Adhyaya 104: The Eulogy and Procedure of the ‘Honey-Cow’ Gift (Madhudhenudāna)
Madhudhenudāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi) with Soteriological/Merit Discourse
ໃນກອບການສອນລະຫວ່າງ ວະຣາຫະ–ປຣຶຖວີ ບົດນີ້ອະທິບາຍພິທີ madhudhenudāna ຫຼື “ການຖວາຍງົວທີ່ປັ້ນເປັນຮູບດ້ວຍນ້ຳເຜິ້ງ/ຄວາມຫວານ” ທີ່ກ່າວວ່າຊ່ວຍລົບບາບ (pātaka) ໄດ້। ມີການລະບຸວິທີສ້າງງົວສັນຍາລັກດ້ວຍຄຳ ທອງແດງ ຂອງຫວານເຊັ່ນນ້ຳຕານ/ກະລຳ ເມັດພືດ ຜ້າ ແລະເຄື່ອງປະດັບ ພ້ອມຈັດວາງພາຊະນະພິທີໃນສີ່ທິດ। ກຳນົດເວລາມງຄົດເຊັ່ນ ayana, viṣuva, vyatīpāta, saṅkrānti, upārāga ແລະອື່ນໆ ສຳລັບການຖວາຍ। ຜູ້ຮັບທີ່ເໝາະສົມແມ່ນ ພຣາຫມັນ śrotriya ທີ່ຍາກຈົນແຕ່ຮູ້ທັນ—ahitāgni, ເກີດໃນ Āryāvarta, ຊຳນານ Veda ແລະ Vedāṅga; ມີມັນຕຣາ ພິທີຖວາຍນ້ຳ ແລະຂອງຖວາຍປະກອບອື່ນໆ। ຕອນທ້າຍຍົກຍ້ອງຜົນທາງຈິດທຳແລະຜົນຕໍ່ຈັກກະວານ: ພົ້ນບາບ ແລະໄດ້ໄປສູ່ Viṣṇuloka ພ້ອມເຊື່ອມການໃຫ້ທີ່ມີວິໄນກັບສະຫວັດດີການສັງຄົມ ແລະຄວາມມັ່ນຄົງຂອງປຣຶຖວີ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 104
Verse 1
अथ मधुधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतॊवाच ॥ मधुधेनुं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशिनीम् । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥ १०४-१ ॥ धेनुं मधुमयीं कृत्वा सम्पूर्णघटषोडशाम् । चतुर्थेन तथांशेन वत्सकं परिकल्पयेत् ॥
ບັດນີ້ (ຕໍ່ໄປ) ມະຫາຕະມະແຫ່ງທານ ‘ມະທຸເທນຸ’ (ງົວນ້ຳເຜິ້ງ). ໂຫຕຣະກ່າວວ່າ: “ຂ້າພະເຈົ້າຈະອະທິບາຍມະທຸເທນຸ ຜູ້ທຳລາຍບາບທັງປວງ. ເທິງພື້ນດິນທີ່ເພິ່ງທາປະພອມໃຫ້ບໍລິສຸດ ແລ້ວປູໜັງກວາງດຳ ແລະປູຫຍ້າກຸສະທັບໄວ້—(104.1)—ເມື່ອປັ້ນງົວທີ່ເຮັດດ້ວຍນ້ຳເຜິ້ງ ໃຫ້ຄົບຖ້ວນພ້ອມໝໍ້ເຕັມສິບຫົກໃບ ກໍພຶງຈັດເຮັດລູກງົວຕາມສັດສ່ວນເປັນໜຶ່ງໃນສີ່ດ້ວຍ.”
Verse 2
सौवर्णं तु मुखं कृत्वा शृङ्गाण्यगुरुचन्दनैः॥ पृष्ठं ताम्रमयं कृत्वा सास्रां पटमयीं तथा॥
ເມື່ອປັ້ນໃບໜ້າໃຫ້ເປັນຄໍາ ແລະເຮັດເຂົາດ້ວຍໄມ້ກະຫຼູດແລະໄມ້ຈັນ; ພຶງເຮັດຫຼັງໃຫ້ເປັນທອງແດງ ແລະເຮັດຜ້າຄຸມຮູບ ‘ສາສຣາ’ ຕາມທີ່ກໍານົດໄວ້ດ້ວຍ.
Verse 3
पादानिक्षुमयान्कृत्वा सितकम्बलसंवृतान्॥ मुखं गुडमयं कृत्वा जिह्वां शर्करया तथा॥
ພຶງເຮັດຕີນດ້ວຍອ້ອຍ ແລະຫຸ້ມດ້ວຍຜ້າຫົ່ມຂົນສີຂາວ; ພຶງເຮັດໃບໜ້າດ້ວຍນ້ໍາຕານອ້ອຍກ້ອນ (ກູດ) ແລະເຮັດລີ້ນດ້ວຍນ້ໍາຕານເຊັ່ນກັນ.
