Adhyaya 336

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे शिक्षानिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः खटवसा इति ख अथ षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यादिलक्षणं अग्निर् उवाच काव्यस्य नाटकादेश् च अलङ्कारान् वदाम्य् अथ ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्येतद्वाङ्मयं मतं

ഇങ്ങനെ ആഗ്നേയ മഹാപുരാണത്തിൽ ‘ശിക്ഷാനിരൂപണം’ എന്ന പേരിലുള്ള മൂന്നുനൂറ്റി മുപ്പത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി (പാഠചിഹ്നം: ‘ഖടവസാ’). ഇനി മൂന്നുനൂറ്റി മുപ്പത്തിയാറാം അധ്യായമായ ‘കാവ്യാദിലക്ഷണം’ ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി അരുളിച്ചെയ്തു—ഇപ്പോൾ ഞാൻ കാവ്യം, നാടകം മുതലായവയുടെ അലങ്കാരങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു. ധ്വനി, വർണങ്ങൾ, പദം, വാക്യം—ഇതെയെല്ലാം വാങ്മയം (വാണീ-സാഹിത്യം) എന്നു കരുതുന്നു.

Verse 2

शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयं यत्र समाप्यते शास्त्रे शब्दप्रधानत्वमितिहासेषु निष्ठता

ശാസ്ത്രവും ഇതിഹാസവും സംബന്ധിച്ച വാക്യങ്ങളുടെ ഈ മൂന്ന് വിഭാഗങ്ങൾ എവിടെ സമ്യക്‌മായി നിർവചിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അവിടെ ശാസ്ത്രത്തിൽ ശബ്ദത്തിന് (വാക്യരചനയ്ക്ക്) പ്രാധാന്യം; ഇതിഹാസങ്ങളിൽ നിഷ്ഠ—അർത്ഥസ്ഥിരതയും കഥാസത്യത്തോടുള്ള വിശ്വസ്തതയും—പ്രധാനമെന്നു കരുതുന്നു.

Verse 3

अभिधायाः प्रधानत्वात् काव्यं ताभ्यां विभिद्यते नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र च दुर्लभा

അഭിധാ (പ്രത്യക്ഷ വാച്യാർത്ഥം) പ്രധാനമായതിനാൽ കാവ്യം അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ രണ്ടുവിധമായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു. ലോകത്തിൽ മനുഷ്യജന്മം ദുർലഭം; അതിലും സത്യവിദ്യ അത്യന്തം ദുർലഭം.

Verse 4

कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र च दुर्लभा व्युत्पातिर्दुर्लभा तत्र विवेकस्तत्र दुर्लभः

അവിടെ കവിത്വം ദുർലഭം; അവിടെ തന്നെ അഭിവ്യക്തിശക്തിയും ദുർലഭം. അവിടെ ശാസ്ത്ര-പ്രയോഗ വ്യുത്പത്തി ദുർലഭം; വിവേകവും ദുർലഭം.

Verse 5

सर्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणन्न सिध्यति आदिवर्णा द्वितीयाश् च महाप्राणस्तुरीयकः

അവിദ്വാന്മാർ അന്വേഷിച്ചാലും പഠിച്ചാലും സമസ്ത ശാസ്ത്രം സിദ്ധിക്കുകയില്ല. ആദ്യവർഗ്ഗത്തിലെ വർണങ്ങൾ, രണ്ടാംവർഗ്ഗത്തിലെ വർണങ്ങൾ, കൂടാതെ നാലാം വർഗ്ഗത്തിലെ വർണങ്ങൾ ‘മഹാപ്രാണ’ (ശക്തമായ ശ്വാസത്തോടെ ഉച്ചരിക്കുന്ന) ധ്വനികളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 6

वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात् पदं सुप्तिड्प्रभेदतः सङ्क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवछिन्ना पदाबली

വർഗങ്ങളിൽ വർണങ്ങളുടെ കൂട്ടം ‘വർണവൃന്ദം’ ആകുന്നു. ‘പദം’ എന്നത് സൂപ്‌യും തിങ്‌യും (നാമ-ക്രിയ പ്രത്യയ/വിഭക്തി) എന്ന ഭേദത്താൽ നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നതാണ്. സംക്ഷേപത്തിൽ, ഉദ്ദേശ്യാർത്ഥം വ്യക്തമാക്കാൻ പരിധിനിശ്ചയിച്ച പദപരമ്പരയാണ് ‘വാക്യം’.

