Adhyaya 338

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नाटकनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शृङ्गारादिरसनिरूपणम् अग्निर् उवाच अक्षरं परमं ब्रह्म सनातनमजं विभुं वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम्

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ അലങ്കാരപ്രകരണത്തിൽ ‘നാടകനിരൂപണം’ എന്ന മൂന്നു നൂറ്റി മുപ്പത്തേഴാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി മൂന്നു നൂറ്റി മുപ്പത്തെട്ടാം അധ്യായം—‘ശൃംഗാരാദി രസനിരൂപണം’ ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി അരുളിച്ചെയ്തു—അക്ഷരം, പരം ബ്രഹ്മം, സനാതനം, അജം, വിഭു; വേദാന്തങ്ങളിൽ ഏകമെന്നു പറയപ്പെടുന്നത്—അതേ ചൈതന്യം, അതേ ജ്യോതി, അതേ ഈശ്വരൻ।

Verse 2

आनन्दः सहजस्तस्य व्यज्यते स कदाचन व्यक्तिः सा तस्य चैतन्यचमत्काररसाह्वया

അവന്റെ ആനന്ദം സഹജമാണ്; അത് ചിലപ്പോൾ പ്രകടമാകുന്നു. ആ പ്രകടത തന്നെയാണ് ‘രസം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്—ചൈതന്യത്തിന്റെ ചമത്കാരത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ആസ്വാദം।

Verse 3

आद्यस्तस्य विकारो यः सो ऽहङ्कार इति स्मृतः ततो ऽभिमानस्तत्रेदं समाप्तं भुवनत्रयं

ആ (പ്രകൃതി/ആദി-തത്ത്വം) എന്നതിന്റെയാദ്യ വികാരം ‘അഹങ്കാരം’ എന്നു സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു. അതിൽ നിന്നു ‘അഭിമാനം’ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അതിലേയ്ക്കു തന്നെ ഈ സമസ്ത ത്രിഭുവനവും പ്രകടരൂപത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 4

अभिमानाद्रतिः सा च परिपोषमुपेयुषी व्यभिचार्यादिसामान्यात् शृङ्गार इति गीयते

അഭിമാനത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ‘രതി’ പരിപോഷം പ്രാപിച്ച് പാക്വതയിലെത്തുകയും, വ്യഭിചാരി-ഭാവങ്ങൾ മുതലായവയുടെ സാധാരണ സംയോഗം കൂടിയിരിക്കുമ്പോൾ, അതിനെ ‘ശൃംഗാര’ രസമെന്ന് പാടുന്നു.

Verse 5

तद्भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः

ഇതിന്റേതായ ഭേദങ്ങൾ ഇഷ്ടാനുസാരം അനേകം—ഹാസ്യാദി മറ്റു രസങ്ങളും. ഓരോന്നിനും താന്താന്റെ ലക്ഷണം ഉണ്ട്; അത് സ്വസ്വസ്ഥിതി മുതലായ പ്രത്യേക കാരണങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന്, പ്രത്യേക പരിഘോഷം (ശബ്ദ-ഉദ്ഗാരം) വഴി പ്രകടമാകുന്നു.

Verse 6

सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः रागाद्भवति शृङ्गारो रौद्रस्तैक्ष्णात् प्रजायते

സത്ത്വാദി ഗുണങ്ങളുടെ സന്താനപരമ്പരയിൽ നിന്ന് പരമാത്മാവിൽ ആധാരിതമായ (രസ/ഭാവ) അവസ്ഥകൾ ജനിക്കുന്നു. രാഗത്തിൽ നിന്ന് ശൃംഗാരരസം ഉണ്ടാകുന്നു; തൈക്ഷ്ണ്യം (തീക്ഷ്ണത) മൂലം റൗദ്രരസം ജനിക്കുന്നു.

