Adhyaya 342

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अभिनयादिनिरूपणं नामैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दालङ्काराः अग्निरुचाच स्यादावृत्तिरनुप्रासो वर्णानां पदवाक्ययोः एकवर्णानेकवर्णावृत्तेर्वर्णगुणो द्विधा

ഇങ്ങനെ ശ്രീമദ് അഗ്നേയ മഹാപുരാണത്തിലെ അലങ്കാരപ്രകരണത്തിൽ ‘അഭിനയാദി-നിരൂപണം’ എന്ന 341-ാം അധ്യായം സമാപ്തമായി. ഇനി 342-ാം അധ്യായം ‘ശബ്ദാലങ്കാരങ്ങൾ’ ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി അരുളിച്ചെയ്തു—പദങ്ങളിലും വാക്യങ്ങളിലും വർണങ്ങളുടെ ആവർത്തനമാണ് അനുപ്രാസം; ഏകവർണാവർത്തിയും അനേകവർണാവർത്തിയും എന്ന ഭേദത്തിൽ വർണഗുണം രണ്ടുവിധം.

Verse 2

एकवर्णगतावृत्तेर्जायन्ते पञ्च वृत्तयः मधुरा ललिता प्रौटा भद्रा परुषया सह

ഏകവർണ-പ്രധാനമായ ആവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് അഞ്ചു വൃത്തികൾ (ശൈലികൾ) ഉദ്ഭവിക്കുന്നു—മധുരാ, ലലിതാ, പ്രൗഢാ, ഭദ്രാ, പരുഷാ।

Verse 3

मधुरायाश् च वर्गन्तादधो वर्ग्या रणौ स्वनौ ह्रस्वस्वरेणान्तरितौ संयुक्तत्वं नकारयोः

മധുരാ-ശൈലിയിൽ വർഗാന്തത്തിന് താഴെയുള്ള വർഗത്തിലെ രണ്ട് ഘോഷധ്വനികൾ ‘ര’യും ‘ണ’യും ആകുന്നു; കൂടാതെ ഹ്രസ്വസ്വരത്താൽ വേർപെട്ട രണ്ട് ‘ന’കാരങ്ങൾ സംയുക്തവ്യഞ്ജനമായി (ക്ലസ്റ്ററായി) ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 4

न कार्या वर्ग्यवर्णानामावृत्तिः पञ्चमाधिका महाप्राणोष्मसंयोगप्रविमुक्तलघूत्तरौ

വർഗീയ വ്യഞ്ജനങ്ങളിൽ പഞ്ചമം (നാസിക്യം) കടന്ന് ആവർത്തനം ചെയ്യരുത്; കൂടാതെ മഹാപ്രാണസംയോഗമില്ലാത്തതും ഊഷ്മ (ശ/ഷ/സ/ഹ) സംയോഗമില്ലാത്തതുമായ തുടർന്നുള്ള അക്ഷരങ്ങൾ ലഘുവായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 5

ललिता बलभूयिष्ठा प्रौटा या पणवर्गजा ऊर्ध्वं रेफेण युज्यन्ते नटवर्गोनपञ्चमाः

ലലിതാ, ബലഭൂയിഷ്ഠാ, പ്രൗഢാ—പവർഗജന്യമായ ഈ വർണങ്ങൾ, മുകളിലെ റേഫ (ർ) സഹിതം യുക്തമായാൽ, ടവർഗത്തിലെ പഞ്ചമം ഒഴികെയുള്ള വർണങ്ങളോടു ചേർക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 6

भद्रायां परिशिष्टाः स्युः परुषा साभिधीयते भवन्ति यस्यामूष्माणः संयुक्तास्तत्तदक्षरैः

‘ഭദ്രാ’ എന്ന വിഭാഗത്തിൽ ശേഷിക്കുന്ന അക്ഷരങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്നു; അതേ സമുച്ചയമാണ് ‘പരുഷാ’ (കഠിനവർഗം) എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്. അതിൽ ഊഷ്മ അക്ഷരങ്ങൾ (ശ, ഷ, സ, ഹ) തത്തത് അക്ഷരങ്ങളോടു ചേർന്ന് വരുന്നു।

Verse 7

अकारवर्जमावृत्तिः स्वराणामतिभूयसी अनुस्वारविसर्गौ च पारुष्याय निरन्तरौ

‘അ’ ഒഴികെ സ്വരങ്ങളുടെ അത്യധിക ആവർത്തനം, കൂടാതെ അനുസ്വാരവും വിസർഗവും നിരന്തരമായി പ്രയോഗിക്കുന്നത്—ഇവ ഉച്ചാരണത്തിൽ പരുഷത (കഠിനത) ഉണ്ടാക്കുന്നു।

Verse 8

शषसा रेफसंयुक्ताश्चाकारश्चापि भूयसा रशौ घनाविति ञ महाप्राणोष्मसंयोगादवियुक्तलघूत्तराविति ट ललिता वनभूयिष्ठेति ख ललिता वत्सभूयिष्ठेति ट अन्तस्थाभिन्नमाभ्याञ्च हः पारुष्याय संयुतः

