Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 51, Shloka 11

अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः — Guha’s Vigil and Lakṣmaṇa’s Lament

Night on the riverbank

यो मन्त्रतपसा लब्धो विविधैश्च पराश्रमैः।एको दशरथस्येष्टः पुत्रः सदृशलक्षणः।।।।अस्मिन् प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति।विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति।।।।

yo mantratapasā labdho vividhaiś ca parāśramaiḥ |

eko daśarathasyeṣṭaḥ putraḥ sadṛśalakṣaṇaḥ ||

asmin pravrājite rājā na ciraṃ vartayiṣyati |

vidhavā medinī nūnaṃ kṣipram eva bhaviṣyati ||

ພຣະລູກນັ້ນ—ຜູ້ເປັນທີ່ຮັກຍິ່ງພຽງຜູ້ດຽວຂອງທະສະຣະຖ ມີລັກສະນະແລະຄຸນທຳຄ້າຍພຣະບິດາ—ໄດ້ມາດ້ວຍຕະປະທີ່ປະກອບດ້ວຍມັນຕຣາອັນສັກສິດ ແລະຄວາມພາກພຽນອັນໜັກໜ່ວງຫຼາຍປະການ. ຖ້າພຣະອົງຖືກນິເທດ ພຣະຣາຊາຈະຢູ່ບໍ່ດົນ; ແຜ່ນດິນນີ້ຈະກາຍເປັນແມ່ໝ້າຍໃນໄວໆນີ້ແນ່ນອນ.

यःwho
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
मन्त्रतपसाby mantra-austerity
मन्त्रतपसा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootमन्त्र + तपस् (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (मन्त्रैः सह तपसा / मन्त्रयुक्तेन तपसा), नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग-समासपद, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
लब्धःobtained
लब्धः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootलभ् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (obtained), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘यः’ इत्यस्य विशेषणम्
विविधैःby various
विविधैः:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootविविध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; ‘पराश्रमैः’ इत्यस्य विशेषणम्
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction: and)
पराश्रमैःby great efforts
पराश्रमैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootपर + श्रम (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (परः श्रमः = महान् श्रमः), पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन
एकःone/only
एकः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘पुत्रः’ इत्यस्य विशेषणम्
दशरथस्यof Dasharatha
दशरथस्य:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootदशरथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन
इष्टःbeloved
इष्टः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootइष् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (desired/beloved), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘पुत्रः’ इत्यस्य विशेषणम्
पुत्रःson
पुत्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
सदृशलक्षणःhaving similar marks/traits
सदृशलक्षणः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसदृश + लक्षण (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (सदृशं लक्षणं यस्य सः), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘पुत्रः’ इत्यस्य विशेषणम्
अस्मिन्in/when this one (Rama)
अस्मिन्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन
प्रव्राजितेwhen (he) is banished
प्रव्राजिते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootप्र + व्रज् (धातु) + णिच् + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (causative sense: sent away/banished), पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; ‘अस्मिन्’ इत्यस्य विशेषणम् (locative absolute)
राजाthe king
राजा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
not
:
Sambandha (सम्बन्ध/negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय
चिरम्for long
चिरम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootचिरम् (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (for long)
वर्तयिष्यतिwill continue/live
वर्तयिष्यति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवृत् (धातु)
Formलृट्-लकार (Simple Future), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद; अर्थः ‘वर्तते/जीवति’
विधवाwidowed
विधवा:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootविधवा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘मेदिनी’ इत्यस्य विशेषणम्
मेदिनीthe earth
मेदिनी:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमेदिनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
नूनम्surely
नूनम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनूनम् (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक-अव्यय (certainly)
क्षिप्रम्quickly
क्षिप्रम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootक्षिप्रम् (अव्यय)
Formशीघ्रार्थक-अव्यय (quickly)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्यय (indeed)
भविष्यतिwill become
भविष्यति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलृट्-लकार (Simple Future), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

This favourite son of Dasaratha who has similar traits like his father was born after he rigorously practised austerities accompanied by (Vedic) mantras. When he is banished, the king will not live long. Surely this land will soon be widowed.

D
Daśaratha
R
Rāma
T
the king (rājā)
M
medinī (the earth/kingdom)

FAQs

It highlights the dharmic bond between a righteous king and a righteous heir: when Dharma is disrupted (Rāma’s unjust exile), the stability of the realm and the king’s life-force are endangered.

Bharata senses calamity in Ayodhyā and reasons that Rāma’s exile will break Daśaratha, leading to the kingdom’s bereavement.

Bharata’s compassion and moral clarity—he recognizes Rāma’s worth and foresees the adharma-driven consequences for family and state.