Adhyaya 216: The Sacred Account of Gokarṇa, Śṛṅgeśvara, and Related Tīrthas
Gokarṇaśṛṅgeśvarādi-māhātmya
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual Topography
ໃນກອບການສອນລະຫວ່າງ ວະຣາຫະ–ປຣິຖະວີ ບົດນີ້ອະທິບາຍກ່ຽວກັບກຳເນີດພູມທັດສັກສິດທີ່ມີ ໂກກະຣະນະ ແລະ ສຣິງເກສະວະຣະ ເປັນສູນກາງ. ໃນເລື່ອງຊ້ອນ ພຣະພຣະມາເລົ່າວ່າ ຕຣຽມບະກະ ປ່ຽນເປັນຮູບກວາງແລ້ວອອກຈາກສະຖານທີ່ເກົ່າ ແລະເທວະທັງຫຼາຍພະຍາຍາມໃຫ້ “ສຣິງຄະ” (ເຂົາ) ທີ່ແບ່ງເປັນສາມສ່ວນຕັ້ງມັ່ນຕາມພິທີກຳ. ອິນທຣະ (ວັຊຣະປານິ) ສະຖາປະນາຍອດເຂົາ ແລະ ວິສນຸ ສ້າງເທວະຕີຣຖະທີ່ຖານ ຈຶ່ງເກີດນາມ ໂກກະຣະນະ ແລະ ສຣິງເກສະວະຣະ. ຕໍ່ມາເວົ້າເຖິງຕະປະສະຂອງ ຣາວະນະ ທີ່ ໂກກະຣເນສະວະຣະ, ການໄດ້ພອນຊະນະສາມໂລກ, ແລະຄວາມພະຍາຍາມພາຍຫຼັງຜ່ານ ອິນທຣະຈິດ ເພື່ອຖອນສຣິງຄະທີ່ສະຖາປະນາໄວ້. ທ້າຍສຸດແຍກ ທັກຊິນ-ໂກກະຣະນະ ເປັນສະຖານພຣະສິວະທີ່ປະກົດແລະຕັ້ງຢູ່ເອງ (svayaṃ-pratiṣṭhita) ແລະສະຫຼຸບການເກີດຂຶ້ນຂອງ “ວຍຸສຕິ” ຂອງເຂດສັກສິດພ້ອມຕີຣຖະຕ່າງໆ ໂດຍເຊື່ອມພູມສາດສັກສິດກັບຄວາມເປັນລະບຽບແລະຄວາມມັ່ນຄົງຂອງແຜ່ນດິນ.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 216
Verse 1
अथ गोकर्णशृङ्गेश्वरादिमाहात्म्यम् ॥ ब्रह्मोवाच ॥ तस्मात्स्थानादपक्रान्ते त्र्यम्बके मृगरूपिणि ॥ अन्योन्यं मन्त्रयित्वा तु मया सह सुरोत्तमाः ॥
ບັດນີ້ເລີ່ມຕົ້ນມະຫາຕະມະຍະອັນສັກສິດ ວ່າດ້ວຍ ໂກກະນະ ແລະ ສຣິງເຄສະວະ ພ້ອມສະຖານທີ່ທີ່ກ່ຽວຂ້ອງ. ພຣະພຣົມກ່າວວ່າ: ເມື່ອ ຕຣະຍັມບະກະ ຮັບຮູບເປັນກວາງ ແລ້ວອອກຈາກສະຖານນັ້ນ ເທວະຜູ້ປະເສີດພ້ອມກັບຂ້າພະເຈົ້າ ໄດ້ປຶກສາກັນເອງເອງ।
Verse 2
त्रिधाविभक्तं तच्छृङ्गं पृथक्पृथगवस्थितम् ॥ सम्यक्स्थापयितुं देवा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
ສັນຍອດ/ເຂົານັ້ນ ຖືກແບ່ງເປັນສາມສ່ວນ ແລະຕັ້ງຢູ່ແຍກກັນຄົນລະສະຖານທີ່. ເທວະທັງຫຼາຍປາດຖະນາຈະສະຖາປະນາໃຫ້ຖືກຕ້ອງ ໂດຍພິທີກຳຕາມວິທີທີ່ບັນຍັດໄວ້.