ശ/ഷ/സ റേഫ (ർ) സഹിതം ചേർന്നാൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ദീർഘ ‘ആ’ മുൻപുണ്ടെങ്കിൽ, ‘രശൗ’ ക്രമത്തിൽ ധ്വനി ‘ഘന’ (സഘന/സംഹത)മായി ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു. മഹാപ്രാണധ്വനി ഊഷ്മ അക്ഷരവുമായി സംയോജിക്കുമ്പോൾ പിന്നിലുള്ള ധ്വനി ‘അവിയുക്ത’ (വേർപെടാത്തത്) എന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു; അവിടെ ലഘു-ഗുരു ക്രമം നിലനിൽക്കും. “ലലിതാ വനഭൂയിഷ്ഠ-” എന്നിടത്ത് ‘ഖ’ കൊണ്ടും, “ലലിതാ വത്സഭൂയിഷ്ഠ-” എന്നിടത്ത് ‘ട’ കൊണ്ടും ഉദാഹരണം കാണിക്കുന്നു. കൂടാതെ അന്തസ്ഥങ്ങളും വർഗീയ അക്ഷരങ്ങളും ചേർന്ന ‘ഹ’ ഉച്ചാരണത്തിൽ പരുഷത സൃഷ്ടിക്കുന്നു।

Verse 9

अन्यथापि गुरुर्वर्णः संयुक्तेपरिपन्थिनि पारुष्यायादिमांस्तत्र पूजिता न तु पञ्चमो

മറ്റെങ്ങനെ (ലഘുവായി കരുതാനാകുമെങ്കിലും) സംയുക്ത വ്യഞ്ജനം തടസ്സമാകുന്നിടത്ത് ആ അക്ഷരം ഗുരുവായി കണക്കാക്കണം; ‘പരുഷ്യായ’ മുതലായ ശ്രേണിയിൽ ഈ നിയമം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ അഞ്ചാമത്തെ വികൽപ്പം അംഗീകര്യമല്ല।

Verse 10

क्षेपे शब्दानुकारे च परुषापि प्रयुज्यते कर्णाटी कौन्तली कौन्ती कौङ्कणी वामनासिका

‘പരുഷാ’ എന്ന പദം ‘ക്ഷേപ’ (പരിഹാസം/തിരസ്കാരം) എന്നും ‘ശബ്ദാനുകാരം’ (ധ്വനി അനുകരണം) എന്നും അർത്ഥങ്ങളിലും പ്രയോഗിക്കുന്നു; കൂടാതെ കർണാടീ, കൗന്തലീ, കൗന്തീ, കൗങ്കണീ, വാമനാസികാ എന്നിവ പോലുള്ള (ദേശീയ/ധ്വനിവ്യത്യാസ) രൂപങ്ങളുടെ നാമസൂചനയായും ഇത് ഉപയോഗിക്കുന്നു।

Verse 11

द्रावणी माधवी पञ्चवर्णान्तस्थोष्मभिः क्रमात् अनेकवर्णावृत्तिर्या भिन्नार्थप्रतिपादिका

ദ്രാവണീയും മാധവീയും എന്ന ഛന്ദോഭേദങ്ങൾ ക്രമമായി അഞ്ചു വർണ്ണവർഗ്ഗങ്ങൾ—വർഗങ്ങൾ (സ്പർശ), അന്തസ്ഥങ്ങൾ, ഊഷ്മങ്ങൾ—ഇവകൊണ്ട് നിർമ്മിതമാണെന്ന് പറയുന്നു. അനേകവർണ്ണാവർത്തനം വ്യത്യസ്താർത്ഥങ്ങൾ പ്രതിപാദിക്കുന്ന വൃത്തം ഇങ്ങനെ നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 12

यमकं साव्यपेतञ्च व्यपेतञ्चेति तद्द्विधा आनन्तर्यादव्यपेतं व्यपेतं व्यवधानतः

യമക അലങ്കാരം രണ്ടുവിധം—(1) അവ്യപേതം, (2) വ്യപേതം. ആവർത്തിത ധ്വനി/പദം ഉടൻ ചേർന്ന് വരുന്നത് അവ്യപേതം; ഇടയിൽ വ്യവധാനം ഉണ്ടെങ്കിൽ വ്യപേതം എന്നു പറയുന്നു.

Verse 13

द्वैविध्येनानयोः स्थानपादभेदाच्चतुर्विधम् आदिपादादिमध्यान्तेष्वेकद्वित्रिनियोगतः

ഇവയുടെ ദ്വൈവಿಧ്യവും സ്ഥാനം-പാദഭേദവും മൂലം ഇത് ചതുര്വിധമാകുന്നു. ആദിപാദത്തിലും ആരംഭം–മധ്യം–അന്ത്യം സ്ഥാനങ്ങളിലും ഒന്ന്, രണ്ട്, മൂന്ന് ഘടകങ്ങളുടെ നിയോഗത്തോടെ പ്രയോഗം നടക്കുന്നു.

Verse 14

सप्तधा सप्तपूर्वेण चेत् पादेनोत्तरोत्तरः एकद्वित्रिपदारम्भस्तुल्यः षोढा तदापरं

പാദം പാദമായി മുന്നേറി ഓരോ തുടർരൂപവും മുൻപുള്ളതിന്റെ സപ്തധാ മാനത്തെ ആശ്രയിച്ച് എണ്ണുകയാണെങ്കിൽ, ഏക-, ദ്വി-, ത്രി-പാദാരംഭമുള്ള വിന്യാസം ഒരേ തരമായിരിക്കും; അതിന് ശേഷം അത് ഷോഡശധാ (പതിനാറായി) കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 15

तृतीयं त्रिविधं पादस्यादिमध्यान्तगोचरम् पादान्तयमकञ्चैव काञ्चीयमकमेव च

യമകത്തിന്റെ മൂന്നാം ഭേദം ത്രിവിധം—പാദത്തിന്റെ ആരംഭം, മധ്യം, അന്ത്യം സ്ഥാനങ്ങളിൽ സംഭവിക്കുന്നത്. ഇതിൽ ‘പാദാന്ത-യമകം’ എന്നും ‘കാഞ്ചീ-യമകം’ (കട്ടിബന്ധ-രൂപം) എന്നും ഉൾപ്പെടുന്നു.

