Adhyaya 6

Verse 1

ः बभञ्ज तद्दृढं धनुरिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तदा इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः भरतोथागात् इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अथ षष्ठो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनं नारद उवाच भरते ऽथ गते रामः पित्रादीनभ्यपूजयत् राजा दशरथो रामम् उवाच शृणु राघव

“അവൻ ആ ദൃഢമായ ധനുസ്സിനെ ഭഞ്ജിച്ചു”—ഇത് ഒരു ചിഹ്നിത ഹസ്തപ്രതിയിലെ പാഠം; മറ്റു ഹസ്തപ്രതികളിൽ “തദാ” എന്നും, ചിലതിൽ “അഥ ഭരതൻ വന്നു” എന്നും പാഠഭേദമുണ്ട്. ഇനി ആറാം അധ്യായം—‘ശ്രീരാമാവതാരവർണ്ണനം’ ആരംഭിക്കുന്നു. നാരദൻ പറഞ്ഞു: ഭരതൻ പോയ ശേഷം രാമൻ പിതാവിനെയും മറ്റു മുതിർന്നവരെയും യഥാവിധി ആദരിച്ചു. രാജാ ദശരഥൻ രാമനോട് പറഞ്ഞു: “ശ്രദ്ധിക്ക, ഹേ രാഘവ।”

Verse 2

गुणानुरागाद्राज्ये त्वं प्रजाभिरभिषेचितः मनसाहं प्रभाते ते यौवराज्यं ददामि ह

നിന്റെ ഗുണങ്ങളോടുള്ള അനുരാഗം കൊണ്ടാണ് പ്രജകൾ നിന്നെ രാജ്യം ഭരിക്കുവാൻ അഭിഷേകം ചെയ്തത്. അതിനാൽ ഞാൻ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ പ്രഭാതത്തിൽ നിന്നെ യുവരാജപദത്തിൽ നിയോഗിക്കുന്നു.

Verse 3

रात्रौ त्वं सीतया सार्धं संयतः सुव्रतो भव राज्ञश् च मन्त्रिणश्चाष्टौ सवसिष्ठास् तथाब्रुवन्

“രാത്രിയിൽ സീതയോടൊപ്പം നീ സംയമത്തോടെ, ഉത്തമവ്രതനിഷ്ഠയോടെ ഇരിക്ക.” എന്ന് രാജാവും എട്ട് മന്ത്രിമാരും വസിഷ്ഠനോടൊപ്പം പറഞ്ഞു.

Verse 4

सृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः अशोको धर्मपालश् च सुमन्त्रः सवसिष्ठकः

സൃഷ്ടി, ജയന്ത, വിജയ, സിദ്ധാർത്ഥ, രാഷ്ട്രവർധന, അശോക, ധർമ്മപാല, സുമന്ത്ര, കൂടാതെ വസിഷ്ഠൻ—ഇവയാണ് രാജനാമങ്ങൾ ക്രമമായി നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നത്.

Verse 5

पित्रादिवचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स राघवः स्थितो देवार्चनं कृत्वा कौशल्यायै निवेद्य तत्

പിതാവിന്റെയും മറ്റുള്ളവരുടെയും വാക്കുകൾ കേട്ട് രാഘവൻ “തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞു ശാന്തമായി നിലകൊണ്ടു. ദേവാരാധന നടത്തി ശേഷം ആ വിവരം കൗശല്യയ്ക്ക് അറിയിച്ചു.

Verse 6

राजोवाच वसिष्ठादीन् रामराज्याभिषेचने सम्भारान् सम्भवन्तु स्म इत्य् उक्त्वा कैकेयीङ्गतः

രാജാവ് വസിഷ്ഠാദികളോട്—“രാമന്റെ രാജാഭിഷേകത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ എല്ലാം സജ്ജമാകട്ടെ” എന്നു പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് അദ്ദേഹം കൈകേയിയിലേക്കു പോയി.

