Shloka 104

युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः

Rāvaṇa’s Assault on Nīla and Lakṣmaṇa; Hanumān Bears Rāma

Devanagari script

सतान् प्रचिच्छेदहिराक्षसेन्द्रःछित्वाचतन्लक्ष्मणमाजघान ।शरेणकालाग्निसमप्रभेणस्वयम्भुदत्तेनललाटदेशे ।।6.59.104।।

Transliteration

sa tān praciccheda hi rākṣasendraḥ chitvā ca tān lakṣmaṇam ājaghāna | śareṇa kālāgnisamaprabhena svayambhudattena lalāṭadeśe ||6.59.104||

Translation

ແຕ່ກະສັດແຫ່ງຣາກສະສາໄດ້ຟັນລູກສອນເຫຼົ່ານັ້ນໃຫ້ຂາດກະຈາຍ ແລ້ວເມື່ອທຳລາຍສິ້ນ ກໍຍິງພຣະລັກສະມະນະທີ່ໜ້າຜາກ ດ້ວຍລູກສອນທີ່ພຣະສະວະຍັມພູປະທານ ລຸກໂຊດດຸຈໄຟແຫ່ງການລ້າງໂລກ

Word by Word

• सतान्: arrows (a hundred / many arrows)
• सतान्: कर्म (object of ‘प्रचिच्छेद’)
• Type: Noun
• Root: शत (प्रातिपदिक) / शतन् (प्रातिपदिक, ‘arrow’ sense in epic usage)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम् (masc., accusative, plural)

• प्रचिच्छेद: cut to pieces / severed
• प्रचिच्छेद: क्रिया (main action)
• Type: Verb
• Root: √छिद् (धातु) + प्र (उपसर्ग)
• Form: लिट्-लकारः (परस्मैपदम्), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम् (Perfect, active, 3rd sg.)

• हि: indeed
• हि: सम्बन्ध/निपात (emphatic particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपातः (particle; emphasis/indeed)

• राक्षसेन्द्रः: the lord/king of the Rakshasas
• राक्षसेन्द्रः: कर्ता (agent of ‘प्रचिच्छेद/आजघान’)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., nominative, singular); षष्ठी-तत्पुरुषः (राक्षसानाम् इन्द्रः)

• छित्वा: having cut (them)
• छित्वा: पूर्वकाल-क्रिया (prior action to main verb)
• Type: Indeclinable
• Root: √छिद् (धातु) → क्त्वान्त (अव्ययकृदन्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्तः अव्ययकृदन्तः (gerund/absolutive: ‘having cut’)

• च: and
• च: समुच्चय (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)

• तान्: those (arrows)
• तान्: कर्म (object of ‘छित्वा’)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम् (masc., accusative, plural)

• लक्ष्मणम्: Lakshmana
• लक्ष्मणम्: कर्म (object of ‘आजघान’)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., accusative, singular)

• आजघान: struck / smote
• आजघान: क्रिया (main action)
• Type: Verb
• Root: √हन् (धातु) + आ (उपसर्ग)
• Form: लिट्-लकारः (परस्मैपदम्), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम् (Perfect, active, 3rd sg.)

• शरेण: with an arrow
• शरेण: करण (instrument of striking)
• Type: Noun
• Root: शर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., instrumental, singular)

• कालाग्निसमप्रभेण: having a radiance like the fire of time (cosmic conflagration)
• कालाग्निसमप्रभेण: विशेषण (qualifier of ‘शरेण’)
• Type: Adjective
• Root: काल (प्रातिपदिक) + अग्नि (प्रातिपदिक) + सम (अव्यय/उपपद) + प्रभा (प्रातिपदिक) → प्रभ (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., instrumental, singular); उपमान-तत्पुरुषः/कर्मधारयप्रायः (‘कालाग्निना समा प्रभा यस्य’)

• स्वयम्भुदत्तेन: given by the Self-born (Brahma)
• स्वयम्भुदत्तेन: विशेषण (qualifier of ‘शरेण’)
• Type: Adjective
• Root: स्वयम्भू (प्रातिपदिक) + दत्त (कृदन्त-प्रातिपदिक, √दा + क्त) (समास)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., instrumental, singular); षष्ठी-तत्पुरुषः (‘स्वयम्भुना दत्तः’)

• ललाटदेशे: on the forehead region
• ललाटदेशे: अधिकरण (location: where struck)
• Type: Noun
• Root: ललाट (प्रातिपदिक) + देश (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: पुंलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम् (masc., locative, singular); षष्ठी-तत्पुरुषः (‘ललाटस्य देशः’)

Context

The Rakshasa king broke into pieces those arrows of Lakshmana and struck him on the forehead with the arrow gifted to him by Brahma, that was bright like the fire at the time of universal destruction.

Characters & Entities

• Rāvaṇa (rākṣasendra)
• Lakṣmaṇa
• Svayambhū (Brahmā)
• divine arrow

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Possessing divine boons or weapons is not itself Dharma; moral orientation determines whether power serves protection or harm.

What is the narrative situation?

Rāvaṇa neutralizes Lakṣmaṇa’s volley and counters with a formidable, Brahmā-granted arrow that hits Lakṣmaṇa’s forehead.

Which character virtue is emphasized?

Lakṣmaṇa’s endurance is implied—he is wounded yet remains within the righteous struggle.