Verse 7

काव्यं स्फुटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम् योनिर्वेदश् च लोकश् च सिद्धमन्नादयोनिजं

അലങ്കാരങ്ങൾ സ്ഫുടമായി തെളിയുന്ന, ഗുണസമ്പന്നവും ദോഷവിരഹിതവും ആയതേ കാവ്യം. അതിന്റെ യോനികൾ വേദവും ലോകവ്യവഹാരവും ആകുന്നു; ഇത് സിദ്ധമായ (അംഗീകൃത) കല, ‘അന്നാദി’ യോനികളിൽ നിന്നു ജനിച്ചതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 8

देवादीनाम् संस्कृतं स्यात् प्राकृतं त्रिविधं नृणां गद्यं पद्यञ्च मिश्रञ्च काव्यादि त्रिविधं स्मृतम्

ദേവാദികൾക്കുള്ള ഭാഷ സംസ്കൃതം; മനുഷ്യർക്കുള്ള പ്രാകൃതം മൂന്നു തരമെന്ന് പറയുന്നു. കാവ്യാദി സാഹിത്യവും മൂന്നു വിധം—ഗദ്യവും പദ്യവും മിശ്രവും—എന്ന് സ്മൃതമാണ്.

Verse 9

अपदः पदसन्तानो गद्यन्तदपि गद्यते चूर्णकोत्कलिकागन्धिवृत्तभेदात् त्रिरूपकम्

ഛന്ദസ്സിന്റെ പാദങ്ങളില്ലാത്ത പദങ്ങളുടെ തുടർച്ച ഗദ്യമെന്നു പറയുന്നു; ഛന്ദാന്ത്യ ലയം ഉണ്ടായാലും അതും ഗദ്യമെന്നേ വിളിക്കൂ. ചൂർണക, ഉത്കലിക, ഗന്ധി എന്ന ശൈലി-ഭേദങ്ങളാൽ ഇതിന് ത്രിരൂപ വിഭാഗമുണ്ട്.

Verse 10

अल्पाल्पविग्रहं नातिमृदुसन्दर्भनिर्भरं चूर्णकं नाम्तो दीर्घसमासात् कलिका भवेत्

വിഗ്രഹം (പദവിഭാഗം) വളരെ കുറവായും അതിമൃദു സന്ദർഭബന്ധനത്തിൽ അതിയായി ആശ്രയിക്കാതെയും ഉള്ള രചന ‘ചൂർണക’ എന്നു പറയുന്നു; എന്നാൽ ദീർഘസമാസങ്ങളാൽ യുക്തമായാൽ അതേ ‘കലിക’ ആകുന്നു.

Verse 11

भवेन्मध्यमसन्दर्भन्नातिकुत्सितविग्रहम् वृत्तच्छायाहरं वृत्तं गन्धिनैतत् किलोत्कटम्

സന്ദർഭബന്ധം മിതമായിരിക്കണം; വിഗ്രഹം അതിയായി ദോഷമുള്ളതാകരുത്. മറ്റൊരു വൃത്തത്തിന്റെ ‘ഛായ’ (ലയ-സ്വഭാവം) കവർന്നെടുക്കുന്ന വൃത്തം ‘ഗന്ധി’ (മിശ്ര/ദൂഷിത) എന്നു പറയുന്നു; ഇതിനെ ഗുരുദോഷമായി കണക്കാക്കുന്നു.

Verse 12

आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा कथानिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यञ्च पञ्चधा

ഗദ്യകാവ്യം അഞ്ചു തരമെന്ന് അവർ കരുതുന്നു—ആഖ്യായിക, കഥ, ഖണ്ഡകഥ, പരികഥ, കഥാനിക.

Verse 13

कर्तृवंशप्रशंसा स्याद्यत्र गद्येन विस्तरात् कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भविपत्तयः

വിസ്തൃതമായ ഗദ്യരൂപത്തിൽ കർത്താവിന്റെ വംശപ്രശംസ ഉണ്ടാകുകയും, കന്യാഹരണം, യുദ്ധം, പ്രണയവിരഹം, വിപത്തുകൾ തുടങ്ങിയ സംഭവങ്ങൾ കൂടി വരികയും ചെയ്യുന്ന രചന അതായിരിക്കും.