Verse 7

अयोध्यालङ्कृतिं दृष्ट्वा ज्ञात्वा रामाभिषेचनं भविष्यतीत्याचचक्षे कैकेयीं मन्थरा सखी

അയോധ്യ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ടും രാമാഭിഷേകം നടക്കാനിരിക്കുന്നതായി അറിഞ്ഞും സഖിയായ മന്തറ ആ വാർത്ത കൈകേയിയോട് അറിയിച്ചു.

Verse 8

पादौ गृहीत्वा रामेण कर्षिता सापराधतः तेन वैरेण सा राम- वनवासञ्च काङ्क्षति

രാമന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച കുറ്റക്കാരിയായ അവൾ രാമനാൽ വലിച്ചിഴക്കപ്പെട്ടു; ആ വൈരത്തിന്റെ ഫലമായി അവൾ രാമന്റെ വനവാസവും ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 9

कैकेयि त्वं समुत्तिष्ठ रामराज्याभिषेचनं मरणं तव पुत्रस्य मम ते नात्र संशयः

കൈകേയീ, നീ ഉടൻ എഴുന്നേൽക്കുക; രാമന്റെ രാജാഭിഷേകം നടന്നു കഴിഞ്ഞാൽ നിന്റെ പുത്രന്റെ മരണം നിശ്ചയം—ഇതിൽ എനിക്ക് സംശയമില്ല.

Verse 10

राज्यवर्धन इति ख, ग, घ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः सुमन्त्रश् च वशिष्ठक इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः मन्थरासती इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मन्थरा सतीमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कब्जयोक्तञ्च तच् छ्रुत्वा एकमाभरणं ददौ उवाच मे यथा रामस् तथा मे भरतः सुतः

‘രാജ്യവർധന’—ഇത് ഖ, ഗ, ഘ എന്ന് ചിഹ്നിതമായ മൂന്ന് കൈയെഴുത്തുപ്രതികളുടെ പാഠം. ‘സുമന്ത്രനും വശിഷ്ഠകനും’—ഇത് ഖ, ഗ, ഘ, ങ ചിഹ്നിതമായ നാല് പ്രതികളുടെ പാഠം. ‘മന്തരാ-സതി’—ഇത് ഖ, ങ ചിഹ്നിതമായ രണ്ട് പ്രതികളുടെ പാഠം; ‘മന്തരാ, സതിയായ സ്ത്രീ’—ഇത് ഗ ചിഹ്നിത പ്രതിയിലെ പാഠം. കുബ്ജ പറഞ്ഞത് കേട്ട് അവൾ ഒരു ആഭരണം നൽകി പറഞ്ഞു—“എനിക്ക് രാമൻ എങ്ങനെയോ, അതുപോലെ എന്റെ പുത്രൻ ഭരതൻ।”

Verse 11

उपायन्तु न पश्यामि भरतो येन राज्यभाक् कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धा हारं त्यक्त्वाथ मन्थरा

“ഭരതൻ രാജ്യം കൈവശമാക്കാൻ വഴിയൊന്നും ഞാൻ കാണുന്നില്ല.” എന്ന് ക്രുദ്ധയായ മന്തരാ കൈകേയിയോട് പറഞ്ഞു; പിന്നെ മാല ഉപേക്ഷിച്ചു.

Verse 12

बालिशे रक्ष भरतम् आत्मानं माञ्च राघवात् भविता राघवो राजा राघवस्य ततः सुतः

ഹേ ലളിതബുദ്ധിയേ, ഭരതനെ രക്ഷിക്ക; നിന്നെയും എന്നെയും റാഘവനിൽ നിന്ന് കാക്ക—റാഘവനോട് വിരോധം കാണിക്കരുത്. റാഘവൻ രാജാവാകും; പിന്നെ റാഘവന്റെ പുത്രൻ (രാജാവാകും).

Verse 13

राजवंशस्तु कैकेयि भरतात् परिहास्यते देवासुरे पुरा युद्धे शम्बरेण हताः सुराः

എന്നാൽ, ഹേ കൈകേയീ, ഭരതനാൽ ഈ രാജവംശം പരിഹാസവിഷയമാകും എന്നു കേൾക്കപ്പെടുന്നു. പണ്ടുകാലത്ത് ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ ശംബരൻ ദേവന്മാരെ വധിച്ചു.