Verse 16

संसर्गयमकञ्चैव विक्रान्तयमकन्तथा पादादियमकञ्चैव तथाम्रेडितमेव च

‘സംസർഗ-യമകം’ കൂടാതെ ‘വിക്രാന്ത-യമകം’; ‘പാദാദി-യമകം’യും ‘ആമ്രേഡിതം’ (പുനരുക്ത രൂപം)യും—ഇവയും യമകത്തിന്റെ അധിക വകഭേദങ്ങളായി ഗ്രഹിക്കണം.

Verse 17

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च दशधा यमकं श्रेष्ठं तद्भेदा बहवो ऽपरे

‘ചതുര്‍വ്യവസിതം’യും ‘മാലാ-യമകം’യും കൂടി; യമകം ശ്രേഷ്ഠമായി ദശവിധമെന്നു ഗ്രഹിക്കണം, ഇതിന് പുറമേ അനേകം ഉപഭേദങ്ങളും ഉണ്ട്.

Verse 18

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य पदस्यावर्तना द्विधा बालवासिकेति ख , ट च वनवासिकेति ञ पूर्वपूर्वेणेति ज , ञ , ट च सम्बन्धयमकश् चैवेति ख भिन्नप्रयोजनपदस्यावृत्तिं मनुजा विदुः

പദത്തിന്റെ ആവർത്തനം (പുനരാവർത്തനം)—അത് സ്വതന്ത്രമായാലും അന്യതന്ത്ര (ആശ്രിത)മായാലും—രണ്ടുവിധം: (1) ബാലവാസികാ, (2) വനവാസികാ. ഇതിനെ ‘പൂർവപൂർവേണ’ (മുൻസ്ഥാനങ്ങളിൽ ആവർത്തനം) എന്നും ‘സംബന്ധ-യമകം’ എന്നും വിളിക്കുന്നു. പണ്ഡിതർ ഇതിനെ വ്യത്യസ്ത പ്രയോജനത്തോടെ അതേ പദം വീണ്ടും വരുന്നതായി അറിയുന്നു.

Verse 19

द्वयोरावृत्तपदयोः समस्ता स्यात्समासतः असमासात्तयोर्व्यस्ता पादे त्वेकत्र विग्रहात्

രണ്ട് പാദങ്ങളിൽ പദങ്ങൾ ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ സമാസനിയമപ്രകാരം അവ ‘സമസ്താ’ (സംയുക്തം) ആകുന്നു. സമാസമില്ലെങ്കിൽ അവ ‘വ്യസ്താ’ (വിഭക്തം) ആകുന്നു; ഒരേ പാദത്തിൽ വ്യക്തമായ വിഗ്രഹം ചെയ്യുന്നിടത്ത് വിഭജനം നിശ്ചയിക്കണം.

Verse 20

वाक्यस्यावृत्तिरप्येवं यथासम्भवमिष्यते अलङ्काराद्यनुप्रासो लघुमध्येवमर्हणात् *

ഇങ്ങനെ വാക്യത്തിന്റെ ആവർത്തനവും സാധ്യമായത്ര അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അനുപ്രാസം മുതലായ അലങ്കാരങ്ങൾ ലഘുവായോ മിതമായോ മാത്രം പ്രയോഗിക്കണം; അതിക്രമം അനുപയോഗം.

Verse 21

यया कयाचिद्वृत्या यत् समानमनुभूयते तद्रूपादिपदासत्तिः सानुप्रसा रसावहा

ഏതെങ്കിലും വാക്പ്രയോഗരീതിയാൽ സാമ്യബോധം അനുഭവപ്പെടുകയും, രൂപാദി സാമ്യമുള്ള പദങ്ങളുടെ യഥോചിത വിന്യാസം സംഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നിടത്ത് അതിനെ ‘അനുപ്രാസം’ എന്നു പറയുന്നു; അത് രസാവഹമാണ്.

Verse 22

गोष्ठ्यां कुतूहलाध्यायी वाग्बन्धश्चित्रमुच्यते प्रश्नः प्रहेलिका गुप्तं च्युतदत्ते तथोभयम्

സഭയിൽ കൗതുകം ഉണർത്തുന്ന വാഗ്ബന്ധം ‘ചിത്രം’ എന്നു പറയുന്നു. ‘പ്രശ്നം’ ചോദ്യം; ‘പ്രഹേലിക’ പഹേലി/ചോദ്യം-കുഴപ്പം. ‘ഗുപ്തം’ ഉദ്ദേശ്യാർത്ഥം മറച്ചിരിക്കുന്നത്; ‘ച്യുത-ദത്തം’ ഒന്നിനെ മാറ്റി പിന്നെ പൂരിപ്പിക്കുന്നത്; ‘തഥോഭയം’ രണ്ടും ചേർന്നത്.

Verse 23

समस्या सप्त तद्भेदा नानार्थस्यानुयोगतः यत्र प्रदीयते तुल्यवर्णविन्यासमुत्तरं

കാവ്യത്തിലെ ‘സമസ്യ’ ഏഴ് തരമാണ്; നാനാർത്ഥപദത്തിന്റെ അനുയോഗം/പ്രേരണ അനുസരിച്ച് ഭേദം. നൽകിയ പദങ്ങളോടു തുല്യമായ വർണ്ണവിന്യാസമുള്ള ഉത്തരമാണ് നൽകപ്പെടുന്നത് എന്നിടത്ത് അതാണ് സമസ്യ.