Verse 14

भवन्ति यत्र दीप्ताश् च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः उच्छासैश् च परिच्छेदो यत्र या चूर्णकोत्तरा

രീതിയും വൃത്തിയും സംബന്ധിച്ച പ്രവൃത്തികൾ ദീപ്തമായി തെളിഞ്ഞു, ഉച്ഛ്വാസങ്ങൾ (വിരാമങ്ങൾ) കൊണ്ട് പരിച്ഛേദം വരുത്തി, ‘ചൂർണകോത്തരാ’ എന്ന പേരിലുള്ള സമാപനലയവും ഉള്ളത് ആ (ഛന്ദോബദ്ധ) കാവ്യമാണ്.

Verse 15

वक्त्रं वापरवक्त्रं वा यत्र साख्यायिका स्मृता श्लोकैः स्ववंशं संक्षेपात् कविर्यत्र प्रशंसति

കവി സ്വന്തം വക്ത്രത്തിലൂടെയോ മറ്റൊരു വക്താവിലൂടെയോ ആഖ്യാനം അവതരിപ്പിക്കുകയും, ശ്ലോകങ്ങളാൽ സംക്ഷേപമായി സ്വന്തം വംശത്തെ പ്രശംസിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രചന ‘ആഖ്യായിക’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 16

सुख्यस्यार्थावताराय भवेद्यत्र कथान्तरम् परिच्छेदो न यत्र स्याद्भवेद्वालम्भकैः क्वचित्

വായനക്കാരന്റെ സൗകര്യത്തിനും ഉദ്ദേശ്യാർത്ഥത്തിന്റെ വ്യക്തമായ അവതരണത്തിനും വേണ്ടിയേ അവിടെ കഥാന്തരം ചേർക്കേണ്ടത്; യഥോചിത പരിച്ഛേദം ഇല്ലാത്തിടത്ത്, കഥാസൂത്രം നിലനിർത്താൻ ചിലപ്പോൾ ‘വാലംഭക’ എന്ന സഹായക ബന്ധഭാഗങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കാം.

Verse 17

सा कथा नाम तद्गर्भे निबध्नीयाच्चतुष्पदीं भवेत् खण्डकथा यासौ यासौ परिकथा तयोः

കഥയുടെ ഗർഭത്തിൽ ചതുഷ്പദി (നാലുവരി ഘടകം) നിബദ്ധമാകുന്നുവെങ്കിൽ അതിനെ ‘കഥ’ എന്നു പറയുന്നു. ഖണ്ഡിതമായത് ‘ഖണ്ഡകഥ’; പ്രസംഗാനുബന്ധമായി വരുന്ന ഉപകഥ ‘പരികഥ’—ഇവ രണ്ടിന്റെയും വ്യത്യാസം ഇതാണ്.

Verse 18

अमात्यं सार्थकं वापि द्विजं वा नायकं विदुः स्यात्तयोः करुणं विद्धि विप्रलम्भश् चतुर्विधः

അമാത്യൻ, സാർത്ഥകൻ (കാരവാൻ-നേതാവ്/വ്യാപാരി) അല്ലെങ്കിൽ ദ്വിജൻ (ബ്രാഹ്മണൻ)—ഇവരിൽ ആരെയും നായകനെന്ന് അറിയുന്നു. ഇവരുടെ വിഷയത്തിൽ കരുണരസമാണ് പ്രധാനം; വിപ്രലംഭം (വിയോഗം) നാലുവിധമാണെന്ന് ഗ്രഹിക്കണം.

Verse 19

समाप्यते तयोर् नाद्या सा कथामनुधावति कथाख्यायिकयोर्मिश्रभावात् परिकथा स्मृता

ആ രണ്ടിൽ ആദ്യകഥ സമാപിച്ചാൽ പിന്നത്തെത് കഥയുടെ ഗതിയെ തന്നെ അനുഗമിക്കുന്നു. കഥയും ആഖ്യായികയും ചേർന്ന മിശ്രസ്വഭാവം കൊണ്ടാണ് അതിനെ ‘പരികഥ’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നത്.