Verse 14

रात्रौ भर्ता गतस्तत्र रक्षितो विद्यया त्वया वरद्वयन्तदा प्रादाद् याचेदानीं नृपञ्च तत्

രാത്രിയിൽ ഭർത്താവ് അവിടെ പോയി; നീ നൽകിയ വിദ്യയാൽ അവൻ സംരക്ഷിതനായി. അപ്പോൾ അവൻ രണ്ടു വരങ്ങൾ നൽകി; ഇപ്പോൾ രാജാവും താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതു തന്നെ യാചിക്കട്ടെ.

Verse 15

रामस्य च वनेवासं नव वर्षाणि पञ्च च यौवराज्यञ्च भरते तदिदानीं प्रदास्यति

ഇപ്പോൾ അവൻ രാമനു ഒൻപതു വർഷവും പിന്നെ അഞ്ചു വർഷവും വനവാസം വിധിക്കുകയും, അതേ സമയത്ത് ഭരതനു യുവരാജപദം നൽകുകയും ചെയ്യും।

Verse 16

प्रोत्साहिता कुब्जया सा अनर्थे चार्थदर्शिनी उवाच सदुपायं मे कच्चित्तं कारयिष्यति

കുബ്ജയാൽ പ്രോത്സാഹിതയായ അവൾ—അനർത്ഥമാർഗ്ഗത്തിൽ ചെന്നിട്ടും ലാഭം തിരിച്ചറിയുന്നവൾ—പറഞ്ഞു: “സദുപായത്തോടെ എന്റെ ഈ പദ്ധതി ആരെങ്കിലും നടപ്പാക്കുമോ?”

Verse 17

क्रोधागारं प्रविष्टाथ पतिता भुवि मूर्छिता द्विजादीनर्चयित्वाथ राजा दशरथस्तदा

അവൾ പിന്നെ ക്രോധഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; നിലത്തു വീണു മൂർച്ചിതയായി കിടന്നു. അപ്പോൾ രാജാവ് ദശരഥൻ ബ്രാഹ്മണാദികളെ ആദരിച്ചു ആ സമയത്ത് (അവിടെ) എത്തി।

Verse 18

ददर्श केकयीं रुष्टाम् उवाच कथमीदृशी रोगार्ता किं भयोद्विग्ना किमिच्छसि करोमि तत्

അവൻ കോപിച്ച കൈകേയിയെ കണ്ടു പറഞ്ഞു: “നീ ഇങ്ങനെ എന്തുകൊണ്ട്? രോഗബാധിതയോ, അല്ലെങ്കിൽ ഏതെങ്കിലും ഭയത്താൽ കലങ്ങിയോ? നിനക്ക് എന്താണ് വേണം? അത് ഞാൻ ചെയ്യും।”

Verse 19

येन रामेण हि विना न जीवामि मुहूर्तकम् शपामि तेन कुर्यां वै वाञ्छितं तव सुन्दरि

രാമനില്ലാതെ ഞാൻ ഒരു മുഹൂർത്തം പോലും ജീവിക്കില്ല; അവന്റെ പേരിൽ സത്യം—ഹേ സുന്ദരി, നിന്റെ അഭിലഷിതം ഞാൻ തീർച്ചയായും നിറവേറ്റും।

Verse 20

सत्यं ब्रूहीति सोवाच नृपं मह्यं ददासि चेत् वरद्वयं पूर्वदत्तं सत्यात् त्वं देहि मे नृप

അവൻ പറഞ്ഞു—“സത്യം പറയുക. നീ എനിക്ക് രാജാവിനെ തരുന്നുവെങ്കിൽ, ഹേ രാജാവേ, സത്യപ്രകാരം മുമ്പ് നൽകിയ രണ്ടു വരങ്ങളും എനിക്ക് നൽകുക.”