Verse 3
स्थापितं देवि नीत्वा वै शृङ्गाग्रं वज्रपाणिना ॥ मया तत्रैव तन्मध्यं स्थापितं विधिवत्प्रभोः ॥
ໂອ ເທວີ, ເມື່ອ ວັຊຣະປານີ ໄດ້ນຳປາຍສັນຍອດນັ້ນມາແທ້ໆ ຂ້າພະເຈົ້າກໍໄດ້ສະຖາປະນາສ່ວນກາງໄວ້ທີ່ນັ້ນເອງ ຕາມພິທີອັນຖືກຕ້ອງ ເພື່ອພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າ.
Verse 4
देवैर्देवर्षिभिश्चैव सिद्धैर्ब्रह्मर्षिभिस्तथा ॥ गोकर्ण इति विख्यातिः कृता वैशेषिकी वरा ॥
ໂດຍເທວະທັງຫຼາຍ, ເທວະຣິສີ, ສິດທະ ແລະ ພຣະພຣົມຣິສີ ໄດ້ຮ່ວມກັນສະຖາປະນາກິດຕິຄຸນອັນປະເສີດແລະໂດດເດັ່ນວ່າ “(ທີ່ນີ້ແມ່ນ) ໂກກະນະ”.
Verse 5
विष्णुना देवतीर्थेन तन्मूलं स्थापितं ततः ॥ तस्य शृङ्गेश्वर इति नाम तत्राभवन्महत् ॥
ຕໍ່ມາ ພຣະວິສະນຸ—ພ້ອມດ້ວຍຕີຣະຖະອັນເທວະ—ໄດ້ສະຖາປະນາຖານຮາກ (ມູນ) ຂອງມັນ. ທີ່ນັ້ນ ນາມອັນຍິ່ງໃຫຍ່ “ສຣິງເຄສະວະ” ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນສຳລັບມັນ.
Verse 6
गोकर्ण आत्मलिङ्ग तत्र तत्रैव भगवान्स्तस्मिन्शृङ्गे त्रिधा स्थिते ॥ सान्निध्यं कल्पयामास भागेनैकेन चोन्मना ॥
ທີ່ໂກກະນະ ໃນພະສະພາບເປັນ ອາດມະລິງຄະ ເມື່ອຍອດພູນັ້ນຕັ້ງຢູ່ແບ່ງເປັນສາມສ່ວນ ພະພະຄະວານໄດ້ກຳນົດການສະຖິດຢູ່ຂອງພະອົງໄວ້ທີ່ນັ້ນໆ ໂດຍອົງສ່ວນດຽວ ດ້ວຍຈິດທີ່ຍົກສູງ।
Verse 7
शतं तेन तु भागानामात्मनो निहितं मृगे ॥ तस्माद्द्विकं तु भागानां शृङ्गाणां त्रितये न्यधात् ॥
ໂດຍການກະທຳນັ້ນ ພະອົງໄດ້ວາງອົງສ່ວນຂອງພະອົງຈຳນວນໜຶ່ງຮ້ອຍໄວ້ໃນມຶກ (ກວາງ) ແລະຈາກນັ້ນໄດ້ຈັດສອງອົງສ່ວນໃຫ້ແກ່ກຸ່ມຍອດພູທັງສາມ
Verse 8
मार्गेण तच्छरीरेण निर्ययौ भगवान्विभुः ॥ शैशिरस्य गिरेः पादं प्रपेदे स्वयमात्मनः ॥
ພະຜູ້ສະຫວ່າງທົ່ວທຸກສິ່ງ ໄດ້ອອກໄປຕາມເສັ້ນທາງນັ້ນ ໃນກາຍນັ້ນເອງ ແລະດ້ວຍພະອົງເອງໄດ້ເຖິງຕີນພູໄສສິຣະ
Verse 9