Verse 24

स प्रश्नः स्यादेकपृष्टद्विपृष्टोत्तरभेदतः द्विधैकपृष्टो द्विविधः समस्तो व्यस्त एव च

‘പ്രശ്നം’ ഏകപൃഷ്ട-ദ്വിപൃഷ്ട ഭേദത്താലും, ഉത്തരത്തിന്റെ രൂപഭേദത്താലും വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു. ഏകപൃഷ്ടം രണ്ട് വിധം; ദ്വിപൃഷ്ടവും രണ്ട് വിധം—സമസ്തം (ഒരുമിച്ച്) വ്യസ്തം (വേർവേറായി).

Verse 25

द्वयोरप्यर्थयोर्गुह्यमानशब्दा प्रहेलिका सा द्विधार्थो च शाब्दी च तत्रार्थी चार्थबोधतः

‘പ്രഹേലിക’ എന്നത് ഇരുവിധ അർത്ഥങ്ങളോടും ബന്ധപ്പെട്ട് പദപ്രയോഗം ഗൂഢമായി സൂക്ഷിക്കുന്ന ഉക്തിയാണ്; അത് ‘ദ്വിധാർത്ഥ’ എന്നും ‘ശാബ്ദീ’ എന്നും വർഗ്ഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. അതിലെ അർത്ഥബോധം അഭിപ്രേതാർത്ഥത്തിലൂടെ നേടണം.

Verse 26

शब्दावबोधतः शाब्दी प्राहुः षोढा प्रहेलिकां यस्मिन् गुप्ते ऽपि वाक्याङ्गे भाव्यर्थो ऽपारमार्थिकः

ശബ്ദബോധത്തെ ആധാരമാക്കി പ്രഹേളികയെ ‘ശാബ്ദീ’ എന്നു പറയുന്നു; അത് പതിനാറു തരമെന്നു കണക്കാക്കുന്നു. വാക്യത്തിലെ ഒരു ഘടകം മറഞ്ഞിരുന്നാലും അഭിപ്രേതാർത്ഥം അനുമാനിക്കാം; എന്നാൽ അത് മുഖ്യ (പരമാർത്ഥിക/അക്ഷരാർത്ഥ) അർത്ഥമല്ല.

Verse 27

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तद्गुप्तं गूढमप्यदः यत्रार्थान्तरनिर्भासो वाक्याङ्गच्यवनादिभिः

വാക്യത്തിലെ ഒരു ഘടകത്തിൽ നിന്നു ആകാംക്ഷ ഉണ്ടാകുമ്പോഴും അഭിപ്രേതാർത്ഥം മറഞ്ഞുതന്നെ നിൽക്കുന്നതിനെ ‘ഗൂഢം’ എന്നു പറയുന്നു. വാക്യാംഗങ്ങളുടെ സ്ഥാനച്യുതി/ലോപം മുതലായ ഘടനാമാറ്റങ്ങളാൽ മറ്റൊരു അർത്ഥത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷത (അർഥാന്തര-നിർഭാസ) ഉണ്ടാകുന്നു.

Verse 28

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तच्चुतं स्याच्चतुर्विधम् लघुमप्येवमर्हणादिति ट लघुमध्येव वर्हणादिति ज लघुमध्येवमर्हणात्, लघुमप्येवमर्हणात्, लघुमध्येव वर्हणात् एतत् पाठत्रयं न सम्यक् प्रतिभाति स्वरव्यञ्जनविन्दूनां विसर्गस्य च विच्युतेः

വാക്യാംഗനിയമങ്ങൾ പ്രകാരം ഒരു അക്ഷരത്തിന് ലഘു മുതലായ മാത്ര പ്രതീക്ഷിക്കപ്പെടുമ്പോഴും അത് അതിൽ നിന്ന് വ്യതിചലിച്ച് കാണപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ അതിനെ ‘ച്യുതം’ എന്നു പറയുന്നു; അത് നാലുവിധം. ‘ലഘുമപ്യേവമർഹണാത്’ (ṭa), ‘ലഘുമധ്യേവ വർഹണാത്’ (ja) മുതലായ മൂന്ന് പാഠങ്ങൾ തൃപ്തികരമല്ല; കാരണം സ്വരം, വ്യഞ്ജനം, ബിന്ദു/അനുസ്വാരചിഹ്നം, വിസർഗം എന്നിവയിൽ വികൃതിയുണ്ട്.

Verse 29

दत्तेपि यत्र वाक्याङ्गे द्वितीयोर्थः प्रतीयते दत्तन्तदाहुस्तद्भेदाः स्वराद्यैः पूर्ववन्मताः

വാക്യാംഗത്തിൽ പദരൂപം ‘ദത്തം’ (നൽകപ്പെട്ട/സ്ഥാപിത) ആയിട്ടും അവിടെ രണ്ടാമത്തെ അർത്ഥം ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ അതിനെ ‘ദത്തം’ എന്നു പറയുന്നു. അതിന്റെ ഭേദങ്ങൾ—സ്വരം (ഉച്ചാരണ-സ്വരാഘാതം) മുതലായവയെ ആശ്രയിച്ചവ—മുമ്പുപറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെയെന്ന് കരുതുന്നു.

Verse 30

अपनीताक्षरस्थाने न्यस्ते वर्णान्तरे ऽपि च भासते ऽर्थान्तरं यत्र च्युतदत्तं तदुच्यते

നീക്കിയ അക്ഷരത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് മറ്റൊരു വർണം സ്ഥാപിച്ചതിനാൽ വ്യത്യസ്ത അർത്ഥം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ അതിനെ ‘ച്യുത-ദത്തം’ (സ്ഥാനച്യുത പ്രതിസ്ഥാപനം) എന്നു പറയുന്നു.