Verse 21

चतुर्दशसमा रामो वने वसतु संयतः कथितमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सम्भारैर् एभिरद्यैव भरतोत्राभिषेच्यताम्

“സംയമനായ രാമൻ പതിനാലു വർഷം വനത്തിൽ വസിക്കട്ടെ”—എന്ന് പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു (ഖ, ങ ചിഹ്നിത പാണ്ഡുലിപാഠം). “ഇവ തന്നെയുള്ള അഭിഷേകസാമഗ്രികളാൽ ഇന്നുതന്നെ ഇവിടെ ഭരതനെ അഭിഷേകം ചെയ്യട്ടെ.”

Verse 22

विषं पीत्वा मरिष्यामि दास्यसि त्वं न चेन्नृप तच् छ्रुत्वा मूर्छितो भूमौ वज्राहत इवापतत्

“വിഷം കുടിച്ച് ഞാൻ മരിക്കും—നീ തരുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഹേ രാജാവേ.” അത് കേട്ടപ്പോൾ അവൻ മൂർഛിച്ച്, ഇടിമിന്നലേറ്റ് വീണതുപോലെ നിലത്തു വീണു.

Verse 23

मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्य कैकेयीमिदमब्रवीत् किं कृतं तव रामेण मया वा पापनिश् चये

അൽപസമയം കഴിഞ്ഞ് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് അവൻ കൈകേയിയോട് പറഞ്ഞു—“പാപനിശ്ചയമുള്ളവളേ, രാമനോ ഞാനോ നിനക്കു എന്ത് അപകാരം ചെയ്തു?”

Verse 24

यन्मामेवं ब्रवीषि त्वं सर्वलोकाप्रियङ्करि केवलं त्वत्प्रियं कृत्वा भविष्यामि सुनिन्दितः

നീ എന്നോട് ഇങ്ങനെ പറയുന്നതിനാൽ, ഹേ സർവ്വലോകാപ്രിയകരി—ഞാൻ വെറും നിനക്കിഷ്ടമുള്ളതേ ചെയ്താൽ ഞാൻ അത്യന്തം നിന്ദിതനാകും.

Verse 25

या त्वं भार्या कालरात्री भरतो नेदृशः सुतः प्रशाधि विधवा राज्यं मृते मयि गते सुते

നീ എന്റെ ഭാര്യ കാലരാത്രിയെപ്പോലെ; ഭരതൻ അത്തരമൊരു പുത്രനല്ല. ഞാൻ മരിക്കുകയും പുത്രൻ പോയി മാറുകയും ചെയ്താൽ, വിധവയായി രാജ്യം ഭരിക്കു.

Verse 26

सत्यपाशनिबद्धस्तु राममाहूय चाब्रवीत् कैकेय्या वञ्चितो राम राज्यं कुरु निगृह्य माम्

എന്നാൽ സത്യത്തിന്റെ പാശത്തിൽ ബന്ധിതനായ അദ്ദേഹം രാമനെ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു— “രാമാ, കൈകേയി എന്നെ വഞ്ചിച്ചു; എന്നെ നിയന്ത്രിച്ച് രാജ്യം ഏറ്റെടുക്കുക.”

Verse 27

त्वया वने तु वस्तव्यं कैकेयीभरतो नृपः पितरञ्चैव कैकेयीं नमस्कृत्य प्रदक्षिणं

‘നീ നിർബന്ധമായും വനത്തിൽ വസിക്കണം. ഹേ രാജാവേ, ഭരതൻ—കൈകേയിയോടൊപ്പം—പിതാവിനെയും കൈകേയിയെയും നമസ്കരിച്ചു ആദരത്തോടെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യണം.’

Verse 28

कृत्वा नत्वा च कौशल्यां समाश्वस्य सलक्ष्मणः सीतया भार्यया सार्धं सरथः ससुमन्त्रकः

വിധിപൂർവ്വം കർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു കൗശല്യയെ നമസ്കരിച്ചു ആശ്വസിപ്പിച്ചു; പിന്നെ ലക്ഷ്മണനോടും ഭാര്യ സീതയോടും കൂടി, രഥവും സുമന്ത്രനും സഹിതം അദ്ദേഹം പുറപ്പെട്ടു.

