Chandas: Varṇa-gaṇas, Guru-Laghu, Vṛtta-bheda, and Prastāra Procedures

Verse 1

सनन्दन उवाच । वैदिकं लौकिकं चापि छन्दो द्विविधमुच्यते । मात्रावर्णविभेदेन तच्चापि द्विविधं पुनः ॥ १ ॥

ສະນັນດະນະ ກ່າວວ່າ: ສັນທະ (chandas) ຫຼື ສຳນວນຈັງຫວະກະວີ ຖືກກ່າວວ່າມີສອງປະເພດ—ແບບເວດິກ ແລະ ແບບໂລກິກ (ທົ່ວໄປ/ຄລາສສິກ). ແລະນັ້ນອີກ ຍັງແບ່ງເປັນສອງປະເພດອີກຄັ້ງ ຕາມຄວາມແຕກຕ່າງຂອງ mātrā (ຈຳນວນຈັງຫວະ) ແລະ varṇa (ແບບຮູບສຽງ/ພະຍັນຊະນະ).

Verse 2

मयौ रसौ तजौ भनौ गुरुर्लघुरपिद्विज । कारणं छंदसि प्रोक्ताश्छन्दःशास्त्रविशारदैः ॥ २ ॥

«ມາ» ແລະ «ຢາ», «ຣາ» ແລະ «ສາ», «ຕາ» ແລະ «ຈາ», «ພາ» ແລະ «ນາ»—ພ້ອມທັງ «ຄຸຣຸ» ແລະ «ລະຄຸ» ດ້ວຍ, ໂອ ທະວິຊະ—ເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນຄໍາວິຊາການ (kāraṇa) ສໍາລັບສັນທະສະ/ສັນທະສະສາດ ດັ່ງທີ່ນັກຮູ້ຊໍານານດ້ານ chandas-śāstra ໄດ້ກ່າວໄວ້।

Verse 3

सर्वगो मगणः प्रोक्तो मुखलो यगणः स्मृतः । मध्यलो रगणश्वैव प्रांत्यगः सगणो मतः ॥ ३ ॥

«ມາ»-ກະນະ ຖືກກ່າວວ່າ ປາກົດໄດ້ທຸກຕໍາແໜ່ງ; «ຢາ»-ກະນະ ຈື່ຈໍາວ່າ ຢູ່ຕົ້ນ; «ຣາ»-ກະນະ ຢູ່ກາງເຊັ່ນກັນ; ແລະ «ສາ»-ກະນະ ຖືກເຫັນວ່າ ຢູ່ທ້າຍ।

Verse 4

तगणोंऽतलघुः ख्यातो मध्यगो जो भआदिगः । त्रिलघुर्नगणः प्रोक्तस्त्रिका वर्णगणा मुने ॥ ४ ॥

«ຕາ»-ກະນະ ຮູ້ຈັກກັນວ່າ ເປັນກຸ່ມທີ່ພະຍາງທ້າຍເປັນສັ້ນ; «ຈາ»-ກະນະ ມີພະຍາງສັ້ນຢູ່ກາງ ແລະເລີ່ມດ້ວຍ «ພາ». «ນາ»-ກະນະ ຖືກກ່າວວ່າ ເປັນພະຍາງສັ້ນສາມ. ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ມຸນີ—ເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນຕຣິກະ ຂອງກຸ່ມພະຍັນຊະນະ (varṇa-gaṇa).