शतसङ्ख्या स्मृता व्युष्टिस्तस्मिञ्छैलेश्वरे विभोः ॥ त्रिधा विभक्ते शृङ्गेऽस्मिन्नेकाग्रगतिनिप्रभोः ॥
ທີ່ໄສເລສະວະຣະ ຂອງພະຜູ້ສະຫວ່າງທົ່ວນັ້ນ ‘ວະຍຸດຕິ’ (ຊ່ວງຮຸ່ງອາລຸນ/ຊ່ວງຄັ່ນ) ຖືກຈື່ຈຳວ່າມີຈຳນວນໜຶ່ງຮ້ອຍ ໃນຍອດພູນີ້ທີ່ແບ່ງເປັນສາມ ພະອົງເປັນພະອຳນາດອັນສະຫວ່າງໄສ ຜູ້ດຳເນີນດ້ວຍຄວາມເອກາກຣະ
Verse 10
देवदानवगन्धर्वाः सिद्धयक्षमहोरगाः ॥ श्लेष्मातकवनं कृत्स्नं सर्वतः परिमण्डलम् ॥
ເທວະ, ດານະວະ, ຄັນທະຣະວະ, ສິດທະ, ຢັກສະ ແລະ ມະໂຫຣະກະ (ງູໃຫຍ່) ທັງຫມົດມາຊຸມນຸມ; ແລະປ່າສະເລສະມາຕະກະທັງໝົດກໍລ້ອມເປັນວົງຮອບທຸກທິດ
Verse 11
तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य प्रदक्षिण्यं च चक्रतुः ॥ फलान्निर्दिश्य तीर्थानां तथा क्षेत्रफलṃ महत्
ເອົາການເດີນທາງບູຊາໄປຫາທີຣຖະ (ທ່ານ້ຳສັກສິດ) ເປັນຫົວໜ້າ ທັງສອງໄດ້ກະທຳປະທັກສິນາ; ແລະໄດ້ຊີ້ແຈງຜົນແຫ່ງທີຣຖະ ພ້ອມທັງກ່າວເຖິງບຸນອັນໃຫຍ່ຈາກກະເສດຣະ (ສະຖານທີ່ສັກສິດ) ດ້ວຍ।
Verse 12
यथास्थानानि ते तस्मान्निवृत्ताश्च सुरादयः ॥ एवं तस्मान्निवृत्तेषु दैवतेषु तदा ततः
ຈາກສະຖານນັ້ນ ເທວະທັງຫຼາຍແລະອື່ນໆ ໄດ້ກັບໄປຫາທີ່ພຳນັກຂອງຕົນໆ. ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອເທວະທັງປວງໄດ້ຖອນກັບແລ້ວ ຕໍ່ຈາກນັ້ນເຫດການຕໍ່ໄປຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ।
Verse 13
पौलस्त्यो रावणो नाम भ्रातृभिः सह राक्षसैः ॥ आगम्योग्रेण तपसा देवमाराधयद्विभुम्
ເປົາລັສຕະຍະ ຜູ້ມີນາມວ່າ ຣາວະນະ ໄດ້ມາພ້ອມກັບພີ່ນ້ອງ ແລະພວກຣາກສະສະ. ດ້ວຍຕະປະອັນຮຸນແຮງ ລາວໄດ້ອາຣາທະນາເທວະຜູ້ມີອານຸພາບໃຫ້ພໍພຣະໄທ।
Verse 14
शुश्रूषया च परया गोकर्णेश्वरमव्ययम् ॥ यदा तु तस्य तुष्टो वै वरदः शंकरः स्वयम्
ແລະດ້ວຍການຮັບໃຊ້ດ້ວຍພັກຕິອັນສູງສຸດ ລາວໄດ້ປະຄົບປະຄອງບູຊາ ໂຄກັຣເນສະວະຣະ ຜູ້ບໍ່ເສື່ອມສູນ; ເມື່ອພຣະສັງກະຣະ ຜູ້ປະທານພອນ ໄດ້ພໍພຣະໄທໃນລາວແລ້ວ,