Verse 20

भयानकं सुखपरं गर्भे च करुणो रसः अद्भुतो ऽन्ते सुकॢप्तार्थो नोदात्ता सा कथानिका

ഭയാനകമായിട്ടും സുഖകരമായ ഫലത്തിലേക്ക് അഭിമുഖമായും, മദ്ധ്യഭാഗത്ത് കരുണരസമുള്ളതുമായ, അവസാനം അത്ഭുതത്തോടെ സമാപിക്കുന്നതുമായ, അർത്ഥത്തിൽ സുസംഘടിതവും ഉദാത്തശൈലി സ്വീകരിക്കാത്തതുമായ കഥയെ ‘കഥാനിക’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 21

पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरितित्रिधा वृत्तमक्षरसंख्येयमुक्थं तत् कृतिशेषजम्

പദ്യം നാലു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. അത് മൂന്നു വിധം—വൃത്തം, ജാതി, ‘ഉക്ഥം’ (കൃതി-നിർമ്മാണത്തിൽ ശേഷിക്കുന്നതിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതെന്ന് പറയുന്നത്). വൃത്തം അക്ഷരസംഖ്യ എണ്ണി നിർണ്ണയിക്കുന്നു.

Verse 22

मात्राभिर्गणना सा जातिरिति काश्यपः सममर्धसमं वृत्तं विषमं पैङ्गलं त्रिधा

കാശ്യപന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ മാത്രകളാൽ ചെയ്യുന്ന ഗണനയെ ‘ജാതി’ എന്നു പറയുന്നു. പിംഗലന്റെ സമ്പ്രദായത്തിൽ വൃത്തം മൂന്നു വിധം—സമം, അർധസമം, വിഷമം.

Verse 23

सा विद्या नौस्तितीषूर्णां गभीरं काव्यसागरं महाकाव्यं कलापश् च पर्याबन्धो विशेषकम्

ഗഹനമായ കാവ്യസാഗരം കടക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് ആ വിദ്യ ഒരു നൗകപോലെ; അത് മഹാകാവ്യം, കലാപം, പര്യാബന്ധം, വിശേഷകം എന്നീ കാവ്യരൂപങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുന്നു।

Verse 24

कुलकं मुक्तकं कोष इति पद्यकुटुम्बकम् सर्गबन्धो महाकाव्यमारब्धं संस्कृतेन यत्

‘പദ്യകുടുംബകം’ എന്നതിന് കുലകം, മുക്തകം, കോശം എന്നീ ഭേദങ്ങളുണ്ട്. പരിഷ്കൃത സംസ്കൃതത്തിൽ ആരംഭിച്ച് സർഗബന്ധമായി (കാന്റോ-ക്രമമായി) ഘടിതമായ കൃതിയെയാണ് മഹാകാവ്യം എന്നു പറയുന്നത്।

Verse 25

तादात्म्यमजहत्तत्र तत्समं नाति दुष्यति इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा सदाश्रयं

അവിടെ മുഖ്യാർത്ഥം ഉപേക്ഷിക്കാത്ത താദാത്മ്യം യുക്തമാണ്; അതിന് സമമായ പ്രയോഗവും അത്യധികം ദോഷകരമല്ല. അത് ഇതിഹാസത്തിലോ കഥയിലോ നിന്നുയർന്നതായാലും, മറ്റൊരു ഉറവിടമായാലും, എപ്പോഴും യുക്തമായ ആശ്രയത്തിൽ നിലകൊള്ളണം।

Verse 26

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनियतं नातिविस्तरम् शक्कर्यातिजगत्यातिशक्कर्या त्रिष्टुभा तथा

മന്ത്രദൂത, പ്രയാണ, ആജിനീ എന്നീ വൃത്തങ്ങൾ നിയമിതവും അതിവിസ്തൃതമല്ലാത്തതുമാണ്; അതുപോലെ ശക്കരീ, അതിജഗതി, അതിശക്കരീ, ത്രിഷ്ടുഭ് എന്നിവയും (ഛന്ദസ്സുകളായി) അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 27

पुष्पिताग्रादिभिर्वक्राभिजनैश्चारुभिः समैः मुक्ता तु भिन्नवृत्तान्ता नातिसंक्षिप्तसर्गकम्

‘പുഷ്പിതാഗ്ര’ മുതലായ അലങ്കാരങ്ങളാൽ ശോഭിച്ച്, മനോഹരമായ വക്രതയും അഭിജാത പദപ്രയോഗവും ഉള്ളതും, രമണീയവും സമലയം പുലർത്തുന്നതുമായ കൃതിയെ ‘മുക്താ’ എന്നു പറയുന്നു; ഇതിലെ വൃത്താന്തക്രമം വൈവിധ്യമുള്ളതും സർഗങ്ങൾ അതിസംക്ഷിപ്തമല്ലാത്തതുമാണ്।