Verse 31

सुश्लिष्टपद्यमेकं यन्नानाश्लोकांशनिर्मितम् सा ममस्या परस्यात्मपरयोः कृतिसङ्करात्

പല ശ്ലോകങ്ങളുടെ അംശങ്ങൾ ചേർത്ത് നിർമ്മിച്ച ഒരൊറ്റ സുസംഘടിത പദ്യം—സ്വകൃതിയും പരകൃതിയും കലർന്ന സംകരമെങ്കിൽ ‘മമ’ എന്നു; സ്വന്തം രചനയിൽ മറ്റൊരു കവിയുടെ രചന ചേർന്നാൽ ‘പരസ്യ’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 32

दुःखेन कृतमत्यर्थं कविसामर्थ्यसूचकम् दुष्करं नीरसत्वेपि विदग्धानां महोत्सवः

വലിയ പ്രയത്നത്തോടെ നിർമ്മിച്ച കാവ്യം കവിയുടെ സാമർത്ഥ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. രസം കുറവായാലും ദുഷ്കരമായത് വിദഗ്ധ രസികർക്കു മഹോത്സവംപോലെ ആകുന്നു।

Verse 33

नियमाच्च विदर्भाच बन्धाच्च भवति त्रिधा कवेः प्रतिज्ञा निर्माणरम्यस्य नियमः स्मृतः

കവിയുടെ പ്രതിജ്ഞ മൂന്നു വിധം—(1) നിയമത്തിൽ നിന്ന്, (2) വൈദർഭീ രീതിയിൽ നിന്ന്, (3) ബന്ധം (ഛന്ദസ്/ഘടനാബന്ധനം) നിന്ന്. നിർമ്മാണത്തെ രമ്യമാക്കുന്ന ഈ ഭരണസൂത്രം ‘നിയമം’ എന്നു സ്മൃതമാണ്।

Verse 34

स्थानेनापि स्वरेणापि व्यञ्जनेनापि स त्रिधा विकल्पः प्रातिलोम्यानुलोम्यादेवाभिधीयते

ആ ‘വികൽപം’ മൂന്നു വിധം—ഉച്ചാരണസ്ഥാനമാറ്റം, സ്വരമാറ്റം, വ്യഞ്ജനമാറ്റം എന്നിവ മൂലം; കൂടാതെ അത് പ്രത്യേകമായി പ്രാതിലോമ്യവും അനുലോമ്യവും എന്ന ക്രമങ്ങളാൽ വിവക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 35

प्रतिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना

പ്രാതിലോമ്യവും അനുലോമ്യവും—ശബ്ദത്തിലും അർത്ഥത്തിലും—നിന്ന് ശിൽപകൽപന ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അക്ഷരങ്ങളെ പലവിധം ക്രമപ്പെടുത്തി, ആവർത്തനരീതിയുള്ള വിന്യാസങ്ങളാൽ അത് രൂപപ്പെടുന്നു।

Verse 36

तत्तत्प्रसिद्धवस्तूनां बन्ध इत्य् अभिधीयते गोमूत्रिकार्धभ्रमणे सर्वतोभद्रमम्बुजम्

പ്രസിദ്ധ വസ്തുക്കളുടെ രൂപങ്ങളായി നിർമ്മിക്കുന്ന വിന്യാസത്തെ ‘ബന്ധ’ എന്നു പറയുന്നു. ‘ഗോമൂത്രികാ’യുടെ അർദ്ധ-ഭ്രമണത്തിൽ ‘സർവതോഭദ്ര’യും ‘അംബുജ’ (പദ്മ) രൂപങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നു.

Verse 37

चक्रञ्चक्राब्जकं दण्डो मुरजाश्चेति चाष्टधा प्रत्यर्धं प्रतिपादं स्यादेकान्तरसमाक्षरा

ഛന്ദോവിന്യാസങ്ങൾ എട്ട് വിധം—ചക്ര, ചക്ര, അബ്ജക, ദണ്ഡ, മുരജ മുതലായവ. ഓരോ അർദ്ധശ്ലോകത്തിലും ഓരോ പാദത്തിലും അക്ഷരങ്ങൾ ഒരിടവിട്ട് സമമായി (സമാക്ഷരമായി) ക്രമീകരിക്കണം.

Verse 38

द्विधा गोमूत्रिकां पूर्वामाहुरश्वपदां परे अन्त्याङ्गोमूत्रिकां धेनुं जालबन्धं वदन्ति हि

മുൻപുള്ള ‘ഗോമൂത്രികാ’ രണ്ടുവിധമാണെന്ന് പറയുന്നു; ചിലർ അതിനെ ‘അശ്വപദാ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു. എന്നാൽ അന്തിമ അംശം ഗോമൂത്രികാ-രൂപമായിരിക്കുന്നതു ‘ധേനം’ എന്നു; അതുതന്നെ ‘ജാലബന്ധ’ (വലപോലുള്ള ബന്ധനം) എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 39

अर्धाभ्यामर्धपादैश् च कुर्याद्विन्यासमेतयोः जानुबन्धमिति क , ख च न्यस्तानामिह वर्णानामधोधः क्रमभागिनां

ഈ രണ്ടിന്റെയും വിന്യാസം രണ്ടു അർദ്ധങ്ങളാലും അർദ്ധപാദങ്ങളാലും ചെയ്യണം. ഇവിടെ ‘ക’ ‘ഖ’ എന്നീ വർണങ്ങളെ ‘ജാനുബന്ധ’ (മുട്ടുസന്ധി) എന്നു പറയുന്നു; ക്രമഭാഗികളായ സ്ഥാപിത വർണങ്ങളെ ക്രമമായി കൂടുതൽ താഴേക്ക് താഴേക്ക് സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 40

अधोधःस्थितवर्णानां यावत्तूर्यपदन्नयेत् तुर्यपादान्नयेदूर्ध पादार्धं प्रातिलोम्यतः

താഴെ സ്ഥാപിച്ച അക്ഷരങ്ങളുടെ വിന്യാസം ചെയ്തു നാലാം പാദം (തൂര്യപദം) വരെ എത്തിക്കണം. തുടർന്ന് നാലാം പാദത്തിൽ നിന്ന് മേലോട്ടു, ക്രമം മറിച്ച് (പ്രാതിലോമ്യമായി) പാദാർദ്ധം മുഴുവൻ നീങ്ങണം.