Verse 7

वीरो ऽवष्टम्भजः सङ्कोचभूर्वीभत्स इष्यते शृङ्गाराज्ज्यायते हासो रौद्रात्तु करुणो रसः

വീരരസം അവഷ്ടംഭം (ആത്മവിശ്വാസം/ധൈര്യം) നിന്നു ജനിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു. ബീഭത്സരസത്തിന്റെ ആധാരം സംകോചം (വികർഷം/ഘൃണ) ആണെന്ന് കരുതുന്നു. ശൃംഗാരത്തിൽ നിന്ന് ഹാസ്യം ജനിക്കുന്നു; റൗദ്രത്തിൽ നിന്ന് കരുണരസം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 8

वीराच्चाद्भुतनिष्पत्तिः स्याद्वीभत्साद्भयानकः शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः

വീരരസത്തിൽ നിന്ന് അദ്ഭുതരസം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; വീഭത്സരസത്തിൽ നിന്ന് ഭയാനകരസം പ്രാദുർഭവിക്കുന്നു. ശൃംഗാര, ഹാസ്യ, കരുണ, രൗദ്ര, വീര, ഭയാനക—ഇവയും പ്രധാന രസങ്ങളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 9

वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः स्वभावाच्चतुरो रसाः लक्ष्मीरिव विना त्यागान्न वाणी भाति नीरसा

സ്വഭാവതഃ നാലു രസങ്ങൾ പ്രത്യേകമായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു—വീഭത്സ, അദ്ഭുത, ശാന്ത (പരമ്പരപ്രകാരം മറ്റൊന്നും). ത്യാഗമില്ലാതെ ലക്ഷ്മി തിളങ്ങാത്തതുപോലെ, രസമില്ലാതെ വാണി/കാവ്യം തിളങ്ങുകയില്ല; അത് നീരസമാകും.

Verse 10

अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः यथा वै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते

അപരമായ കാവ്യസംസാരത്തിൽ കവിയേ പ്രജാപതിയെപ്പോലെ സ്രഷ്ടാവ്. അവന് ലോകം എങ്ങനെ രുചിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ ഈ (കാവ്യലോകം) രൂപാന്തരപ്പെട്ടു നിർമ്മിതമാകുന്നു.

Verse 11

शृङ्गारी चेत् कविः काव्ये जातं रसमयं जगत् स चेत् कविर्वीतरागो नीरसं व्यक्तमेव तत्

കവി ശൃംഗാരഭാവത്തോടെ യുക്തനാകുന്നുവെങ്കിൽ, കാവ്യത്തിൽ ലോകം രസമയമാകുന്നു. എന്നാൽ ആ കവി വീതരാഗനായാൽ, അത് (കാവ്യലോകം) വ്യക്തമായി നീരസം—രസരഹിതം—ആകുന്നു.

Verse 12

न भावहीनो ऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति

ഭാവമില്ലാതെ രസം ഇല്ല; രസമില്ലാതെ ഭാവവും ഇല്ല. ഭാവങ്ങൾ ഈ (വിഭാവാദി) മുഖേന രസങ്ങളെ ഉണർത്തുന്നു; രസങ്ങളും ഭാവങ്ങളാൽ തന്നെ പ്രകടമായി അനുഭവിക്കപ്പെടുന്നു—എന്നാണ് പറയുന്നത്.

Verse 13

स्थायिनो ऽष्टौ रतिमुखाः स्तम्भाद्या व्यभिचारिणः मनो ऽनुकूले ऽनुभवः सुखस्य रतिरिष्यते

സ്ഥായീഭാവങ്ങൾ എട്ട്; അവ റതി (പ്രേമം/ആനന്ദം) മുതലായി. വ്യഭിചാരീഭാവങ്ങൾ സ്തംഭം മുതലായവയായി തുടങ്ങുന്നു. മനസ് അനുകൂലമായാൽ സുഖാനുഭവം തന്നെയാണ് രതി എന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 14

हर्षादिभिश् च मनसो विकाशो हास उच्यते चित्रादिदर्शनाच्चेतोवैक्लव्यं ब्रुवते भयम्

ഹർഷം മുതലായ കാരണങ്ങളാൽ മനസ്സിന്റെ വികാസം ഉണ്ടാകുന്നതിനെ ഹാസം (ചിരി) എന്നു പറയുന്നു. വിചിത്രം മുതലായതു കാണുന്നതാൽ ചിത്തത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന വൈകല്യം/വ്യാകുലത ഭയം എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 15