Verse 5

चतुर्लास्तु गणाः पञ्च प्रोक्ता आर्यादिसंमताः । संयोगश्च विसर्गश्चानुस्वारो लघुतः परः ॥ ५ ॥

ບັນດາອາຈານຜູ້ຮູ້ ຕາມປະເພນີອາຣະຍາ ສອນວ່າ ໃນລະບົບ «ຈະຕຸຣລາ» ມີກະນະ 5; ແລະ ສັມໂຍກ (ພະຍັນຊະນະຕິດກັນ), ວິສັກກະ (ḥ), ແລະ ອະນຸສະວາຣະ (ṃ) ຖືກນັບວ່າ ຕາມຫຼັງພະຍາງສັ້ນ (laghu) ແລະມີຜົນຕໍ່ມັນ।

Verse 6

लघोर्दीर्घत्वमाख्याति दीर्घो गो लो लघुर्मतः । पादश्चतुर्थभागः स्याद्विच्छेदोयतिरुच्यते ॥ ६ ॥

ພະຍາງສັ້ນ ຖືກຊີ້ໃຫ້ເປັນຍາວໂດຍເຄື່ອງໝາຍ «go»; ໂດຍ «lo» ພະຍາງຍາວ ຖືກເຂົ້າໃຈວ່າ ສັ້ນ. หนึ่งในสี่ของบรรทัดฉันทลักษณ์ เรียกว่า pāda และจุดตัด/การหยุดพัก เรียกว่า yati.

Verse 7

सममर्द्धसमं वृत्तं विषमं चापि नारद । तुल्यलक्षणतः पादचतुष्के सममुच्यते ॥ ७ ॥

ໂອ ນາຣະດະ, ວຶດຕະ (ຈັນທະ) ມີ 3 ປະເພດ—ສະມະ, ອັດທະສະມະ, ແລະ ວິສະມະ. ເມື່ອບາດທັງ 4 ມີລັກສະນະຈັນທະເທົ່າກັນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ «ສະມະ».

Verse 8

आदित्रिके द्विचतुर्थे सममर्द्धसमं ततम् । लक्ष्म भिन्नं यस्य पादचतुष्के विषमं हि तत् ॥ ८ ॥

ໃນຄຳກອນໜຶ່ງ ຖ້າບາດທຳອິດແລະບາດທີ 3 ເທົ່າກັນ, ແລະບາດທີ 2 ກັບບາດທີ 4 ເທົ່າກັນແບບຄຶ່ງມາດຕາ; ແຕ່ຖ້າລັກສະມະ (lakṣma) ແຕກຕ່າງໃນບາດທັງ 4 ແລ້ວ ຈັນທະນັ້ນເອີ້ນວ່າ «ວິສະມະ».

Verse 9

एकाक्षरात्समारभ्य वर्णैकैकस्य वृद्धितः । षड्विंशत्यक्षरं यावत्पादस्तावत्पृथक् पृथक् ॥ ९ ॥

ເລີ່ມຈາກ 1 ພະຍາງ ແລ້ວເພີ່ມຂຶ້ນທີລະ 1 ພະຍາງ, ບາດ (pāda) ແຕ່ລະຢ່າງພຶງຈັດແຍກໄວ້ແຕ່ລະບາດ, ຈົນເຖິງ 26 ພະຍາງ.

Verse 10

तत्परं चंडवृष्ट्यादिदंडकाः परिकल्पिताः । त्रिभिः षड्भिः पदैर्गाथाः श्रृणु संज्ञा यथोत्तरम् ॥ १० ॥

ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ຈັນທະປະເພດດັນດະກະ ເຊັ່ນ Caṇḍavṛṣṭi ແລະອື່ນໆ ຖືກຈັດວາງໄວ້. ອີກທັງ ຄຳກອນກາຖາ (gāthā) ປະກອບດ້ວຍ 3 ຫາ 6 ບາດ; ຈົ່ງຟັງນາມຂອງມັນຕາມລຳດັບ.

Verse 11

उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्टान्या सुपूर्विका । गायत्र्युष्णिगनुष्टष्टप्च बृहती पंक्तिरेव च ॥ ११ ॥

ນາມເຫຼົ່ານັ້ນແມ່ນ: Uktātyuktā, Madhyā, Pratiṣṭhānyā, ແລະ Supūrvikā; ແລະໃນຈັນທະທັງຫຼາຍຍັງມີ Gāyatrī, Uṣṇik, Anuṣṭup, Bṛhatī, ແລະ Paṅkti ອີກດ້ວຍ.