Verse 41

तदेव सर्वतोभद्रं त्रिविधं सरसीरुहं चतुष्पत्रं ततो विघ्नं चतुष्पत्रे उभे अपि

അതേ (ആലേഖ്യം) ‘സർവതോഭദ്രം’; ‘സരസീരുഹം’ (പദ്മ-യന്ത്രം) മൂന്ന് വിധം. തുടർന്ന് ചതുഷ്പത്രം, പിന്നെ വിഘ്ന-നിവാരണ യന്ത്രം—ഇവ രണ്ടും ചതുഷ്പത്ര രൂപത്തിൽ തന്നെ വരയ്ക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 42

अथ प्रथमपादस्य मूर्धन्यस्त्रिपदाक्षरं सर्वेषामेव पादानामन्ते तदुपजायते

ഇപ്പോൾ ആദ്യ പാദത്തിൽ മൂർധന്യ സ്വഭാവമുള്ള ത്രിപദാക്ഷരം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അതേ ഘടകം എല്ലാ പാദങ്ങളുടെയും അവസാനം കൂടി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 43

प्राक्पदस्यान्तिमं प्रत्यक् पादादौ प्रातिलोम्यतः अन्त्यपादान्तिमञ्चाद्यपादादावक्षरद्वयं

പാദത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ക്രമം മറിച്ച് മുൻപദത്തിന്റെ അവസാന അക്ഷരം എടുക്കണം; അതുപോലെ അവസാന പാദത്തിന്റെ അവസാന അക്ഷരവും. ഇങ്ങനെ ആദ്യ പാദത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ അക്ഷരദ്വയം ഉണ്ടാകും.

Verse 44

चतुश्छदे भवेदष्टच्छदे वर्णत्रयं पुनः स्यात् षोडशच्छदे त्वेकान्तरञ्चेदेकमक्षरं

ചതുഷ്ഛദത്തിൽ അത് അഷ്ടഛദമാകുന്നു; അഷ്ടഛദത്തിൽ വീണ്ടും മൂന്ന് വർണങ്ങളുടെ കൂട്ടം വേണം. എന്നാൽ ഷോഡശഛദത്തിൽ ഏകാന്തര വിന്യാസമെങ്കിൽ ഓരോ ഘടകവും ഒരു അക്ഷരമേ ആയിരിക്കും.

Verse 45

कर्णिकां तोलयेदूर्ध्वं पत्राकाराक्षरावलिं प्रवेशयेत् कर्णिकायाञ्चतुष्पत्रसरोरुहे

കർണികയെ മേലോട്ടുയർത്തി (ചിഹ്നപ്പെടുത്തി) ചതുഷ്പത്ര പദ്മത്തിൽ കർണികയ്ക്കുള്ളിൽ പത്രാകാര അക്ഷരാവലി പ്രവേശിപ്പിക്കണം.

Verse 46

कर्णिकायां लिखेदेकं द्वे द्वे दिक्षु विदिक्षु च प्रवेशनिर्गमौ दिक्षु कुर्यादष्टच्छदे ऽम्बुजे

കർണികയിൽ (മധ്യഭാഗത്ത്) ഒരു ചിഹ്നം/അക്ഷരം എഴുതണം; ദിക്കുകളിലും വിദിക്കുകളിലും രണ്ടെണ്ണം വീതം എഴുതണം. അഷ്ടദള താമരയിൽ ദിശാനുസാരം പ്രവേശനവും നിർഗമനവും ക്രമീകരിക്കണം.

Verse 47

विश्वग्विषमवर्णानां तावत् पत्राबलीजुषां मध्ये समाक्षरन्यासःसरोजे षोडशच्छदे

വിവിധവും അസമവുമായ വർണ്ണവർഗങ്ങൾ ധരിച്ച പത്രാവലിക്രമമുള്ള ഷോഡശദള താമരയന്ത്രത്തിൽ ആദ്യം മന്ത്രാക്ഷരങ്ങളെ ദളക്രമത്തിൽ വിന്യസിച്ച്; തുടർന്ന് മദ്ധ്യത്തിൽ സമാക്ഷര-ന്യാസം ചെയ്യണം.

Verse 48

द्विधा चक्रं चतुररं षडरन्तत्र चादिमं पूर्वार्धे सदृशा वर्णाः पादप्रथमपञ्चमाः

ഇവിടെ ‘ചക്രം’ രണ്ടായി വിഭജിക്കുന്നു; അതിന് നാല് അറകളും പിന്നെ ആറു അറകളും ഉണ്ട്, ആദ്യ വിന്യാസം തന്നെയാണ് പ്രധാനം. മുൻപകുതിയിൽ ഓരോ പാദത്തിന്റെയും ഒന്നാം, അഞ്ചാം സ്ഥാനങ്ങളിലെ അക്ഷരങ്ങൾ സമാനമാണ്.