जुगुप्सा च पदार्थानां निन्दा दौर्भाग्यवाहिनां विस्मयो ऽतिशयेनार्थदर्शनाच्चित्तविस्तृतिः

ജുഗുപ്സാ എന്നത് വസ്തുക്കളോടുള്ള വെറുപ്പ്/വിമുഖത; നിന്ദ എന്നത് ദുര്ഭാഗ്യം വരുത്തുന്നവരോടുള്ള അപലാപം. വിസ്മയം എന്നത് അസാധാരണമായ അർത്ഥം/വസ്തു കണ്ടതാൽ ചിത്തം വ്യാപിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ്.

Verse 16

अष्टौ स्तम्भादयः सत्त्वाद्रजसस्तमसः परम् स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयरागाद्युपाहितः

സ്തംഭം മുതലായ എട്ട് അവസ്ഥകൾ സത്ത്വം, രജസ്, തമസ് എന്നീ ഗുണങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. സ്തംഭം എന്നത് പ്രവർത്തന/ചേഷ്ടയുടെ തടസ്സം; അത് ഭയം, രാഗം മുതലായവയാൽ അനുബന്ധിതമാണ്.

Verse 17

श्रमरागाद्युपेतान्तःक्षोभजन्म वपुर्जलं स्वेदो हर्षादिभिर्देहोच्छासो ऽन्तःपुलकोद्गमः

സ്വേദം ശരീരത്തിലെ ജലം ആകുന്നു; അത് ശ്രമം, രാഗം മുതലായവയോടുകൂടിയ അന്തർക്ഷോഭത്തിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്നു. ഹർഷം മുതലായ ഭാവങ്ങളാൽ ദേഹത്തിൽ ഉല്ലാസം ഉണ്ടായി, ഉള്ളിൽ നിന്ന് പുലകം/രോമാഞ്ചം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 18

हर्षादिजन्मवाक्सङ्गः स्वरभेदो भयादिभिः मनोवैक्लव्यमिच्छन्ति शोकमिष्टक्षयादिभिः

ഹർഷാദി വികാരങ്ങളിൽ നിന്നു വാക്ക് തടസ്സപ്പെടലോ തട്ടിപ്പോ (വാക്സംഗം) ഉണ്ടാകുന്നു; ഭയാദികളാൽ സ്വരഭേദം സംഭവിക്കുന്നു; ശോകം, പ്രിയവസ്തുനാശം മുതലായവയിൽ നിന്നു മനോവൈകല്യം ഉണ്ടാകുന്നു എന്നു പറയുന്നു।

Verse 19

क्रोधस्तैक्ष्णप्रबोधश् च प्रतिकूलानुकारिणि पुरुषार्थसमाप्त्यार्थो यः स उत्साह उच्यते

ക്രോധസദൃശമായ തൈക്ഷ്ണ്യവും പ്രഖര ജാഗ്രതയും ലക്ഷണമായിട്ട്, പ്രതികൂല സാഹചര്യങ്ങളിലും പിന്മാറാതെ, പുരുഷാർത്ഥസിദ്ധിക്കായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഉദ്ദേശ്യബദ്ധമായ പ്രേരണയെ ‘ഉത്സാഹം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 20

चित्तक्षोभभवोत्तम्भो वेपथुः परिकीर्तितः वैवर्ण्यञ्च विषादादिजन्मा कान्तिविपर्ययः

ചിത്തക്ഷോഭത്തിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന കടുപ്പമോ കുലുക്കസദൃശമായ സ്തംഭമോ ‘വേപഥു’ (കമ്പനം) എന്നു പരികീർത്തിതമാണ്. വിഷാദാദികളിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന വർണ്ണവ്യതിയാനം ‘വൈവര്ണ്യം’; അത് കാന്തിയുടെ (ദേഹപ്രഭയുടെ) വിപര്യയം, അഥവാ അസാധാരണ മാറ്റം ആണ്।