Verse 4
ओष्ठौ पुष्पमयौ तस्या दन्ताः फलमयाः स्मृताः॥ दर्भरोममयी देवी खुरैरौप्यैश्च भूषिता॥
ຮິມຝີປາກຂອງນາງພຶງເຮັດດ້ວຍດອກໄມ້; ແຂ້ວກ່າວວ່າພຶງເຮັດດ້ວຍໝາກໄມ້. ‘ເທວີ’ ໃນຮູບໂຄ ມີຂົນເຮັດດ້ວຍຫຍ້າດັຣພະ ແລະປະດັບດ້ວຍກີບເງິນ.
Verse 5
प्रशस्तपत्रश्रवणा प्रमाणात्परितस्तता॥ सर्वलक्षणसंयुक्ता सप्तधान्यान्विता तथा॥
ມີຫູຄ້າຍໃບໄມ້ອັນນ່າສັນລະເສີນ ມີຂະໜາດພອດສົມ ແລະແຜ່ອອກຮອບດ້ານຢ່າງເທົ່າກັນ; ພຶງໃຫ້ພ້ອມດ້ວຍລັກສະນະມົງຄຸນທັງປວງ ແລະມີທັນຍາຫານ 7 ປະເພດຄຽງຄູ່ດ້ວຍ.
Verse 6
चत्वारि तिलपात्राणि चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेत्॥ छादितां वस्त्रयुग्मेन कण्ठाभरणभूषिताम्॥
ພຶງຈັດວາງພາຊະນະງາ 4 ໃບໃນສີ່ທິດ; ແລະ(ຮູບໂຄ)ພຶງຄຸມດ້ວຍຜ້າເປັນຄູ່ ພ້ອມປະດັບດ້ວຍເຄື່ອງປະດັບຄໍ.
Verse 7
कांस्योपदोहिनीं कृत्वा गन्धपुष्पैस्तु पूजिताम्॥ अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये॥
ເມື່ອຖວາຍພາຊະນະຮີດນ້ຳນົມທຳດ້ວຍສຳລິດ ແລະບູຊາດ້ວຍເຄື່ອງຫອມກັບດອກໄມ້—ພຶງກະທຳໃນການອະຍະນະ (ການກັບທິດ), ໃນວິສຸວະອັນເປັນມົງຄຸນ, ໃນຄາວວະຕີປາຕະ ແລະໃນຍາມສິ້ນວັນ
Verse 8
संक्रान्त्यामुपरागे च सर्वकाले यदृच्छया॥ द्रव्यब्राह्मणसम्पत्तिं दृष्ट्वा तां प्रतिपादयेत्॥
ໃນຄາວສັງກຣານຕິ (ຕອນດວງອາທິດຍ້າຍຮາສີ) ແລະໃນເວລາຄຣາສ ທັງໃນທຸກການຕາມທີ່ໂອກາດອຳນວຍ—ເມື່ອເຫັນວ່າມີຊັບພ້ອມ ແລະມີພຣາຫມັນຜູ້ຮັບທີ່ເໝາະສົມ ພຶງມອບທານນັ້ນ
Verse 9
तादृशाय प्रदातव्या मधु धेनुर्नरोत्तमे॥ पुच्छदेशे विमृश्याथ जलपूर्णां सदक्षिणाम्॥
ໂອ ບຸລຸດຜູ້ປະເສີດ! ‘ມະທຸເທນຸ’ (ໂຄນ້ຳເຜິ້ງ) ພຶງມອບໃຫ້ແກ່ຜູ້ຮັບທີ່ເໝາະສົມເຊັ່ນນັ້ນ ແລ້ວຈຶ່ງແຕະບ່ອນຫາງ ແລະປະກອບພິທີດ້ວຍນ້ຳຖວາຍທີ່ເຕັມພ້ອມ ພ້ອມທັງທັກສິນາ
Verse 10
दद्याद्विप्राय धेनुं तां मन्त्रपूर्वां विचक्षणः॥ पुच्छदेशोपविष्टस्तु गन्धधूपादिपूजिता॥ आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन मुद्रिकावर्णमात्रकैः॥ स्वशक्त्या दक्षिणां दत्त्वा वित्तशाठ्यविवर्जितः॥ जलपूर्वं तु कर्त्तव्यं पश्चाद्यानं समर्पयेत्॥ रसज्ञा सर्वदेवानां सर्वभूतहिते रता॥