Verse 28

अतिशर्क्वरिकाष्टिभ्यामेकसङ्कीर्णकैः परः मात्रयाप्यपरः सर्गः प्राशस्त्येषु च पश्चिमः

മുമ്പ് വിവരിച്ച ഛന്ദസ്സുകൾക്കു ശേഷം ‘അതിശർക്ക്വരീ’യും ‘കാഷ്ടീ’യും എന്ന ഭേദങ്ങൾ വരുന്നു. തുടർന്ന് ഒരേ തരത്തിലുള്ള സംകീർണ്ണ-മിശ്ര ഛന്ദസ്സുകൾ. മറ്റൊരു വിഭാഗം മാത്രാ (അക്ഷരമാത്ര) പ്രകാരം വേർതിരിക്കുന്നു; പ്രശസ്തി-ഛന്ദസ്സുകളിൽ അവസാനത്തേത് ‘പശ്ചിമ’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 29

कल्पो ऽतिनिन्दितस्तस्मिन्विशेषानादरः सतां नगरार्णवशैलर्तु चन्द्रार्काश्रमपादपैः

ആ തരത്തിലുള്ള രചനയിൽ ‘കൽപ’ (ശൈലി-നിർമ്മിതി) അത്യന്തം നിന്ദ്യമാണ്; കാരണം പണ്ഡിതർ അംഗീകരിച്ച വ്യത്യാസങ്ങളെ മാനിക്കാതെ ‘നഗരം, അർണവം, ശൈലം, ഋതു, ചന്ദ്രൻ, അർക (സൂര്യൻ), ആശ്രമം, പാദപം’ മുതലായ പദങ്ങൾ വിവേചനമില്ലാതെ പ്രയോഗിക്കുന്നു.

Verse 30

उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः दूतीवचनविन्यासैर् असतीचरिताद्भूतैः

ഉദ്യാന-ജലക്രീഡകൾ, മധുപാനത്തിൽ ആസക്തമായ ഉത്സവ-വിലാസങ്ങൾ, ഭോഗാനന്ദങ്ങൾ, ദൂതിയുടെ സന്ദേശങ്ങളെ ചാതുര്യത്തോടെ വിന്യസിക്കുന്ന വാക്യരീതി, കൂടാതെ അശുദ്ധസ്ത്രീയുടെ ചരിതത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന അത്ഭുതകൃത്യങ്ങൾ—ഇവയിലൂടെ (അവൾ) ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 31

तमसा मरुताप्यन्यैर् विभावैर् अतिनिर्भरैः कश्यप इति ज , ञ , ट च तादर्थमजहत्तत्रेति ज अनुष्टुभेति ज व्यक्तेति ञ सर्ववृत्तिप्रवृत्तञ्च सर्वभावप्रभावितम्

തമസ്, മരുത് (കാറ്റ്) എന്നിവയും മറ്റ് അതിപ്രബല വിഭാവങ്ങളും മൂലം അധീനമായ (പാഠത്തിൽ) ‘കശ്യപ’ എന്നാണ് ജ-, ഞ-, ട-പരമ്പരകളുടെ വായന. അവിടെ ജ-പരമ്പര ‘താദർഥം അജഹത് തത്ര’ (ഉദ്ദേശ്യാർത്ഥം വിട്ടില്ല) എന്നും ‘അനുഷ്ടുഭേ’ (അനുഷ്ടുഭ് ഛന്ദസ്സിൽ) എന്നും പറയുന്നു; ഞ-പരമ്പര ‘വ്യക്ത’ എന്നും പറയുന്നു—ഇത് സർവ്വവൃത്തികളെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുകയും സർവ്വഭാവങ്ങളാൽ പ്രഭാവിതമാകുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 32

सर्वरीतिरसैः पुष्टं पुष्टङ्गुणविभूषणैः अत एव महाकाव्यं तत्कर्ता च महाकविः

സകല റീതി-രസങ്ങളാലും പുഷ്ടവും, പരിപുഷ്ടമായ ഗുണങ്ങളും അലങ്കാരങ്ങളും കൊണ്ട് വിഭൂഷിതവുമായ രചനയാണ് ‘മഹാകാവ്യം’; അതിന്റെ കർത്താവ് ‘മഹാകവി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 33