Verse 21

दुःखानन्दादिजन्नेत्रजलमश्रु च विश्रुतम् इन्द्रयाणामस्तमयः प्रलयो लङ्घनादिभिः

ദുഃഖം, ആനന്ദം മുതലായവയിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന കണ്ണുനീർ ‘അശ്രു’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ഉപവാസം മുതലായ കാരണങ്ങളാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ അസ്തമയം (നിശ്ചലത/നിഷ്ക്രിയത) സംഭവിക്കുന്നത് ‘പ്രളയം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 22

वैराग्यादिर्मनःखेदो निर्वेद इति कथ्यते मनःपीडादिजन्मा च सादो ग्लानिः शरीरगा

വൈരാഗ്യം മുതലായവയിൽ നിന്നു ആരംഭിക്കുന്ന മനസ്സിന്റെ ഖേദം ‘നിർവേദം’ എന്നു പറയുന്നു. മനഃപീഡ മുതലായവയിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന ‘സാദം’ ശരീരമാകെ വ്യാപിക്കുന്ന ‘ഗ്ലാനി’ (ശാരീരിക ക്ഷീണം) ആയി പ്രകടമാകുന്നു।

Verse 23

शङ्कानिष्टागमोत्प्रेक्षा स्यादसूया च मत्सरः मदिराद्युपयोगोत्थं मनःसंमोहनं मदः

സംശയം, അനിഷ്ടം വരുമെന്ന കൽപ്പന, ദുഷ്‌സാധ്യതകളുടെ അനുമാനം—ഇവയാണ് അസൂയയും മത്സരവും. മദ്യം മുതലായവയുടെ ഉപയോഗത്തിൽ നിന്നുള്ള മനസ്സിന്റെ മയക്കം ‘മദ’ ആകുന്നു.

Verse 24

क्रियातिशयजन्मान्तःशरीरोत्थक्लमः श्रमः शृङ्गारादिक्रियाद्वेषश्चित्तस्यालस्यमुच्यते

അത്യധിക പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്ന് ശരീരത്തിനകത്ത് ഉദിക്കുന്ന ക്ഷീണം ‘ശ്രമം’. ശൃംഗാരാദി പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെ ഏതൊരു പ്രവർത്തിയോടും ചിത്തത്തിന് വിരക്തി/ദ്വേഷം തോന്നുന്നത് ‘ആലസ്യം’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 25

भयरागाद्युपस्थित इति ख दैन्यं सत्त्वादपभ्रंशश्चिन्तार्थपरिभावनं इतिकर्तव्यतोपायाद्रशनं मोह उच्यते

ഭയം, രാഗം മുതലായവ ഉയരുമ്പോൾ ദൈന്യം ഉണ്ടാകുന്നു; ധൈര്യം ച്യുതമാകുന്നു; ആശങ്കയുടെ വിഷയത്തെക്കുറിച്ച് ആവർത്തിച്ചുള്ള ചിന്ത നടക്കുന്നു; എന്ത് ചെയ്യണം, അതിന്റെ മാർഗം എന്ത്—ഇവ കാണാതിരിയ്ക്കുന്നതാണ് ‘മോഹം’.

Verse 26

स्मृतिः स्यादनुभूतस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं मतिरर्थपरिच्छेदस्तत्त्वज्ञानोपनायितः

മുമ്പ് അനുഭവിച്ച വസ്തുവിന്റെ പുനഃപ്രതിഫലനമാണ് ‘സ്മൃതി’. അർത്ഥത്തെ നിർണ്ണയമായി ഗ്രഹിച്ച് തത്ത്വജ്ഞാനത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ബോധം ‘മതി’ ആകുന്നു.

Verse 27

व्रीडानुरागादिभवः सङ्कोचः कोपि चेतसः भवेच्चपलातास्थैर्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता

ലജ്ജ, അനുരാഗം മുതലായവയിൽ നിന്ന് ചിത്തത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന പ്രത്യേക ചുരുക്കം ‘സങ്കോചം’. ‘ചപലത’ അസ്ഥിരതയാണ്; ‘ഹർഷം’ ചിത്തത്തിന്റെ പ്രസന്നതയാണ്.