Verse 12

त्रिष्टुप्च जगती चैव तथातिजगती मता । शक्करी सातिपूर्वा च अष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते ॥ १२ ॥

ຕຣິສຕຸບ (Triṣṭubh) ແລະ ຈະກະຕີ (Jagatī) ພ້ອມທັງ ອະຕິຈະກະຕີ (Atijagatī) ຖືກຮັບຮູ້ວ່າເປັນສັນທະລັກ (ແມັດ). ຕໍ່ມາມີ ສັກກະຣີ (Śakkarī) ກັບ ສາຕິປູຣະວາ (Sātipūrvā) ແລະຕໍ່ຈາກນັ້ນ ອັດຕີ (Aṣṭī) ແລະ ອະຕະຍັດຕີ (Atyaṣṭī) ຖືກຈື່ຈຳໃນປະເພນີ।

Verse 13

धृतिश्च विधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः संकृतिश्चैव तथातिकृतिरुत्कृतिः ॥ १३ ॥

ທຣິຕິ (Dhṛti) ແລະ ວິທຣິຕິ (Vidhṛti); ກຣິຕິ (Kṛti), ປຣະກຣິຕິ (Prakṛti) ແລະ ອາກຣິຕິ (Ākṛti); ວິກຣິຕິ (Vikṛti) ແລະ ສັງກຣິຕິ (Saṅkṛti); ພ້ອມທັງ ອະຕິກຣິຕິ (Atikṛti) ແລະ ອຸດກຣິຕິ (Utkṛti)—ທັງໝົດນີ້ກໍຄວນເຂົ້າໃຈເຊັ່ນກັນ।

Verse 14

इत्येताश्छन्दसां संज्ञाः प्रस्ताराद्भेदभागिकाः । पादे सर्वगुरौ पूर्वील्लघुं स्थाप्य गुरोरधः ॥ १४ ॥

ດັ່ງນັ້ນ ຊື່ເອີ້ນທາງວິຊາການຂອງສັນທະລັກເຫຼົ່ານີ້ ເກີດຈາກ prastāra (ການຂະຫຍາຍແບບລຳດັບຂອງແມັດ) ແລະຈາກການແບ່ງສ່ວນຂອງມັນ. ໃນບາດທີ່ໜັກທັງໝົດ (sarva-guru) ຄວນວາງພະຍາງເບົາ (laghu) ໄວ້ທີ່ຕຳແໜ່ງກ່ອນ ແທນພະຍາງໜັກ (guru).

Verse 15

यथोपरि तथा शेषमग्रे प्रारवन्न्यसेदपि । एष प्रस्तार उदितो यावत्सर्वलघुर्भवेत् ॥ १५ ॥

ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ຂ້າງເທິງ ກໍໃຫ້ວາງສ່ວນທີ່ເຫຼືອໄວ້ຂ້າງໜ້າ ໂດຍເລີ່ມຈາກອັນທຳອິດ. ນີ້ແມ່ນ prastāra ທີ່ຖືກປະກາດ ດຳເນີນຕໍ່ໄປຈົນກວ່າທຸກຢ່າງຈະເປັນເບົາທັງໝົດ (sarva-laghu).

Verse 16

नष्टांकार्द्धे समे लः स्याद्विपम् सैव सोर्द्धगः । उद्दिष्टे द्विगुणानाद्यादंगान्संमोल्य लस्थितान् ॥ १६ ॥

ເມື່ອ naṣṭāṅka (ເລກທີ່ຫາຍ) ຖືກແບ່ງເປັນຄື່ງ ແລະຜົນເປັນເລກຄູ່ ກໍໃຫ້ໃຊ້ເຄື່ອງໝາຍ “la”. ວິທີດຽວກັນນີ້ ຄວນເຂົ້າໃຈສຳລັບກໍລະນີ vipam ດ້ວຍ ພ້ອມກັບຂັ້ນຄື່ງ. ໃນການຄຳນວນທີ່ກ່າວໄວ້ (uddiṣṭa) ໃຫ້ເລີ່ມຈາກການເພີ່ມເປັນສອງເທົ່າ ແລ້ວຈຶ່ງລວມສ່ວນ (aṅga) ທີ່ຢູ່ໃນຕຳແໜ່ງ “la”.