ຜູ້ຮູ້ຄວນມອບໂຄນັ້ນແກ່ພຣາຫມັນຜູ້ຮຽນຮູ້ ໂດຍມີມົນຕຣານຳໜ້າ ນັ່ງຢູ່ໃກ້ບ່ອນຫາງ ແລະບູຊາດ້ວຍເຄື່ອງຫອມ ຄວັນທູບ ແລະອື່ນໆ ຄຸມດ້ວຍຜ້າຄູ່ໜຶ່ງ ແລະປະດັບດ້ວຍເຄື່ອງໝາຍສີດຸດເຫຼຽນ ແລ້ວໃຫ້ທັກສິນາຕາມກຳລັງ ໂດຍບໍ່ຫລອກລວງເລື່ອງຊັບ ພຶງຖວາຍນ້ຳເປັນການກ່ອນ ແລ້ວຈຶ່ງຖວາຍຍານ (ພາຫະນະ) ພາຍຫຼັງ ນາງຖືກກ່າວວ່າເປັນຜູ້ຮູ້ສານະສຳຄັນແກ່ເທວະທັງປວງ ແລະອຸທິດໃຈເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ສັດທັງຫຼາຍ
Verse 11
प्रीयन्तां पितरो देवा मधुधेनो नमोऽस्तु ते॥ एवमुच्चार्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत्॥
“ຂໍໃຫ້ປິຕຣະ (ບັນພະບຸລຸດ) ແລະເທວະທັງຫຼາຍຈົ່ງປິຕິຍິນດີ; ໂອ ມະທຸເທນຸ ຂໍນະມັດສະການແດ່ເຈົ້າ” ເມື່ອກ່າວດັ່ງນີ້ແລ້ວ ພຶງນຳໂຄນັ້ນໄປນິເວດນະ/ຖວາຍແກ່ພຣາຫມັນ
Verse 12
अहं गृह्णामि त्वां देवि कुटुम्बार्थे विशेषतः ॥ कामं कामदुघे कामान्मधुधेनो नमोऽस्तु ते ॥
ໂອ ເທວີ, ຂ້າພະເຈົ້າຮັບເອົາທ່ານໂດຍພິເສດເພື່ອຄວາມຜາສຸກແຫ່ງເຮືອນແລະຄອບຄົວ. ໂອ ມະທຸເທນູ, ນາງງົວນ້ຳນົມຜູ້ບັນດານຄວາມປາຖະໜາ, ຂໍໃຫ້ປະທານສິ່ງທີ່ປາຖະໜາຕາມພຣະປະສົງ; ຂໍນົບນ້ອມແດ່ທ່ານ.
Verse 13
मधुवातेति मन्त्रेण दद्यादाशुचिकेन तु ॥ दत्त्वा धेनुं महाराज छत्रिकोपानहौ तथा ॥
ຄວນຖວາຍ (ທານນັ້ນ) ດ້ວຍມົນຕຣາທີ່ເລີ່ມດ້ວຍ ‘ມະທຸວາເຕ…’ ແມ່ນແຕ່ຜູ້ຖວາຍຍັງບໍ່ທັນຊຳລະກໍຕາມ. ຫຼັງຈາກຖວາຍງົວແລ້ວ ໂອ ມະຫາຣາຊາ, ຄວນຖວາຍຮົ່ມ ແລະ ເກີບແຕະ (ສັນດານ) ດ້ວຍ.
Verse 14
एवं यः कुरुते भक्त्या मधुधेनुं नराधिप ॥ दत्त्वा दानं पायसेन मधुना च दिनं नयेत् ॥
ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ນະຣາທິປ, ຜູ້ໃດປະກອບທານມະທຸເທນູດ້ວຍສັດທາ—ເມື່ອຖວາຍທານແລ້ວ—ຄວນໃຫ້ຜ່ານວັນນັ້ນດ້ວຍເຂົ້ານົມ (ປາຍະສະ) ແລະ ນ້ຳເຜິ້ງ ເປັນອາຫານທີ່ກຳນົດ.
Verse 15
ब्राह्मणश्च त्रिरात्रं तु मधुपायससंयुतम् ॥ एवं कृते तु यत्पुण्यं तन्निबोध नराधिप ॥
ແລະ ພຣາຫມັນ (ຜູ້ຮັບທານ) ຄວນຖືວັດສາມຄືນ ໂດຍມີນ້ຳເຜິ້ງ ແລະ ເຂົ້ານົມປະກອບ. ເມື່ອເຮັດດັ່ງນີ້ແລ້ວ ໂອ ນະຣາທິປ, ຈົ່ງເຂົ້າໃຈບຸນກຸສົນທີ່ເກີດຈາກນັ້ນ.