Verse 28

आवेशश् च प्रतीकारः शयो वैधुर्यमात्मनः कर्तव्ये प्रतिभाभ्रंशो जडतेत्यभिधीयते

ആവേശസദൃശമായ പിടിത്തം, പ്രതിരോധം, അതിനിദ്ര, സ്വശേഷികളുടെ ക്ഷയം, കൂടാതെ കര്‍ത്തവ്യസമയത്ത് തുടക്കം‑വിവേകങ്ങളുടെ നഷ്ടം—ഇതിനെ ‘ജഡത’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 29

इष्टप्राप्तेरूपचितः सम्पदाभ्युदयो धृतिः गर्वाः परेष्ववज्ञानमात्मन्युत्कर्षभावना

ഇഷ്ടലാഭത്തിൽ നിന്ന് സമ്പാദ്യസഞ്ചയം; സമ്പത്തിൽ നിന്ന് അഭ്യുദയം; ധൃതിയിൽ നിന്ന് ഗർവ്വം; ഗർവ്വത്തിൽ നിന്ന് മറ്റുള്ളവരെ അവഗണിക്കുകയും സ്വയം ശ്രേഷ്ഠനെന്ന ഭാവനയും ഉദിക്കുന്നു।

Verse 30

भवेद्विषादो दैवादेर्विघातो ऽभीष्टवस्तुनि औत्सुक्यमीप्सिताप्राप्तेर्वाञ्छया तरला स्थितिः

ദൈവാദി കാരണങ്ങളാൽ ഇഷ്ടവസ്തുവിൽ തടസ്സം വന്നാൽ വിഷാദം ഉണ്ടാകും. ആഗ്രഹിച്ചത് ലഭിക്കാതിരിക്കുമ്പോൾ വാഞ്ഛ മൂലം ഉണ്ടാകുന്ന അസ്ഥിരാവസ്ഥയെ ‘ഔത്സുക്യം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 31

चित्तेन्द्रियाणां स्तैमित्यमपस्मारो ऽचला स्थितिः युद्धे बाधादिभीस्त्रासो वीप्सा चित्तचमत्कृतिः

ചിത്തവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മന്ദമാകുക, അപസ്മാരം, അചലമായ ജഡാവസ്ഥ; യുദ്ധത്തിൽ ബാധ മുതലായവ മൂലം ഭയം; ആവർത്തിച്ചുള്ള വിരക്തി; ചിത്തത്തിന്റെ വിസ്മയം—ഇവ ലക്ഷണങ്ങളായി പറയുന്നു।

Verse 32

क्रोधस्याप्रशमो ऽमर्षः प्रबोधश्चेतनोदयः अवहित्थं भवेद्गुप्तिरिङ्गिताकारगोचरा

ക്രോധം ശമിക്കാതിരിക്കുക ‘അമർഷം’; പെട്ടെന്നുള്ള ജാഗ്രതയും ചേതനോദയവും (അന്തരകലക്കം) കൂടെ. ഇവ ‘അവഹിത്ത’ (മറച്ചുനടിക്കൽ) ആയി പറയുന്നു; ‘ഗുപ്തി’ (മറവ്) ആംഗികസൂചനകളും ബാഹ്യരൂപവും കൊണ്ടു ഗ്രഹിക്കാം।

Verse 33

रोषतो गुरुवाग्दण्डपारुष्यं विदुरुग्रतां ऊहो वितर्कःस्याद्व्याधिर्मनोवपुरवग्रहः

കോപത്തിൽ നിന്ന് കഠിനത ഉദ്ഭവിക്കുന്നു—കഠിനവാക്കും ദണ്ഡപ്രഹാരവും; അതിലൂടെ പണ്ഡിതർ ഉഗ്രതയെ തിരിച്ചറിയുന്നു. അതേ കോപത്തിൽ നിന്ന് ഊഹ‑വിതർക്കവും ആശങ്കജന്യ അതിചിന്തയും ഉയരുന്നു; മനസ്സിനെയും ശരീരത്തെയും പീഡിപ്പിക്കുന്ന വ്യാധിയും ജനിക്കുന്നു.

