Valmiki Ramayana 2.65.5 — Ayodhya Kanda, Sarga 65, Shloka 5

अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः — Daśaratha’s Death Discovered in the Palace

Morning Rites Turn to Lament

Devanagari script

तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः।शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः।।।।

Transliteration

tena śabdena vihagāḥ pratibuddhā visasvanuḥ | śākhāsthāḥ pañjarasthāś ca ye rājakulagocarāḥ ||

Translation

ເມື່ອຖືກປຸກດ້ວຍສຽງນັ້ນ ຝູງນົກທັງຫຼາຍກໍຮ້ອງຈິບຈິບ—ບາງຕົວເກາະຢູ່ຕາມກິ່ງໄມ້ ແລະບາງຕົວຢູ່ໃນກົງ—ທົ່ວເຂດພຣະຣາຊສຳນັກ.

Word by Word

• तेन: by that
• तेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग; तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental); एकवचन

• शब्देन: sound
• शब्देन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: शब्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया-विभक्ति; एकवचन

• विहगाः: birds
• विहगाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विहग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; बहुवचन

• प्रतिबुद्धाः: awakened
• प्रतिबुद्धाः: Karta (कर्ता) (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रति + बुध् (धातु) → प्रतिबुद्ध (कृदन्त, क्त)
• Form: क्त-कृदन्त; पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; बहुवचन; विहगाः इति विशेषणम्

• विसस्वनुः: chirped/resounded
• विसस्वनुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + स्वन् (धातु) (तिङन्त)
• Form: लिट्-लकार (Perfect); प्रथम-पुरुष; बहुवचन; परस्मैपद

• शाखास्थाः: perched on branches
• शाखास्थाः: Karta (कर्ता) (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शाखा + स्थ (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; बहुवचन; विहगाः इति विशेषणम्

• पञ्जरस्थाः: in cages
• पञ्जरस्थाः: Karta (कर्ता) (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्जर + स्थ (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; बहुवचन; विहगाः इति विशेषणम्

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक

• ये: who/which
• ये: Karta (कर्ता) (विहगाः इत्यस्य पुनर्निर्देशः)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; बहुवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun)

• राजकुलगोचराः: found within the royal household precincts
• राजकुलगोचराः: Karta (कर्ता) (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: राज + कुल + गोचर (प्रातिपदिक) (समास)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; बहुवचन; ये/विहगाः इति विशेषणम्

Context

The birds perched on the branches and some in cages awoke and began to twitter all over the palace.

Characters & Entities

• vihaga (birds)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse indirectly stresses harmony (saṁgati) in a well-ordered kingdom: auspicious human conduct ripples outward, producing a peaceful, responsive environment.

What is the narrative situation?

The palace fills with praise-sounds, and even the birds within the royal compound awaken and respond with their own calls.

Which character virtue is emphasized?

Not a personal virtue, but the ideal of an auspicious, orderly court-life where ritual and celebration proceed in a regulated manner.