वाग्वैदग्ध्यप्रधानेपि रस एवात्र जीवितम् पृथक्प्रयत्ननिर्वर्त्यं वाग्वक्रिम्नि रसाद्वपुः

ഇവിടെ വാഗ്വൈദഗ്ധ്യം പ്രധാനമായാലും കാവ്യത്തിന്റെ പ്രാണൻ രസമേ. വാക്കിന്റെ വക്രത വേറിട്ട പരിശ്രമത്തിൽ ജനിക്കുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ ദേഹം രസമയമാണ്.

Verse 34

चतुर्वर्गफलं विश्वग्व्याख्यातं नायकाख्यया समानवृत्तिनिर्व्यूटः कौशिकीवृत्तिकोमलः

ഇതിന്റെ ഫലം ചതുര്വർഗസിദ്ധി; ‘നായക’ എന്ന നാമത്തിൽ ഇത് സർവ്വത്ര പ്രയോഗ്യമായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇത് സമവൃത്തത്തിൽ നിർമ്മിതവും, കൗശികീ വൃത്തിയോട് ചേർന്ന কোমലസ്വഭാവമുള്ളതുമാണ്.

Verse 35

कलापो ऽत्र प्रवासः प्रागनुरागाह्वयो रसः सविशेषकञ्च प्राप्त्यादि संस्कृतेनेत्रेण च

ഇവിടെ ക്രമം—ആദ്യം പ്രവാസജന്യ വിരഹം; തുടർന്ന് ‘പ്രാഗനുരാഗ’ എന്ന രസം; കൂടാതെ ‘സവിശേഷക’ രീതിയും, പ്രാപ്തി മുതലായ ഘട്ടങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം സംസ്കൃതനേത്രം, അഥവാ പരിപോഷിതമായ ബോധംകൊണ്ട് തിരിച്ചറിയണം.

Verse 36

श्लोकैर् अनेकैः कुलकं स्यात् सन्दानितकानि तत् मुक्तकं श्लोक एकैकश् चमत्कारक्षमः सता ं

അനേകം ശ്ലോകങ്ങളുടെ കൂട്ടം ‘കുലകം’; അതേ ‘സന്ദാനിതകം’ (ബന്ധിപ്പിച്ച സമുച്ചയം) എന്നും പറയുന്നു. ‘മുക്തകം’ എന്നാൽ ഒരൊറ്റ ശ്ലോകം; അത് തനിച്ചുതന്നെ സദ്ജനർക്കു കാവ്യചമത്കാരം നൽകാൻ കഴിവുള്ളത്.

Verse 37

सूक्तिभिः कविसिंहानां सुन्दरीभिः समन्वितः कोषो ब्रह्मापरिच्छिन्नः स विदग्धाय रोचते

കവിസിംഹന്മാരുടെ സുന്ദര സൂക്തികളാൽ സമന്വിതമായ ഒരു നിധി—ബ്രഹ്മാവിനാലും പരിച്ഛിന്നമാക്കാനാകാത്തത്ര അക്ഷയമായത്—വിദഗ്ധ രസികനെയാണ് ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നത്.

Verse 38

आभासोपमशक्तिश् च सर्गे यद्भिन्नवृत्तता मिश्रं वपुरिति ख्यातं प्रकीर्णमिति च द्विधा श्रव्यञ्चैवाभिनेयञ्च प्रकीर्णं सकलोक्तिभिः

ഒരു സർഗ്ഗത്തിൽ ഛന്ദസ്സുകളുടെ വൈവിധ്യമുള്ള പ്രയോഗവും, ആഭാസം, ഉപമ, ശക്തി മുതലായ അലങ്കാരങ്ങളും കൂടിയുണ്ടെങ്കിൽ ആ രചന “മിശ്രവപു” എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. അതിനെ “പ്രകീർണം” എന്നും പറയുന്നു; ഇത് രണ്ടുവിധം—(1) ശ്രവ്യം, (2) അഭിനേയം; കാരണം ഇതിൽ എല്ലാ തരത്തിലുള്ള ഉക്തികളും/സംഭാഷണപ്രകടനങ്ങളും സമ്പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.