Verse 34

अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः तत्त्वज्ञानादिना चेतःकषायो परमः शमः

നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത അസംബദ്ധ പ്രലാപത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്ന ഉന്മാദം കാമം (മദനൻ) മുതലായവയിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; എന്നാൽ തത്ത്വജ്ഞാനം മുതലായ ശാസനകളാൽ ചിത്തത്തിലെ കഷായം (മാലിന്യം) ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെടുന്നതാണ് പരമ ശമം—പരമശാന്തി.

Verse 35

कविभिर्योजनीया वै भावाः काव्यादिके रसाः विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते

കാവ്യാദി രചനകളിൽ കവികൾ ഭാവങ്ങളും രസങ്ങളും നിർബന്ധമായി വിന്യസിക്കണം; കാരണം എവിടെ ഏതു മാർഗ്ഗത്തിൽ രതി മുതലായ ഭാവങ്ങൾ വിഭാവിതമായി (പ്രകാശിതമായി) പ്രകടമാകുന്നുവോ, അവിടെ തന്നെയാണ് അവ വെളിവാകുന്നത്.

Verse 36

विभावो नाम सद्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः रत्यादिभाववर्गो ऽयं यमाजीव्योपजायते

വിഭാവം എന്നു പറയുന്നത് രണ്ടുവിധമായതിനാൽ—ആലമ്പനാത്മകവും ഉദ്ദീപനാത്മകവും. രതി മുതലായ ഭാവങ്ങളുടെ ഈ കൂട്ടം തന്റെ ഉപജീവ്യ/ആശ്രയം (ആധാരസ്ഥാനം) ആശ്രയിച്ചാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

Verse 37

आलम्बनविभावो ऽसौ नायकादिभवस् तथा धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस् तथा

ഇതെയാണ് ആലമ്പന-വിഭാവം എന്നു പറയുന്നത്; അത് നായകൻ മുതലായവയെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നത്. നായകൻ ധീരോദാത്ത, ധീരോദ്ധത, കൂടാതെ ധീരലലിത എന്നിങ്ങനെ വർഗ്ഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 38

धीरप्रशान्त इत्य् एवं चतुर्धा नायकः स्मृतः अनुकूलो दक्षिणश् च शठो धृष्टः प्रवर्तितः

ഇങ്ങനെ നായകൻ നാട്യപരമ്പരയിൽ നാല്/അഞ്ച് തരങ്ങളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു—ധീരപ്രശാന്തൻ, അനുകൂലൻ, ദക്ഷിണൻ (വിനയിയും നൈപുണ്യവാനും), ശഠൻ (കപടൻ), ധൃഷ്ടൻ (നിർഭയൻ); ഇവ പരമ്പരാഗതമായി പ്രതിപാദിതമാണ്।

Verse 39

पीठमर्दो विटश् चैव विदूषक इति त्रयः शृङ्गारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः

ശൃംഗാരരസത്തിൽ പീഠമർദ, വിറ്റ, വിദൂഷകൻ—ഈ മൂന്നുപേരും നായകന്റെ നർമസചിവർ (വിനോദസഹായികൾ) കൂടാതെ അവന്റെ അനുനായകർ, അഥവാ അധീന സഹചാരികൾ, എന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 40

पीठमर्दः सम्बलकः श्रीमांस्तद्वेशजो विटः विदूषको वैहसिकस्त्वष्टनायकनायिकाः

നാട്യപ്രകാരങ്ങൾ ഇവയാണ്—പീഠമർദ, സംബലക (സാധനസമാഹർത്താവ്), ശ്രീമാൻ (സമ്പന്ന സജ്ജൻ), ആ (നഗരീയ) വേഷത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച വിറ്റ, വിദൂഷകൻ, വൈഹാസികൻ (ഹാസ്യഭാണ്ഡൻ); കൂടാതെ നായക-നായികകൾക്കും എട്ട് തരങ്ങൾ സ്മൃതമാണ്।

Verse 41

स्वकीया परकीया च पुनर्भूरिति कौशिकाः सामान्या न पुनर्भूरिरित्याद्या बहुभेदतः

കൗശികമതാധികാരികൾ പല ഉപഭേദങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു—‘സ്വകീയാ’ (സ്വപത്നി), ‘പരകീയാ’ (പരപത്നി), ‘പുനർഭൂ’ (പുനർവിവാഹിത), ‘സാമാന്യാ’ (സാധാരണ സ്ത്രീ), ‘ന പുനർഭൂ’ (പുനർഭൂ അല്ലാത്തവൾ) മുതലായവ।

