Adhyaya 248
Chapter 248: धनुर्वेदः (Dhanurveda — Science of War and Archery Discipline)
ഭഗവാൻ അഗ്നി ധനുർവേദം ആരംഭിച്ച് യുദ്ധവിദ്യയെ ‘ചതുഷ്പാദി’യായി നിർവചിക്കുന്നു—രഥം, ഗജം, അശ്വം, പദാതി എന്ന നാല് സേനാംഗങ്ങൾ പ്രകാരം. വേദീയ അധ്യാപനരീതിയിൽ ആയുധപ്രയോഗം ‘പഞ്ചവിധം’: പ്രക്ഷേപ്യ (വിട്ടയക്കുന്ന), പാണിമുക്ത (കൈകൊണ്ട് എറിയുന്ന), യന്ത്രമുക്ത (യന്ത്രം വഴി വിടുന്ന), അമുക്ത (വിടാതെ ഉപയോഗിക്കുന്ന) ശസ്ത്രങ്ങൾ, കൂടാതെ നിരായുധ ബാഹുയുദ്ധം. തുടർന്ന് ശസ്ത്ര–അസ്ത്ര ഭേദവും ലളിതവിധി വിരുദ്ധ മായാ/ഛലവിധിയും വിശദീകരിച്ച് യന്ത്രമുക്ത, പാണിമുക്ത മുതലായ ഉദാഹരണങ്ങൾ പറയുന്നു. പിന്നെ കവചാദി സംരക്ഷണസജ്ജത, ധനുസ്സുകേന്ദ്രിതവും ശൂലകേന്ദ്രിതവും ആയ ക്രമബദ്ധ സമരങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസക്രമം—ബ്രാഹ്മണൻ ഗുരുവായി ക്ഷത്രിയ/വൈശ്യരെ പഠിപ്പിക്കണം; ശൂദ്രനും പരിശീലനം, അഭ്യാസം, രാജസഹായ സേവനം എന്നിവയിലൂടെ യോഗ്യത നേടാം—എന്നിങ്ങനെ. സമപദ, വൈശാഖ, മണ്ഡല, ആലീഢ, പ്രത്യാലീഢ, വികട, സമ്പുട തുടങ്ങിയ നിലപാടുകളും അളവുകളും, ധനുർവിദ്യാ നടപടിക്രമം—നമസ്കാരം, ജ്യാ കെട്ടാനുള്ള ഇടം, നാഭി/കടി സ്ഥാപനം, കണ്ണ്–ചെവി രേഖയിൽ ലക്ഷ്യം, വിരൽപിടി, വലിച്ച് വിടൽ, തുടർചലനം, പ്രകടനമൂല്യനിർണ്ണയം—വിശദമായി വരുന്നു. അമ്പിന്റെയും ധനുസ്സിന്റെയും മാനങ്ങൾ നിശ്ചയിച്ച് അശ്വ-രഥ-ഗജ സമരങ്ങളിലും അതേ തത്ത്വങ്ങൾ വ്യാപിപ്പിച്ച് യുദ്ധകല ധർമ്മനിയന്ത്രിത ശാസ്ത്രീയ ശിക്ഷണമാണെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
Precise operational metrics and biomechanics: stance geometry and spacing (vitasti/aṅgula-based), bow brace/clearance set to twelve aṅgulas, standardized bow and arrow lengths (3–4 hasta bows; 10–12 muṣṭi arrows), and a procedural aiming line maintained between the eye and the ear.
It frames martial skill as dharma-sādhana: disciplined posture, restraint, correct measure, and role-based duty (service to the king and protection of order) convert warfare-knowledge into a regulated vidyā aligned with righteous conduct rather than mere violence.