Verse 15
तदा त्रैलोक्यविजयं वरं वव्रे स राक्षसः ॥ प्रसादात्तस्य तत्सर्वं वाञ्छितं मनसा हि यत्
ໃນຂະນະນັ້ນ ຣາກສະສະນັ້ນໄດ້ເລືອກຂໍພອນເປັນການຊະນະເໜືອໄຕຣໂລກ. ດ້ວຍປຣະສາດ (ພຣະກຸສົນເມດຕາ) ຂອງເທວະນັ້ນ ທຸກສິ່ງທີ່ລາວປາດຖະໜາໃນໃຈກໍໄດ້ຮັບຄົບຖ້ວນ।
Verse 16
अवाप्य च दशग्रीवस्तदिष्टं परमेश्वरात् ॥ त्रैलोक्यविजयायाशु तत्क्षणादेव निर्ययौ
ເມື່ອທົດສະກຣີວະໄດ້ຮັບພອນອັນປາດຖະນາຈາກພຣະເຈົ້າສູງສຸດແລ້ວ ກໍອອກເດີນທາງທັນທີເພື່ອພິຊິດໄຕຣໂລກ ໃນຂະນະນັ້ນເອງ।
Verse 17
त्रैलोक्यं स विनिर्जित्य शक्रं च त्रिदशाधिपम् ॥ तदुत्पाट्यानयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह
ເມື່ອພິຊິດໄຕຣໂລກແລ້ວ ລາວຍັງຈັບຊັກຣະ ຈອມແຫ່ງເທວະທັງສາມສິບ; ຖອນອອກທັງຮາກແລ້ວນຳໄປພ້ອມກັບບຸດອິນທຣະຈິດ।
Verse 18
शृङ्गाग्रं यत्पुरा नीत्वा स्थापितं वज्रपाणिना ॥ तदुत्पाट्यानयामास पुत्रेणेन्द्रजिता सह
ຍອດພູນັ້ນ ທີ່ໃນອະດີດ ວັຊຣະປານີໄດ້ຍົກໄປຕັ້ງໄວ້ ລາວກໍຖອນອອກແລ້ວນຳໄປພ້ອມກັບບຸດອິນທຣະຈິດ।
Verse 19
न शशाक यदा रक्षस्तदुत्पाटयितुं बलात् ॥ वज्रकल्पं समुत्सृज्य तदा लङ्कां विनिर्ययौ
ເມື່ອຣາກຊະສະນັ້ນບໍ່ສາມາດຖອນມັນດ້ວຍກຳລັງໄດ້ ກໍປ່ອຍສິ່ງໜຶ່ງອັນ “ດຸດວັຊຣະ” ແລ້ວອອກເດີນທາງໄປຫາລັງກາ।
Verse 20
स तु दक्षिणगोकर्णो विज्ञेयस्ते महामते ॥ स्वयं प्रतिष्ठितस्तत्र स्वयं भूतपतिः शिवः
ໂອ ທ່ານຜູ້ມີປັນຍາຍິ່ງ ພຶງຮູ້ວ່າສະຖານນັ້ນແມ່ນ “ທັກຊິນ-ໂກກັນນະ”; ທີ່ນັ້ນ ພຣະສິວະ ຈອມແຫ່ງສັດທັງປວງ ສະຖິດຕັ້ງມັ່ນດ້ວຍພຣະອົງເອງ ແລະປາກົດດ້ວຍພຣະອົງເອງໃນສະຖານນັ້ນ।
Verse 21
एतत्ते कथितं सर्वं मया विस्तरतो मुने ॥ यथावदुत्तरस्तस्य गोकर्णस्य महात्मनः ॥
ໂອ ມຸນີ, ຂ້າໄດ້ເລົ່າທຸກຢ່າງນີ້ໃຫ້ທ່ານຟັງຢ່າງລະອຽດ ແລະ ຖືກຕ້ອງ—ພ້ອມທັງເລື່ອງຕໍ່ໄປກ່ຽວກັບມະຫາອາດມາ ໂກກະຣະນະ ດ້ວຍ.