Verse 29

दत्वा दानानि विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव सः मातृभिश् चैव विप्राद्यैः शोकार्तैर् निर्गतः पुरात्

ബ്രാഹ്മണർക്കും ദീനാനാഥർക്കും ദാനങ്ങൾ നൽകി, മാതാക്കളോടും ബ്രാഹ്മണാദി ശോകാർത്തരോടും കൂടി അദ്ദേഹം നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 30

उषित्वा तमसातीरे रात्रौ पौरान् विहाय च प्रभाते तमपश्यन्तो ऽयोध्यां ते पुनरागताः

തമസാ നദീതീരത്ത് രാത്രി കഴിച്ച് നഗരവാസികളെ പിന്നിൽ വിട്ടു; പ്രഭാതത്തിൽ അവനെ കാണാതിരുന്നതിനാൽ അവർ വീണ്ടും അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങി।

Verse 31

रुदन् राजापि कौशल्या- गृहमागात् सुदुःखितः पौरा जना स्त्रियः सर्वा रुरुदू राजयोषितः

രാജാവും കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, കൗശല്യയുടെ ഗൃഹത്തിലേക്കു പോയി; നഗരത്തിലെ എല്ലാ സ്ത്രീകളും രാജസ്ത്രീകളും കൂടി കരഞ്ഞു।

Verse 32

रामो रथस्थश्चीराढ्यः शृङ्गवेरपुरं ययौ गुहेन पूजितस्तत्र इङ्गुदीमूलमाश्रितः

രഥത്തിൽ ഇരുന്ന് ചീരവസ്ത്രം ധരിച്ച രാമൻ ശ്രിംഗവേരപുരത്തിലേക്കു പോയി; അവിടെ ഗുഹൻ അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ച് ആദരിച്ചു; അദ്ദേഹം ഇംഗുദീ വൃക്ഷത്തിന്റെ ചുവട്ടിൽ പാർത്തു।

Verse 33

न त्वं भार्या इति ग, घ, छ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः संश्रित इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः लक्ष्मणः स गुहो रात्रौ चक्रतुर्जागरं हि तौ सुमन्त्रं सरथं त्यक्त्वा प्रातर् नावाथ जाह्नवीं

‘നീ (എന്റെ) ഭാര്യയല്ല’—ഇത് ഗ, ഘ, ഛ-ചിഹ്നിതമായ മൂന്ന് കൈയെഴുത്തുപ്രതികളുടെ പാഠം; ‘സംശ്രിത (ശരണം പ്രാപിച്ച)’—ഇത് ഗ, ഘ-ചിഹ്നിതമായ രണ്ട് പ്രതികളുടെ പാഠം. ലക്ഷ്മണനും ഗുഹനും രാത്രി മുഴുവൻ ജാഗരണം ചെയ്തു; പ്രഭാതത്തിൽ സുമന്ത്രനെ രഥസഹിതം വിട്ട്, നാവിൽ ജാഹ്നവീ (ഗംഗ) കടന്നു।

Verse 34

रामलक्ष्मणसीताश् च तीर्णा आपुः प्रयागकम् भरद्वाजं नमस्कृत्य चित्रकूटं गिरिं ययुः

രാമനും ലക്ഷ്മണനും സീതയും കടന്ന് പ്രയാഗത്തിലെത്തി; ഭരദ്വാജനെ നമസ്കരിച്ചു ശേഷം ചിത്രകൂടപർവതത്തിലേക്കു പോയി।

Verse 35

वास्तुपूजान्ततः कृत्वा स्थिता मन्दाकिनीतटे सीतायै दर्शयामास चित्रकूटञ्च राघवः

വാസ്തുപൂജ യഥാവിധി സമാപ്തമാക്കി, മന്ദാകിനീതീരത്ത് പാർത്തിരുന്ന രാഘവൻ സീതയ്ക്ക് ചിത്രകൂടപർവതവും കാണിച്ചു।