Verse 17

कृत्वा सेकान्वदैत्संख्यामिति प्राहुः पुराविदः । वर्णान्सेकान्वृत्तभवानुत्तराधरतः स्थितान् ॥ १७ ॥

ນັກ຤ິສີເກົ່າແກ່ຜູ້ຮູ້ທັນການ ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອຈັດ ‘ເສກະ’ ແລ້ວ ຄວນກ່າວຈໍານວນຂອງມັນ»। ‘ເສກະ’ ເຫຼົ່ານີ້—ຄືຊັ້ນຂອງອັກສອນ—ຖືກວາງໄວ້ຕາມລໍາດັບ ຈາກສູງລົງຕໍ່າ।

Verse 18

एकादिक्रमतश्चैकानुपर्य्युपरि विन्यसेत् । उपांत्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्द्धतः ॥ १८ ॥

ວາງມັນທີລະອັນຕາມລໍາດັບຂຶ້ນ ແລະຈັດໃຫ້ສູງຂຶ້ນເລື້ອຍໆ. ແລ້ວເລີ່ມຈາກອັນກ່ອນສຸດທ້າຍ ຈຶ່ງຖອນກັບ ປ່ອຍວາງທີລະອັນ ເປັນຂັ້ນໆ ຈາກຍອດສະຫຼອງຫົວ.

Verse 19

उपर्याद्याद्गुरोरेवमेकद्व्यादिलगक्रिया । लगक्रियांकसंदोहे भवेत्संख्याविमिश्रिते ॥ १९ ॥

ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອເຄື່ອນຂຶ້ນໄປຈາກ ‘ກຸຣຸ’ (ໜ່ວຍໜັກ) ກ່ອນ ຈຶ່ງນໍາໃຊ້ການກະທໍາຂອງ ‘ລະຄຸ’ (ໜ່ວຍເບົາ) ແບບໜຶ່ງ, ສອງ, ແລະຕໍ່ໆໄປ. ເມື່ອກຸ່ມເຄື່ອງໝາຍຕົວເລກຈາກການກະທໍາເບົານີ້ ປົນກັນ ການນັບທີ່ໄດ້ຈຶ່ງເປັນຈໍານວນປະສົມ.

Verse 20

उद्दिष्टांकसमाहारः सैको वा जनयेदिमाम् । संख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः ॥ २० ॥

ຜົນລວມທີ່ໄດ້ຈາກການບວກຕົວເລກທີ່ກ່າວໄວ້—ຈະເປັນຜົນລວມນັ້ນເອງ ຫຼື ຜົນລວມນັ້ນບວກອີກໜຶ່ງ—ຍ່ອມກໍ່ໃຫ້ເກີດຜົນນີ້. ບັນດາຜູ້ຮູ້ກ່າວວ່າ ‘ອັດວັນ’ ແມ່ນຈໍານວນທີ່ນ້ອຍກວ່າສອງເທົ່າຂອງ ສັງຂະຍາ ຢູ່ໜຶ່ງ.

Verse 21

इत्येतत्किंचिदाख्यातं लक्षणं छंदसां नुने । प्रस्तारोक्तप्रभेदानां नामानांस्त्यं प्रगाहते ॥ २१ ॥

ດັ່ງນີ້ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ອະທິບາຍໂດຍຫຍໍ້ ລັກສະນະກໍານົດຂອງສັນທະລັກ (chandas) ແຫ່ງພຣະເວດ. ຕໍ່ໄປນີ້ ຂ້າພະເຈົ້າຈະກ່າວເຖິງນາມທີ່ຖືກຮັບຮອງ ຂອງການແບ່ງປະເພດຕ່າງໆ ຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍ ‘ປຣະສະຕາຣະ’ (ການສັບປ່ຽນສັນທະລັກຢ່າງເປັນລະບົບ).