Adhyaya 327

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे देवालयमाहत्म्यादिर्नाम षड्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः छन्दःसारः अग्निर् उवाच छन्दो वक्ष्ये मूलजैस्तैः पिङ्गलोक्तं यथाक्रमम् सर्वादिमध्यान्तगणौ म्लौ द्वौ जौ स्तौ त्रिकौ गणाः

ഇങ്ങനെ ആഗ്നേയ മഹാപുരാണത്തിലെ ‘ദേവാലയമാഹാത്മ്യാദി’ എന്ന 326‑ാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി 327‑ാം അധ്യായം ‘ഛന്ദസ്സാരം’ ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി പറഞ്ഞു—പിംഗലൻ ഉപദേശിച്ച ക്രമത്തിൽ മൂല അക്ഷര‑ഘടകങ്ങളാൽ ഞാൻ ഛന്ദസ്സിനെ വിശദീകരിക്കും. ഗണങ്ങൾ: മ, ല; ജയുടെ രണ്ട് രൂപങ്ങൾ; സ, ത; കൂടാതെ കയുടെ മൂന്ന് രൂപങ്ങൾ।

Verse 2

धनस्यान्नाथमेकन्त्विति ख ह्रस्वो गुरुर्वा पादान्ते पूर्वो योगाद् विसर्गतः अनुस्वाराद्व्यञ्जनात् स्थात् जिह्वामूलीयतस् तथा

‘ധനസ്യാൻ നാഥം’, ‘ഏകന്ത്വിതി‑ഖ’ മുതലായ പ്രയോഗങ്ങളിൽ പാദാന്തത്തിൽ ഹ്രസ്വാക്ഷരവും ഐച്ഛികമായി ഗുരുവായി കണക്കാക്കാം. മുൻ അക്ഷരം സംയോഗം, വിസർഗം (ഃ), അനുശ്വാരം (ം), വ്യഞ്ജനം, കൂടാതെ ജിഹ്വാമൂലീയ കാരണം കൊണ്ടും ഗുരുവാകുന്നു।

Verse 3

उपाध्मानीयतो दीर्घो गुरुर्ग्लौ नौ गणाविह वसवोष्टौ च चत्वारो वेदादित्यादिलोपतः

ഉപധ്മാനീയം (ഓഷ്ഠ്യധ്വനികൾക്ക് മുമ്പുള്ള പ്രത്യേക വിസർഗം) ഉണ്ടായാൽ ദീർഘസ്വരം ഗുരു (ഭാരമാത്ര) ആയി കണക്കാക്കണം. ഇവിടെ ഗണങ്ങളുടെ പേരുകൾ ‘ഗ്ലൗ’ ‘നൗ’ എന്നാണ്. വസുക്കൾ എട്ട്, അധരങ്ങൾ രണ്ട്, ദിക്കുകൾ നാല്—‘വേദ’, ‘ആദിത്യ’ മുതലായ വാക്കുകളിൽ ആദ്യക്ഷരലോപം വഴി ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.