Verse 16
यत्र नद्यो मधुवहा यत्र पायसकर्दमाः ॥ ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र गच्छन्ति धेनुदाः ॥
ບ່ອນໃດທີ່ແມ່ນ້ຳທັງຫຼາຍພານ້ຳເຜິ້ງໄຫຼ, ບ່ອນໃດທີ່ຕົມເປັນເຂົ້ານົມ—ທີ່ນັ້ນມີຣິສີ, ມຸນີ ແລະ ສິດທະຜູ້ສຳເລັດ; ຜູ້ໃຫ້ທານງົວ (ທານທະເນູ) ຍ່ອມໄປສູ່ທີ່ນັ້ນ.
Verse 17
तत्र भोगानथो भुङ्क्ते ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ क्रीडित्वा सुचिरं कालं पुनर्मर्त्यमुपागतः ॥
ທີ່ນັ້ນເຂົາເສວຍສຸກພອນ ແລ້ວຈຶ່ງໄປສູ່ພຣະພົມໂລກ। ເມື່ອສະໜຸກສົນານຢູ່ດົນນານຫຼາຍ ກໍກັບຄືນສູ່ສະພາບມະຕະ (ມັດຕະຍ) ອີກຄັ້ງ।
Verse 18
नयते विष्णुसायुज्यं मधुधेनुप्रदानतः ॥ य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वापि मानवः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥
ດ້ວຍການຖວາຍ “ມະທຸເທນູ” ບຸກຄົນຖືກນໍາໄປສູ່ ວິສນຸສາຍຸຊະຍະ ຄືການຮ່ວມເປັນໜຶ່ງ/ສະໝິດສະໝອງກັບພຣະວິສນຸ। ຜູ້ໃດຟັງດ້ວຍສັດທາ ຫຼືໃຫ້ຜູ້ອື່ນສວດອ່ານ ຈະພົ້ນບາບທັງປວງ ແລ້ວໄປສູ່ວິສນຸໂລກ।
Verse 19
ब्राह्मणाय दरिद्राय श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ आर्यावर्त्ते समुत्पन्ने वेदवेदाङ्गपारगे ॥
(ຄວນຖວາຍ) ແກ່ພຣາຫມັນຜູ້ຍາກຈົນ ຜູ້ເປັນ ສໂຣຕຣິຍະ ແລະຜູ້ຮັກສາໄຟບູຊາອັນສັກສິດ (ອາຫິຕາກນິ) ຜູ້ເກີດໃນອາຣະຍາວັດຕະ ແລະຊໍານານໃນພຣະເວດ ກັບ ເວດາງຄະ।
Verse 20
स भुक्त्वा विपुलान्भोगान्विष्णुलोकं स गच्छति ॥ दश पूर्वान्दश परानात्मानं चैकत्रिंशकम् ॥
ເມື່ອເສວຍສຸກພອນອັນຫຼາຍຫຼວງແລ້ວ ເຂົາຈະໄປສູ່ວິສນຸໂລກ—ເປັນປະໂຫຍດແກ່ບັນພະບຸລຸດ 10 ຄົນ ແກ່ຜູ້ສືບສາຍ 10 ຄົນ ແລະແກ່ຕົນເອງ ເປັນຄົນທີ 31।
Frequently Asked Questions
The chapter frames disciplined giving (dāna) as an ordered social-ethical practice: resources are intentionally fashioned, offered with procedural integrity (mantra, jalapūrva, dakṣiṇā, avoidance of deceit), and directed to a qualified and needy recipient. The text’s internal logic links this regulated redistribution to moral purification (pātaka-nāśana) and to a wider maintenance of worldly order, aligning personal conduct with the stability of Pṛthivī.
The text names ayana (solstitial turning), viṣuva (equinox), vyatīpāta (astronomical yoga/inauspicious–auspicious junction treated as ritually potent), dina-kṣaya (abbreviated day), saṅkrānti (solar ingress), and upārāga (eclipse), and also permits performance at any time when circumstances allow (sarvakāle yadṛcchayā), especially upon seeing the availability of means and a suitable brāhmaṇa recipient.
Although not an explicit ecological treatise, the chapter models a non-extractive ethic: merit is generated through crafted symbolic offerings (a constructed ‘cow’ made of honey/sugar products, metals, grains, cloth) and redistributed wealth rather than through harm to living beings. In the Varāha–Pṛthivī frame, such regulated generosity can be read as supporting terrestrial stability by promoting social provisioning, restraint, and orderly ritual conduct—values that indirectly protect Pṛthivī from disorder and scarcity.
No dynastic lineage is specified in these verses. The culturally marked figures are role-based: the Hotṛ (ritual officiant), the brāhmaṇa recipient characterized as daridra (poor), śrotriya (Veda-trained), ahitāgni (maintainer of sacred fires), and a person ‘born in Āryāvarta’ and ‘versed in Veda and Vedāṅgas’ (vedavedāṅga-pāraga).