Verse 42

उद्दिपनविभावास्ते संस्कारैर् विविधैः स्थितैः आलम्बनविभावेषु भावानुद्वीपयन्ति ये

വിവിധ സംസ്കാരങ്ങളാൽ സ്ഥാപിതമായി, ആലമ്പന-വിഭാവങ്ങളുടെ സംബന്ധത്തിൽ ഭാവങ്ങളെ ഉദ്ദീപിപ്പിക്കുകയും വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവയെ ‘ഉദ്ദീപന-വിഭാവങ്ങൾ’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 43

चतुःषष्टिकला द्वेधा कर्माद्यैर् गीतिकादिभिः कुहकं स्मृतिरप्येषां प्रायो हासोपहारकः

അറുപത്തിനാല് കലകൾ രണ്ടുവിധം—കർമ്മാദി പ്രായോഗിക ശില്പങ്ങളിൽ ആരംഭിക്കുന്നവയും, ഗീതികാദി സംഗീത-അഭിനയകലകളിൽ ആരംഭിക്കുന്നവയും. ഇവയിൽ ‘കുഹകം’ (മായ/ജാദു) പ്രധാനമായും ഹാസ്യ-വിനോദോപായമായി സ്മൃതിയിൽ പറയപ്പെടുന്നു।

Verse 44

आलम्बनविभावस्य भावैर् उद्बुद्धसंस्कृतैः मनोवाग्बुद्धिवपुषां स्मृतीछाद्वेषयत्नतः

ജാഗ്രതയോടെ സംസ്കൃതമായ ഭാവങ്ങളാൽ ആലമ്പന-വിഭാവം പ്രകടമാകുന്നു. സ്മൃതി, ആച്ഛാദനം, ദ്വേഷം, ശ്രമം എന്നിവയുടെ ഉദ്ദേശ്യപൂർവ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ അത് മനസ്സ്, വാക്ക്, ബുദ്ധി, ശരീരം എന്നിവയെ ബാധിക്കുന്നു।

Verse 45

आरम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः स चानुभूयते चात्र भवत्युत निरुच्यते

രചനയുടെ ആരംഭം തന്നെയാണ് പണ്ഡിതർ ‘അനുഭാവം’—പ്രകടമായ ഫലം—എന്ന് സ്മരിക്കുന്നത്. ഇവിടെ അത് അനുഭവപ്പെടുന്നു, ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, അതനുസരിച്ച് വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 46

मनोव्यापारभूयिष्ठो मन आरम्भ उच्यते द्विविधः पौरुषस्त्रैण ईदृशो ऽपि प्रसिध्यति

മാനസിക വ്യാപാരം അധികമായി നിലനിൽക്കുന്ന അവസ്ഥയെ മനസ്സിന്റെ ‘ആരംഭം’ എന്നു പറയുന്നു. അത് രണ്ടുവിധം—പൗരുഷം (പുരുഷസ്വഭാവം)യും സ്ത്രൈണം (സ്ത്രീസ്വഭാവം)യും; പ്രയോഗത്തിലും അങ്ങനെ തന്നെ പ്രസിദ്ധമാണ്।

Verse 47

शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च ललितञ्च तथौदार्यन्तेजो ऽष्टाविति पौरुषाः

ശോഭ, വിലാസം, മാധുര്യം, സ്ഥിര്യം, ഗാംഭീര്യം, ലളിതത്വം, ഔദാര്യം, തേജസ്—ഈ എട്ടും ‘പൗരുഷ’ (വീര-പുരുഷോചിത ഗുണങ്ങൾ) എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 48

नीचनिन्दोत्तमस्पर्धा शौर्यं दाक्षादिकारणं मनोधर्मे भवेच्छोभा शोभते भवनं यथा

നീചനിന്ദ, ഉത്തമരോടുള്ള മത്സരബോധം, ശൗര്യം, ദാക്ഷ്യാദി കാരണങ്ങൾ—ഇവ മനോധർമ്മങ്ങളായി നിലകൊള്ളുമ്പോൾ വാക്പ്രയോഗത്തിൽ അലങ്കാരമാകുന്നു; അലങ്കൃതമായ ഭവനം ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 49