Verse 49

अयुजो ऽश्वयुजश् चैव तुर्यावप्यष्टमावपि तस्योपपादप्राक्प्रत्यगरेषु च यथाक्रमं

അതുപോലെ ‘അയുജ’ (വിഷമസമൂഹം), ‘അശ്വയുജാ’, നാലാമത്തെയും എട്ടാമത്തെയും—ഇവയെ ക്രമമായി അതിന്റെ ഉപപാദങ്ങളിൽ, അഥവാ പാദസ്ഥാനത്ത്, കിഴക്കുവശത്ത്, പടിഞ്ഞാറുവശത്ത് സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 50

स्यात्पादार्धचतुष्कन्तु नाभौ तस्याद्यमक्षरं पश्चिमारावधि नयेन्नेमौ शेषे पदद्वयी

ഛന്ദസ്സിൽ നാല് പാദങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ, ‘നാഭി’ (മദ്ധ്യസന്ധി)യിൽ അതിന്റെ ആദ്യ അക്ഷരം സ്വീകരിച്ച് വിഭജനത്തെ പടിഞ്ഞാറൻ അതിരുവരെ കൊണ്ടുപോകണം. ശേഷിക്കുന്ന ഭാഗത്ത് രണ്ട് പാദങ്ങൾ (വിന്യാസത്തിനായി) വേർതിരിഞ്ഞ് ശേഷിക്കും.

Verse 51

तृतीयं तुर्यपादान्ते प्रथमौ सदृशावुभौ वर्णौ पादत्रयस्यापि दशमः सदृशो यदि

നാലാം പാദാന്തത്തിൽ (അവസാനത്തിൽ നിന്ന്) മൂന്നാമത്തെ അക്ഷരം ഒരുപോലെ വരുകയും, ആദ്യ മൂന്ന് പാദങ്ങളിൽ ആദ്യ രണ്ട് അക്ഷരങ്ങൾ സമാനമാകുകയും, പാദത്തിൽ എണ്ണുന്ന പത്താമത്തെ അക്ഷരവും ഒരുപോലെ ആകുകയുമെങ്കിൽ, ആ ഛന്ദസ്സിന്റെ രൂപം ഈ ലക്ഷണത്താൽ തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു।

Verse 52

प्रथमे चरमे तस्य षड्तर्णाः पथिमे यदि भवन्ति द्व्यन्तरं तर्हि वृहच्च क्रमुदाहृतं

ആ ഛന്ദസ്സിന്റെ ആദ്യവും അവസാനവും പാദങ്ങളിൽ ഓരോന്നിലും ആറു താരാ-ഘടകങ്ങൾ (മാത്രാ/താള ഗണന) ഉണ്ടായി, നടുവിൽ രണ്ട് ഘടകങ്ങളുടെ വ്യവധാനം ഉണ്ടെങ്കിൽ, ആ വിന്യാസം ‘വൃഹത്’ എന്നും ‘ക്രമ’ എന്നും പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 53

सम्मुखारद्वये पादमेकैकं क्रमशो लिखेत् नाभौ तु वर्णं दशमं नेमौ तूर्यपदन्नयेत्

മുന്നോട്ടുള്ള രണ്ട് അരകൾ/രേഖകളിൽ പാദത്തിലെ അക്ഷരങ്ങളെ ക്രമമായി ഒന്നൊന്നായി എഴുതണം. നാഭി (കേന്ദ്രം) യിൽ പത്താമത്തെ അക്ഷരം സ്ഥാപിക്കണം; നേമി (പരിധി) യിൽ നാലാം പദ/സമൂഹം എത്തിച്ച് വെക്കണം।

Verse 54

श्लोकस्याद्यन्तदशमाः समा आद्यन्तिमौ युजोः आदौ वर्णः समौ तुर्यपञ्चमावाद्यतर्ययोः

ശ്ലോക ഛന്ദസ്സിൽ ആദ്യ, അന്ത്യ, പത്താം അക്ഷരങ്ങൾ ഗുരു (ഭാരം) ആകുന്നു. സമ പാദങ്ങളിൽ ആദ്യവും അവസാനവും ഗുരു; കൂടാതെ ആരംഭത്തിൽ ശേഷിക്കുന്ന പാദങ്ങളിൽ നിയമപ്രകാരം നാലാം, അഞ്ചാം അക്ഷരങ്ങൾ ഗുരു ആകുന്നു।

Verse 55

द्वितीयप्रातिलोम्येन तृतीयं जायते यदि पदं विदध्यात् पत्रस्य दण्डश् चक्राब्जकं कृतेः

രണ്ടാമത്തെ വിന്യാസത്തെ പ്രതിലോമമായി (തിരിച്ച്) ചെയ്താൽ മൂന്നാം പദം ഉദ്ഭവിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അതനുസരിച്ച് ആ പദം നിർമ്മിക്കണം. ‘പത്ര’ പദ്ധതിയിൽ ‘ദണ്ഡ’ ഉണ്ടാകും; ‘കൃതി’ പദ്ധതിയിൽ ‘ചക്രാബ്ജക’ (ചക്ര-കമലം) വിന്യാസം ഉണ്ടാകും।

Verse 56

द्वितीयौ प्राग्दले तुल्यौ सप्तमौ च तथापरौ सदृशावुत्तरदलौ द्वितीयाभ्यामथार्धयोः

പ്രഥമ പാദാർദ്ധത്തിൽ രണ്ടാം രണ്ട് വർണ്ണസ്ഥാനങ്ങൾ സമം; ഏഴാമത് മുതലായവയും അതുപോലെ. ഉത്തര പാദാർദ്ധത്തിലും അതേവിധം സാദൃശ്യം; അതിനാൽ ഇരുവർദ്ധങ്ങളിലും ദ്വിതീയസ്ഥാനത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഛന്ദോവിന്യാസം നിശ്ചയിക്കുന്നു.

