Shloka 34

किष्किन्धाप्रवेशः—लक्ष्मणस्य कोपः, तारासान्त्वम्, सुग्रीवदर्शनम्

Lakshmana Enters Kishkindha: Anger, Tara’s Mediation, and Sugriva Encountered

Devanagari script

यदस्य कृतमस्माभिर्बुध्यसे किञ्चिदप्रियम्।तदबुद्ध्या सम्प्रधार्याशु क्षिप्रमर्हसि भाषितुम्।।।।

Transliteration

yad asya kṛtam asmābhir budhyase kiñcid apriyam | tad abuddhyā sampradhāryāśu kṣipram arhasi bhāṣitum ||

Translation

“ຖ້າເຈົ້າເຂົ້າໃຈວ່າ ພວກເຮົາໄດ້ເຮັດສິ່ງໃດໜຶ່ງທີ່ບໍ່ເປັນທີ່ພໍພຣະໄທຂອງພຣະອົງ ຈົ່ງໃຊ້ປັນຍາພິຈາລະນາໃຫ້ໄວ ແລ້ວບອກຂ້ອຍໃນທັນທີ”

Word by Word

• यत्: whatever
• यत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — whatever/that which

• अस्य: to him
• अस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: इदम्/तद्-प्रत्यय (सर्वनाम-प्रातिपदिक: अस्य)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी, एकवचन — of him/to him

• कृतम्: done
• कृतम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — done (deed)

• अस्माभिः: by us
• अस्माभिः: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, तृतीया, बहुवचन — by us

• बुध्यसे: you perceive
• बुध्यसे: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: बुध् (धातु)
• Form: लट् (Present), मध्यमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद — you understand/you perceive

• किञ्चित्: anything
• किञ्चित्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: किञ्चित् (अव्यय/सर्वनाम-नपुंसक)
• Form: परिमाण/अल्पार्थक अव्यय — something/any

• अप्रियम्: unpleasant
• अप्रियम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अप्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — displeasing (qualifying कृतम्/यत्)

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — that

• अ-बुद्ध्या: with (your) intellect
• अ-बुद्ध्या: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: अ + बुद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन — with (your) understanding; here: with your intellect (a-buddhyā as in text)

• सम्प्रधार्य: having considered
• सम्प्रधार्य: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-प्र-धृ (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभाव — having considered

• आशु: quickly
• आशु: Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: आशु (अव्यय)
• Form: शीघ्रार्थक अव्यय (adverb) — quickly

• क्षिप्रम्: immediately
• क्षिप्रम्: Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्षिप्र (प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषणरूपेण अव्ययवत् (adverbial accusative) — immediately

• अर्हसि: you ought
• अर्हसि: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अर्ह् (धातु)
• Form: लट् (Present), मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद — you ought/are fit

• भाषितुम्: to speak
• भाषितुम्: Prayojana (प्रयोजन/infinitival complement)
• Type: Verb
• Root: भाष् (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive), अव्यय — to speak

Context

'If anything displeasing has been done by us, you should know and tell me quickly. You ought to speak to him at once.

Characters & Entities

• Sugriva
• Tara
• Lakshmana

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Prompt truth-seeking and corrective action: dharma requires recognizing one’s fault and addressing it without delay.

What is the narrative situation?

Sugrīva urges Tārā to identify any offense against Lakṣmaṇa and to report it immediately.

Which character virtue is emphasized?

Accountability: willingness to admit possible wrongdoing and seek remedy.