भावो हावश् च हेला च शोभा कान्तिस्तथैव च दीप्तिर्माधुर्यशौर्ये च प्रागल्भ्यं स्यादुदारता

ഭാവം, ഹാവം, ഹേലാ, ശോഭ, കാന്തി, ദീപ്തി, മാധുര്യം, ശൗര്യം, പ്രാഗൽഭ്യം, ഉദാരത—ഇവയെല്ലാം ലക്ഷണഗുണങ്ങളായി അംഗീകരിക്കുന്നു।

Verse 50

स्थैर्यं गम्भीरता स्त्रीणां विभावा द्वादशेरिताः भावो विलासो हावःस्याद्भावः किञ्चिच्च हर्षजः

സ്ത്രീകളിൽ സ്ഥിരതയും ഗാംഭീര്യവും—ഇവ ഇവിടെ ദ്വാദശ വിഭാവങ്ങളിൽ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതിൽ നിന്ന് ഭാവം ജനിക്കുന്നു; അതിന്റെ കളിമയ പ്രകടനം ‘വിലാസം’, ലളിതമായ കോക്വെട്ടിഷ് പ്രകടനം ‘ഹാവം’ എന്നു പറയുന്നു. ഭാവം ചിലപ്പോൾ അല്പവുമാകാം, ഹർഷജന്യവുമാകാം।

Verse 51

वाचो युक्तिर्भवेद्वागारम्भो द्वादश एव सः तत्राभाषणमालापः प्रलापो वचनं वहु

വാക്കിന്റെ യുക്തിയെ ‘വാഗാരംഭം’ എന്നു പറയുന്നു; അത് പന്ത്രണ്ടു വിധമാണ്. അവയിൽ അഭാഷണം (മിണ്ടാതിരിക്കുക), ആലാപം (സാധാരണ സംഭാഷണം), പ്രലാപം (അസംബദ്ധ പുച്ഛം) 그리고 ബഹുവചനം (അധികം സംസാരിക്കൽ) എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു।

Verse 52

विलापो दुःखवचनमनुलापो ऽसकृद्वचः संलाप उक्तप्रत्युक्तमपलापो ऽन्यथावचः

‘വിലാപം’ ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന വാക്ക്; ‘അനുലാപം’ ആവർത്തിച്ചുള്ള ഉച്ചാരണം; ‘സംലാപം’ ഉക്തി-പ്രത്യുക്തി രൂപത്തിലുള്ള സംവാദം; ‘അപലാപം’ മറ്റെങ്ങനെ പറയൽ—വിരുദ്ധമോ ഒഴിഞ്ഞുമാറുന്നതോ ആയ വാക്ക്।

Verse 53

वार्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनम् तत्त्वदेशो ऽतिदेशो ऽयमपदेशो ऽन्यवर्णनम्

‘വാർത്താപ്രയാണം’ (പ്രസ്ഥാനകഥ), ‘സന്ദേശം’, ‘നിർദ്ദേശം’, ‘പ്രതിപാദനം’, ‘തത്ത്വദേശം’, ‘അതിദേശം’, ‘അപദേശം’, ‘അന്യവർണനം’—ഇവ അവതരണത്തിന്റെ അംഗീകൃത രീതികളാണ്.

Verse 54

उपदेशश् च शिक्षावाक् व्याजोक्तिर्व्यपदेशकः बोधाय एष व्यापारःसुबुद्ध्यारम्भ इष्यते तस्य भेदास्त्रयस्ते च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः

ഉപദേശം, ശിക്ഷാവാക്യം, വ്യാജോക്തി, വ്യപദേശകം—ബോധം ഉളവാക്കി സുബുദ്ധിയുടെ ആരംഭം വരുത്തുന്നതിനായി വാക്കിന്റെ ഈ പ്രവർത്തനം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതിന്റെ ഭേദങ്ങൾ മൂന്ന്—രീതി, വൃത്തി, പ്രവൃത്തി.