Verse 36

नखैर् विदारयन्तन्तां काकन्तच्चक्षुराक्षिपत् ऐषिकास्त्रेण शरणं प्राप्तो देवान् विहायसः

അവർ നഖങ്ങളാൽ അവനെ കീറിക്കൊണ്ടിരിക്കെ ഒരു കാക്ക അവന്റെ കണ്ണിൽ പ്രഹരിച്ചു. തുടർന്ന് ഐഷികാസ്ത്രംകൊണ്ട് അവൻ ആകാശസ്ഥ ദേവന്മാരുടെ ശരണം പ്രാപിച്ചു।

Verse 37

रामे वनं गते राजा षष्ठे ऽह्नि निशि चाब्रवीत् कौशल्यां स कथां पौर्वां यदज्ञानद्धतः पुरा

രാമൻ വനത്തിലേക്കു പോയ ശേഷം, ആറാം ദിവസത്തെ രാത്രിയിൽ രാജാവ് കൗശല്യയോട് താൻ മുൻപ് അജ്ഞാനവശാൽ ചെയ്തതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ആ പുരാതന കഥ പറഞ്ഞു।

Verse 38

कौमारे शरयूतीरे यज्ञदत्तकुमारकः शब्दभेदाच्च कुम्भेन शब्दं कुर्वंश् च तत्पिता

കൗമാരത്തിൽ ശരയൂതീരത്ത് യജ്ഞദത്തൻ എന്ന ബാലൻ ശബ്ദഭേദം (ഭ്രമം) മൂലം കുടംകൊണ്ട് ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുകയായിരുന്നു; അവന്റെ പിതാവും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 39

शशाप विलपन्मात्रा शोकं कृत्वा रुदन्मुहुः पुत्रं विना मरिष्यावस् त्वं च शोकान्मरिष्यसि

അപ്പോൾ മാതാവ് വിലപിച്ചു, ശോകത്തിൽ മുങ്ങി, വീണ്ടും വീണ്ടും കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ശപിച്ചു—“പുത്രനില്ലാതെ ഞാൻ മരിക്കും; നീയും ശോകംകൊണ്ട് മരിക്കും।”

Verse 40

पुत्रं विना स्मरन् शोकात् कौशल्ये मरणं मम कथामुक्त्वाथ हा रामम् उक्त्वा राजा दिवङ्गतः

പുത്രവിയോഗം സ്മരിച്ച് ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ രാജാവ് കൗശല്യയോട്—“എന്റെ മരണം ഇനി നിശ്ചയം” എന്നു പറഞ്ഞു. അങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് “ഹാ രാമാ!” എന്നു വിലപിച്ച് രാജാവ് സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 41

सुप्तं मत्त्वाथ कौशल्या सुप्ता शोकार्तमेव सा सुप्रभाते गायनाश् च सूतमागधवन्दिनः

അപ്പോൾ കൗശല്യ അവനെ ഉറങ്ങുന്നു എന്നു കരുതി, താനും ശോകപീഡിതയായി കിടന്നു. പുലരുമ്പോൾ സൂതന്മാർ, മാഗധന്മാർ, വന്ദിന്മാർ മുതലായ ഗായകർ സ്തുതിഗാനം ആരംഭിച്ചു.

Verse 42

प्रबोधका बोधयन्ति न च बुध्यत्यसौ मृतः कौशल्या तं मृतं ज्ञात्वा हा हतास्मीति चाब्रवीत्

ഉണർത്തുന്നവർ അവനെ ഉണർത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു; എന്നാൽ അവൻ ഉണർന്നില്ല—അവൻ മരിച്ചിരിക്കുന്നു. കൗശല്യ അവനെ മരിച്ചെന്ന് അറിഞ്ഞ് “ഹാ! ഞാൻ നശിച്ചു” എന്നു നിലവിളിച്ചു.