Verse 57

द्वितीयषष्ठाः सदृशाश् चतुर्थपञ्चमावपि आद्यन्तपादयोस्तुल्यौ परार्धसप्तमावपि

രണ്ടാം പാദവും ആറാം പാദവും സദൃശം; നാലാം-അഞ്ചാം പാദങ്ങളും അതുപോലെ. ആദ്യവും അന്തിമവും പാദങ്ങൾ തുല്യം; കൂടാതെ പരാർദ്ധത്തിലെ ഏഴാം പാദവും തദ്വത് തുല്യമാണ്.

Verse 58

समौ तुर्यं पञ्चमन्तु क्रमेण विनियोजयेत् तुर्यौ योज्यौ तु तद्वच्च दलान्ताः क्रमपादयोः

സമ (ജോഡി) വർണ്ണങ്ങളെ ക്രമമായി നാലാം-അഞ്ചാം സ്ഥാനങ്ങളിൽ വിനിയോഗിക്കണം. അതുപോലെ രണ്ട് നാലാം-ഘടകങ്ങൾ ചേർക്കണം; ദലങ്ങളുടെ അറ്റങ്ങൾ ക്രമമായി രണ്ടു പാദങ്ങളുടെ അവസാനം സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 59

अर्धयोरन्तिमाद्यौ तु मुरजे सदृशावभौ पादार्धपतितो वर्णः प्रातिलोम्यानुलोमतः

‘മുരജ’ ഛന്ദസ്സിൽ പൂർവാർദ്ധത്തിന്റെ അന്തിമ വർണ്ണവും ഉത്തരാർദ്ധത്തിന്റെ ആദി വർണ്ണവും സദൃശമാണ്. പാദത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ പതിക്കുന്ന വർണ്ണം പ്രാതിലോമ്യവും അനുലോമവും—ഇരുവിധമായി പരിശോധിച്ച് നിർണ്ണയിക്കണം.

Verse 60

अन्तिमं परिबध्नीयाद्यावत्तुर्यमिहादिमत् पादात्तुर्याद्यदेवाद्यं नवमात् षोडशादपि

ഇവിടെ ആദ്യത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് നാലാം ഘടകം വരെ അന്തിമ (ഭാഗം/വർണ്ണം) ദൃഢമായി ബന്ധിച്ച് (സ്ഥാപിച്ച്) വയ്ക്കണം. കൂടാതെ പാദത്തിൽ നാലാം സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് തുടങ്ങി ‘ദേവാദി’ ക്രമം ഒൻപതാം മുതൽ പതിനാറാം വരെ കൂടി ബന്ധിച്ച് സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 61

अक्षरात् पुटके मध्ये मध्ये ऽक्षरचतुष्टयम् कृत्वा कुर्याद्यथैतस्य मुरजाकारता भवेत्

‘പുടക’ എന്ന ഛന്ദോബന്ധത്തിൽ ഒരു അക്ഷരത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ഇടയ്‌ക്കിടെ നാല് അക്ഷരങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ ചേർക്കണം; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ അത് മുരജ (മൃദംഗ) ആകൃതിസദൃശമായ രൂപം കൈവരിക്കും।

Verse 62

द्वितीयं चक्रशार्दूलविक्रीडितकसम्पदम् गोमूत्रिका सर्ववृत्तैर् अन्ये बन्धास्त्वनुष्टुभा

രണ്ടാമത്തെ ബന്ധം ‘ചക്ര–ശാർദൂല–വിക്രീഡിതക–സമ്പദ്’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ‘ഗോമൂത്രികാ’ എല്ലാ വൃത്ത/ഛന്ദങ്ങളാലും നിർമ്മിക്കാം; മറ്റു ബന്ധങ്ങൾ അനുഷ്ടുഭ് ഛന്ദത്തിലേ ഉള്ളൂ।

Verse 63

नामधेयं यदि न चेदमीषु कविकाव्ययोः मित्रधेयाभितुष्यन्ति नामित्रः खिद्यते तथा

ഇവയ്ക്ക്—കവിക്കും കാവ്യത്തിനും—യോഗ്യമായ നാമധേയം ഇല്ലെങ്കിൽ, സൗഹൃദപരമായ വിളിപ്പേരുകളിൽ മാത്രം സന്തോഷിക്കുന്നവർ തൃപ്തരാകും; എന്നാൽ മിത്രനല്ലാത്തവൻ അതുപോലെ തന്നെ ഖിന്നനാകും।

Verse 64

वाणवाणासनव्योमखड्गमुद्गरशक्तयः द्विचतुर्थत्रिशृङ्गाटा दम्भोलिमुषलाङ्कुशाः

അമ്പുകൾ, ധനുസ്സും അമ്പും സംബന്ധിച്ച സാമഗ്രികൾ, വ്യോമ (പ്രക്ഷേപ്യ) ആയുധങ്ങൾ, ഖഡ്ഗങ്ങൾ, മുദ്ഗര/ഗദ, ശക്തി (ഭാലം); കൂടാതെ രണ്ട്, നാല് അല്ലെങ്കിൽ മൂന്ന് മുളകളുള്ള ആയുധങ്ങൾ—വജ്രം, മുഷലം, അങ്കുശം എന്നിവയും।

Verse 65

पदं रथस्य नागस्य पुष्करिण्यसिपुत्रिका एते बन्धास् तथा चान्ये एवं ज्ञेयाः स्वयं बुधैः

‘പദം’, ‘രഥസ്യ’, ‘നാഗസ്യ’, ‘പുഷ്കരിണീ’, ‘അസിപുത്രികാ’—ഇവ ബന്ധങ്ങളുടെ (ബന്ധനം/വിന്യാസം) സാങ്കേതിക നാമങ്ങളാണ്; ഇത്തരത്തിലുള്ള മറ്റു പദങ്ങളും പണ്ഡിതർ ഇതേ രീതിയിൽ സ്വയം ഗ്രഹിക്കേണ്ടതാണ്।