Verse 22
दक्षिणस्य च विप्रर्षे तथा शृङ्गेश्वरस्य च ॥ शैलेश्वरस्य च विभो स्थित्युत्पत्तिर्यथाक्रमम् ॥
ໂອ ພຣາຫມັນຣິສີຜູ້ຍິ່ງ, ໂອ ຜູ້ມີອານຸພາບ; ຂ້າໄດ້ອະທິບາຍຕາມລຳດັບເຖິງການສະຖາປະນາ ແລະ ການເກີດຂຶ້ນຂອງສະຖານສັກສິດ ດັກຊິນ, ສຣິງເກສະວະຣະ ແລະ ໄສເລສະວະຣະ.
Verse 23
व्यु ष्टिः क्षेत्रस्य महती तीर्थानां च समुद्भवः ॥ प्रोक्तं सर्वं मया वत्स किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
ໂອ ລູກທີ່ຮັກ, ການປະກົດອັນຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງເຂດສັກສິດນີ້ ແລະ ການເກີດຂຶ້ນຂອງຕີຣະຖະທັງຫຼາຍ ຂ້າໄດ້ອະທິບາຍຄົບແລ້ວ. ບັດນີ້ ເຈົ້າຢາກຟັງອັນໃດອີກ?
Verse 24
ततः सुरासुरगुरुर्देवं भूतमहेश्वरम् ॥ तपसोऽग्रेण संसेव्य वव्रिरे विविधान्वरान् ॥
ຕໍ່ມາ ຄູອາຈານຂອງເທວະແລະອະສຸຣະ ໄດ້ບໍລິການສະເຫຼີມສັກກາລະແດ່ ພຣະເທວະ ພູຕະ-ມະເຫສະວະຣະ ດ້ວຍຕະປະອັນສູງສຸດ ແລ້ວຈຶ່ງຂໍພອນຫຼາຍປະການ.
Verse 25
तद्यावद्रावणः स्थाप्य मुहूर्त्तमुदधेस् तटे ॥ संध्यामुपासते तत्र लग्नस्तावदसौ भुवि ॥
ຕາມເວລາທີ່ ຣາວະນະ ໄດ້ວາງມັນໄວ້ຊົ່ວຄາວຢູ່ຊາຍຝັ່ງທະເລ ແລະ ປະກອບການບູຊາສັນທະຍາຢູ່ທີ່ນັ້ນ ຕາມເວລານັ້ນມັນກໍຕັ້ງມັ່ນຢູ່ເທິງພື້ນດິນ.
Frequently Asked Questions
The chapter primarily models how terrestrial spaces become ‘ordered’ through ritually defined landmarks (sthāpana) and regulated movement (tīrthayātrā, pradakṣiṇā). Power gained through tapas (as in Rāvaṇa’s boon) is narrated alongside attempts to disrupt fixed sacred structures, implying that stability—social and terrestrial—depends on respecting established boundaries and sites.
No explicit tithi or lunar calendrical markers are provided. A temporal marker appears as ‘muhūrta’ (a short time unit) and as sandhyā-upāsanā (twilight worship), indicating practice tied to daily liminal times rather than a festival calendar.
Environmental balance is treated indirectly through sacred topography: the tri-partite śṛṅga is ritually stabilized by divine agents, and later attempts to uproot it dramatize disruption versus containment. The text’s mapping of groves (śleṣmātaka-vana), seashore zones (udadhi-taṭa), and named kṣetras frames the Earth (Pṛthivī) as a landscape whose integrity is maintained by recognized, protected sites and prescribed circumambulation/pilgrimage patterns.
The narrative references Rāvaṇa (Paulastya lineage implied by the epithet ‘Paulastya’), his son Indrajit, Indra (Vajrapāṇi), Brahmā as narrator within the embedded account, Viṣṇu as installer of a devatīrtha, and Śiva/Īśvara (Tryambaka, Bhūtapati) as the central deity of the kṣetra.