Verse 43

नरा नार्यो ऽथ रुरुदुर् आनीतो भरतस्तदा वशिष्ठाद्यैः सशत्रुघ्नः शीघ्रं राजगृहात्पुरीम्

അപ്പോൾ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും എല്ലാം ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു. അതേസമയം വസിഷ്ഠൻ മുതലായ മുതിർന്നവർ ശത്രുഘ്നനോടുകൂടിയ ഭരതനെ രാജഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ നഗരത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു.

Verse 44

पूर्वामिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नृप इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चापतदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दृष्ट्वा सशोकां कैकेयीं निन्दयामास दुःखितः अकीर्तिः पातिता मूर्ध्नि कौशल्यां स प्रशस्य च

ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ കൈകേയിയെ കണ്ടപ്പോൾ അവൻ ദുഃഖത്തോടെ അവളെ നിന്ദിച്ചു; തന്റെ തലയിൽ അപകീർത്തി വീണതുപോലെ കരുതി കൗശല്യയെയും പ്രശംസിച്ചു.

Verse 45

पितरन्तैलद्रोणिस्थं संस्कृत्य सरयूतटे वशिष्ठाद्यैर् जनैर् उक्तो राज्यं कुर्विति सो ऽब्रवीत्

സരയൂതീരത്ത് എണ്ണദ്രോണിയിൽ വെച്ചിരുന്ന പിതാവിന്റെ അന്ത്യേഷ്ടിസംസ്കാരങ്ങൾ വിധിപൂർവ്വം നിർവഹിച്ചു, വശിഷ്ഠാദി ജനങ്ങളുടെ അഭ്യർത്ഥന കേട്ട് അവൻ പറഞ്ഞു— “ഞാൻ രാജ്യം ഭരിക്കും।”

Verse 46

व्रजामि राममानेतुं रामो राजा मतो बली शृङ्गवेरं प्रयागञ्च भरद्वाजेन भोजितः

“ഞാൻ രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ പോകുന്നു; രാമൻ ബലവാനായ രാജാവെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു।” അവൻ ശൃംഗവേരപുരത്തേക്കും പ്രയാഗത്തേക്കും പോയി, ഭരദ്വാജന്റെ আতിഥ്യഭോജനത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെട്ടു।

Verse 47

नमस्कृत्य भरद्वाजं रामं लक्ष्मणमागतः पिता स्वर्गं गतो राम अयोध्यायां नृपो भव

ഭരദ്വാജനെ നമസ്കരിച്ച് അവൻ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സമീപം വന്ന് പറഞ്ഞു— “ഹേ രാമാ, നിന്റെ പിതാവ് സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് ഗതനായിരിക്കുന്നു; അയോധ്യയിൽ രാജാവാകുക।”

Verse 48

अहं वनं प्रयास्यामि त्वदादेशप्रतीक्षकः रामः श्रुत्वा जलं दत्वा गृहीत्वा पादुके व्रज

“ഞാൻ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടും, നിന്റെ ആജ്ഞ കാത്തിരിക്കും. ഹേ രാമാ, ഇത് കേട്ട് വിടവാങ്ങൽജലം അർപ്പിച്ച്, പാദുകകൾ എടുത്തുകൊണ്ട് പോകുക।”

Verse 49

राज्यायाहन्नयास्यामि सत्याच्चीरजटाधरः रामोक्तो भरतश्चायान् नन्दिग्रामे स्थितो बली त्यक्त्वायोध्यां पादुके ते पूज्य राज्यमपालयत्

ചീരവും ജടയും ധരിച്ച രാമൻ പറഞ്ഞു— “സത്യസംരക്ഷണത്തിനായി രാജ്യം വേണ്ടിയെങ്കിലും ഞാൻ മടങ്ങിവരുകയില്ല।” രാമന്റെ ഈ വചനത്താൽ ഉപദേശിതനായ ബലവാൻ ഭരതൻ നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ എത്തി; അയോധ്യയെ വിട്ട് ആ പാദുകകളെ പൂജിച്ച് രാമനാമത്തിൽ രാജ്യം ഭരിച്ചു।